Sauron

J.R.R. Tolkien'in evreninde kötü bir karakter

Sauron[1], J. R. R. Tolkien'in hayalî Orta Dünya evreninde Melkor'un Hizmetkarı ya da "Yüzüklerin Efendisi" olarak anılan kötü bir Maia.[2] Orta Dünya hayalî evrenini anlatan kitaplar sırasıyla şöyledir; Hobbit, Yüzüklerin Efendisi, Tom Bombadil'in Maceraları, Silmarillion, Bitmemiş Öyküler, Húrin'in Çocukları, Beren İle Lúthien, Gondolin'in Düşüşü.[3] Bu eserlerden kimileri, Tolkien'in ölümünden sonra oğlu tarafından ayrıntılı bir biçimde incelenip yayımlanmıştır. Bu kitapların hepsinde doğrudan veya dolaylı olarak Sauron'dan bahsedilir.[4]

Sauron

J. R. R. Tolkien'in kurgusal Orta Dünya evreninde karakter

Sauron.jpg
Unvanı/Diğer adı Yüzüklerin Efendisi, Melkor'un Hizmetkarı, Morgoth'un Başkomutanı, Gorthaur, Mairon, Annatar, Aulendil, Artano, Kara Lord, Barad-dûr'ün Efendisi, Kapaksız göz, Kötü göz, Kara Sihirbaz, Ölümsihirbazı, Ölü Çağıran.
İsminin anlamı Nefret uyandıran
Irkı Ainur Maia
Silahı Tek Yüzük Maia Güçleri Morgoth'un Asası
Doğum tarihi İlk Çağ'dan onbinlerce yıl önce Ainur ile beraber
Ölüm tarihi 25 Mart 3019 Üçüncü Çağ
Ülkesi Mordor

Kara Efendi Sauron, Vala Aulë’nin Maiası iken, dünyanın kara düşmanı olarak adlandırılan Vala Melkor’un tarafına geçti ve onun sağ kolu oldu. Başlangıçta iyi Maiar safında olan Sauron, böylelikle sonradan karanlık tarafa geçmiş oldu.

Karanlık Çağ’da Sauron, Utumno’nun Melkor’dan sonraki en güçlü ismi idi. Melkor Valar tarafından zincirlenip Ölümsüz Topraklar'a götürüldüğünde onun yerine Angband’ı yönetmişti. Melkor Valar Ağaçları'nı yok edip bir çağı kapattığında Angband’ı onun için ayakta tutan Sauron’du. Sonunda Valar, Melkor’u kesin olarak mağlup edip ebedi olarak Boşluk'ta kalmaya mahkûm ettiklerinde ve Angband’ı yok ettiklerinde Sauron da ortadan kayboldu.

İkinçi ÇağDüzenle

Efendisi Morgoth'un Öfke Savaşında Valinor'un Ordusu tarafından yenilmesi ardından, Eönwë'nin Valinor'a dönüp Valar tarafından yargılanma teklifini reddedip, Rhûn topraklarına kaçmıştır. Burada Doğulu (İngilizce: Easternling) ve Harad İnsanlarını kendi tarafına çekmiştir. İkinci Çağı'n 882 yılında, Elf Yüksek Kral Gil-galad, Doğu'da bir karanlığın yükseldiğini sezmiş, ve Númenor'a uyarı göndermiştir.[5] İkinci Çağ'ın 1000. yılında, Sauron Mordor'u kendi ülkesi bellemiş, ve Barad-dûr'un temelini atmıştır.[6] 1200 yılında, Sauron kendini Annatar olarak tanıtarak, Lindon'a gitmiştir. Burada, kendini Valar'ın bir temsilcisi olarak tanıtmıştır. Ama bu yabancıya güvenmeyen Gil-galad ve Elrond, onu Lindon'a kabul etmemiştir. Lindon'dan kapı dışarı edilen Sauron, Eregion'a gitmeye karar verir. Burada, Fëanor soyundan gelen Lord Celebrimbor tarafından kabul edilir, ve Eregion'a girmiş olur.[7] Eregion'da Sauron'a inanmayan tek kişi, Galadriel'dir. Sauron, Annatar çehresi altında, Eregion elflerine demir dövme sanatı hakkında dersler verir, ilerleyen yıllarda, Elf demirciler Gwaith-i-Mírdain adlı bir organizasyon kurarlar, ve bu grup aynı zamanda Fëanor dışında, Orta Dünya'nın Görmüş olduğu en iyi demircileri barındırmıştır.[8] 1500 yılında, Annatar'ın bu Yüzüklerin topraklarını ve güçlerini korumaya yarayacağını söylemesinden sonra, Celebrimbor Güç Yüzüklerini dövmeye başlar. 1600 yılında, Sauron Eregion'u terk eder, ve Orodruin'de Tek Yüzük'ü döver. Bu yüzük diğer tüm Güç Yüzükleri'ni kontrol etmek için dövülmüştür, ve Sauron gücünün çok büyük bir kısmını bu yüzüğe döker. Bu yüzüğün gücüyle, Barad-dûr'un inşasını tamamlar.[9] Yüzük, ilk başta normal, altın bir yüzük olarak gözükür, ama parmağa takıldığında, kişiyi görünmez yapar.[10] Ve ateşe atıldığında ikonik olarak bu yazı ortaya çıkar:

Ssolbergj'e teşekkürler!
Yüzük'ün Üstündeki İbare


Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul, ash nazg thrakatulûk, agh burzum-ishi krimpatul.

Hepsine hükmedecek Bir Yüzük, hepsini o bulacak Hepsini bir araya getirip karanlıkta birbirine bağlayacak.


Ama, Sauron yüzüğü parmağına taktığı an, Eregion Elfleri Sauron'un ihanetini anladılar. Bunun üzerine, Celebrimbor, Yüzüklerin on altısını, Sarayının dibindeki bir kasaya kilitleyip, Üç Elf Yüzüğünü Nenya, Galadriel'e, Narya ve Vilya Lindon'a olmak üzere dağıtır. Sauron, bunun karşısında Güç Yüzüklerinin hepsini talep eder. Elfler bu teklifi reddediğinde ise, Elfler ile Sauron'un savaşı başlar. Savaş haberini alan Gil-galad, Eregion'a Elrond'u gönderir, ama Elrond çok geç kalır, o Eregion'a vardığında, Eregion çoktan yerle bir edilmiş, ve Celebrimbor tutsak edilmiştir. Böylece Sauron'un orduları Elrond'un Elflerini yenmeye çok yakınken, Khazad-dûm'dan çıkan Cüceler, Sauron'un sağ koluna saldırdı ve Elrond'a kaçmak için zaman verdi. Ama Sauron'u alt edemeyen Cücelerde geri çekilmek zorunda kaldı, ve Khazad-dûm'un kapıları kapandı. Sauron, kısa bir süre sonra Lindon'a hareket etmeye başladı, Bu sırada daha küçük bir ordu Elrond'u takip etmesi için gönderilirdi. Elrond, İmladris'i işte bu zaman buldu, Onu Sauron'un Orklarına karşı savundu ve asla teslim olmadı. Bu sırada, Kral Gil-galad'ın habercileri Númenor'a ulaştı ve Númenor Kralına yardım isteğinde bulundu. Elflerin yenilgi üstüne yenilgi alması ve Sauron'un Lindon'a çok yaklaşmasını takiben, Númenor'un yiğit askerleri Elflerin saflarına katıldı ve böylece yenildi Kara Lord, üç kere üst üste. Başarıları üstüne, Gil-galad, Vilya'yı Elrond'a hediye etti ve onu Lindon'un yarı-naibi ilan etti.[11]

Sauron, orijinal olarak Elfler için dövülmüş 16 yüzüğü, 7 yüzük Cücelere, 9 yüzük İnsanlara olarak dağıttı, bu hareketle, Cüce ve İnsan ırklarını kontrol etmeyi umuyordu. Cüceler, Sauron'un oyunlarına kanmayacak kadar güçlü olsa da İnsanlar garez, güç sevdası, ve ölüm korkusu yüzünden yüzüklerin kontrolu altına girmiş, ilkin güçlü savaşçılar, yöneticiler ve büyücüler olsalar da, 2251 yılında, Sauron'un köleleri, Nazgûl'a dönüştüler.[12]

NúmenorDüzenle

Sauron, kendini İnsanların Kralı ve Dünyanın Lordu ilan etmiştir. Bu dönemde, Nûmenor karanlığa düşmüştür, kendini zorla İnançlı Yüksek Kraliçe Tar-Miriel 21 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ile evlendirip, kendini Yüksek Kral ilan eden Ar-Pharazôn, İnançlı grupları yasadışı ilan etmişti ve kendisi Kral'ın Adamlarının büyük bir destekçisiydi. Elfler ile ilişiği tamamen kesmiş, Elfçe konuşmayı yasaklamış, ve Valar'a sırtını dönmüştü. Ve Sauron'un kendisini İnsanların Kralı ilan etmesi, Ar-Pharazôn'u çok sinirlendirmişti. 3262'de Umbar'a, Orta Dünyada görülmüş en büyük ordulardan biriyle inmişti. Sauron, Nûmenor'un insanlarını yenemeyeceğini anlayınca, Annatar olarak, Ar-Pharazôn'a teslim olmuş ve ona biat etmiştir. Çok kısa bir sürede, Kralın baş danışmanı olan Sauron, Ak Ağacı kestirmiştir. (Isildur Ak Ağacın bir meyvesini alıp ilerleyen yıllarda Minas Ithil'e dikmiştir.) ve onun yerine Melkor'a bir tapınak diktirmiş, kendini tapınağın yöneticisi ilan etmiştir. Yaşlanan Ar-Pharazôn, gittikçe ölümden daha çok korkup sonunda Sauron'un yalanlarına inanıp 3310'da Valinor'a saldırmıştır. Sauron bu sürede, Númenor'da kalmıştır. Manwë'nin çağrısı ile, Eru bu olayla kendisi ilgilenmiş, dünyayı yuvarlak yapmış ve Valinor'u Orta Dünya'dan taşımıştır. Sauron Akallabêth sırasında, fiziksel formunu kaybetmiş ve bir daha adil formuna dönüşememiştir. Númenor'dan sadece Andustar'da yaşayan İnançlı halk kaçabilmiştir. Andustar Lordu, Elendil ve iki oğlu Isildur ile Anárion Orta Dünya'ya göçün liderleridiydi. Elendil kuzeyde Arnor'u, oğulları ise güneyde Gondor'u kurdular.[13] 3429'da Sauron'un orduları, Minas Ithil'i kuşatıp şehri ele geçirdi ve bunun üstüne Isildur, babası Elendil'den yardım istemek için Annuminas 23 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. şehrine ulaklar gönderdi. Elendil ise Gil-galad'a haber gönderince, Son İttifak kuruldu. Bu ittifakın içinde sadece Quenya 1 Ağustos 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ve Dúnedain değil, Kuyutorman'ın Sindarin Elfleri de vardı. Sindar Elflerinin lideri ise Thranduil'in babası Kral Oropher 15 Haziran 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.'di. Dagorlad muharebesini kazanan İttifak, Barad-dûr'u 7 yıl boyunca kuşattı ve sonunda Sauron kulesinden çıktı. İttifakı Orodruin'e kadar geri püskürttü. Gil-galad ve Elendil, Sauron'la savaşırken öldü, ama Sauron'u yere yıkmayı başardılar, işte o an kesti Sauron'un parmağını Isildur ve yüzüğü kendine aldı. Sauron işte böyle yenildi ikinci çağda.[14] Ama yüzük, Isildur'a ihanet etti, onun ölümüne sebep oldu ve kayboldu. Ta ki Gollum tarafından alınıp, Dumanlı Dağlar'a götürülene kadar.

Üçüncü ÇağDüzenle

Yüzük'ünü kaybeden Sauron, yine Rhûn topraklarına kaçmış, 1000 yıllık bir süre boyunca orada gücünü geri kazanmaya çalışmıştır. 1050 Ü.Ç'de Kuyutorman Elflerinin başkenti Amon Lanc'a gelen Sauron, bölgeyi kirletmiş ve kara büyüleriyle orayı yaşanamaz hale getirmiştir. Bunun üstüne, Amon Lanc Dol Guldur olarak anılmıştır. Buradaki karanlık ruh Ölü Çağıran (İngilizce: The Necromancer) olarak anılır.[15] Sauron'un Dol Guldur'daki varlığı, karanlığın gitgide büyümesine sebep olur. Dumanlı Dağlar'ın orkları daha pervasız olurken, Smaug, Cüceleri Erebor'dan kovdu ve Cadı Kral Angmar'da dehşet saçmaya başladı. 1636 yılında, Doğu rüzgarları ile Orta Dünya'yı ölümcül bir hastalık pençesine aldı, Gondor, Eriador, ve Rhovanion'da binlerce insanın ölümüne neden olan bu hastalık, Gondor'u Mordor'u gözetleyen istihkamları terk etmeye zorladı.[16] Ve bu Nazgûl'un Mordor'a dönmesini sağladı. Angmar 1975 yılında yenilse de Arnor, şimdi kralsız ve yerle bir olmuş bir şekilde terk edildi. Sadece beş yıl sonra, Khazad-dûm'da Balrog uyandı, Kral VI Durin'i öldürdü ve cüceleri Moria olarak bilinecek Khazad-dûm'dan kovdu.[17] 2050 yılında, Cadı Kral, Gondor'un son Kralı Eärnur'un ölümüne sebep oldu. 2063 yılında, Gri Gandalf, Dol Guldur'a gitti ve bunun üzerine Sauron, hala yeteri kadar güçlenmemiş olduğunu düşünerek, yine doğuya kaçtı. Neredeyse 400 yıl boyunca doğuda bulunan Sauron, 2460'da Gollum'un yüzüğü bulduğu yıl, Dol Guldur'a geri döndü. Dol Guldur'a gölgenin geri çöktüğünü sezen arifler Ak Konseyi kurdular, Saruman konseyin bir şey yapmasını uzun bir süre engellemiş olsa da, hatta ve hatta Gandalf Dol Guldur'a 2850 yılında gitmiş, Ölü Çağıran'ın Sauron olduğunu görmüş olsa bile. Sonunda 2939 yılında Saruman, Dol Guldur'a gitmeyi kabul etmiş ve Ak Konsey, Sauron'u 2941 yılında Dol Guldur'dan kovup, kendini açık etmeye zorlamıştır. Saruman Ak Konseyi oyalarken, Gondor zayıflamış, Ithilien kısa bir süreliğine düşmüş, Eorloğulları atlarını Celebrant'a, Gondor'un yardımına sürdüklerinde, Rohan Krallığıyla ödüllendirilmişlerdi. Sauron'un Dol Guldur'dan kovulduğu yıl, aynı zamanda Smaug ölmüş ve Gundabad orduları Beş Ordular Savaşı'nda yenilmişti.[18][19] 2951 yılında Mordor'a dönen Sauron, iki yıl boyunca Barad-dûr'u yeniden inşa etti, ve kendini yeniden Kara Lord olarak açıkça ilan etti. Sauron'un kara büyüsü, doğu rüzgarları ile Gondor'a yine bir hastalık yaydı ve bu hastalık Vekilharç Denethor'un eşi ve Vekilharç Faramir ile Boromir'in annesi Finduilas'i öldürdü. Eşinin ölümünü takiben, Denethor, Anor Taşına bakmaya başladı ve bunu fark eden Sauron, Minas Ithil'den ele geçirdiği Ithil Taşı ile Anor Taşını kontrol etmeye çalıştıysa da, Denethor'un iradesi çok güçlüydü ve Sauron başarısız oldu.[20]

Yüzük SavaşıDüzenle

3000 yılında Saruman, Orthanc Taşını kullanmaya başladı ama bu sefer, Saruman Sauron'un Orthanc Taşını kontrol altına almasına bilerek izin verdi çünkü aslında, Sauron'un himayesi altındaymış gibi davranırken aslında o, Tek Yüzük'ü istiyordu.[21]3009 yılında, Gollum Mordor'a girmeye çalışırken yakalanmış ve bizzat Sauron tarafından yüzük hakkında bilidiği her şeyi söylemek zorunda bırakılmıştı. "Shire" ve "Baggins" kelimelerini söyleyebilen Gollum, 3017 yılında serbest bırakıldı. Aynı yılın 1 Şubat'ında Aragorn tarafından yakalanıp Kuyutorman'a götürülen Gollum, Haziran'ın yirmisinde orkların saldırısı ile kaçmış,[22] aynı gün ise Sauron, Gondor'un gücünü test etmek için ve Nazgûl'un Osgiliath'ı geçmesini sağlamak için, ordularını Osgiliath'a gönderse bile Gondor'u yenememiştir ama yine de Nazgûl Osgiliath'ı geçmekte başarılı olmuştur. Aynı yılın Eylül ayında, Sauron, Saruman'ın hainliğini, ve Gandalf'ı Orthanc'a hapis ettiğini öğrenir. Kara Süvariler, Gollum'un açık ettiği iki kelime ile Shire'ı bulmuş ve Frodo'yu Ayrıkvadiye kadar takip etmiştir. Ve Cadı Kral onu Fırtına Başı'nda Morgul bıçağı ile yaralamıştır. Bu yara, Frodo Valinor'a gidene kadar tam olarak iyileşmese de, Elrond'un irfanı sayesinde yaranın ilerlemesi engellenmiştir.[23] Saruman'ın yenilmesinin ardından, Pippin Palantire bakar ve Sauron yüzüğü onun taşıdığını düşünür ve Saruman'ın yanında olduğunu zanneder. Ama yanıldığını Nazgûl ona Saruman'ın yenilmiş olduğunu ve kendi kulesinde tutsak durumda olduğunu bildirince anlar.[24] Birkaç gün sonra Aragorn'un da palantire bakmasının ardından Sauron, Aragorn'un Gondor'da olduğunu zanneder ve büyük bir aceleyle Minas Morgul'dan saldırısını başlatır. Mordor'un ordularını savaşa, Cadı Kral götürecektir. Bu, Frodo'nun Morgul Vadisini kolayca geçmesini sağlar. Minas Tirith Kuşatmasında Mordor'un ordusu Pelennor Çayırları Savaşında yok edilse ve en önemli komutanı, Cadı Kral ölse bile, (Aynı zamanda Rohan Kralı Théoden bu savaşta ölmüştü)[25] hala Mordor'da on binlerce Ork bulunuyordu. Aynı zamanda 8 Kara Süvari hala Göz'ün hizmetindeydi. Ak Gandalf, Batı'nın Efendilerini Kara Kapıya gitmeye ikna etti ve bu Samwise ile Frodo'ya gizlice Orodruin'e gitmek için yeterli zaman tanıdı. Ama Frodo, son anda Yüzük'ü kendinin ilan etti ve parmağına taktı. Gollum tam o anda Frodo'nun parmağını koparttı ve yüzüğü kendine aldı. Kendini kutlarken ayağı kaydı ve Orodruin'e düştü. Yüzük, sonunda yok edilmişti. Sauron, fiziksel formunu sonsuza kadar kaybetmiş, ruhu bir bulut gibi havaya uçmuştu, sadece batıdan esen bir rüzgar tarafından yok edilmek için... Sauron, zamansız boşluğa atılmıştı, yıllar önce efendisi Morgoth'un gittiği yere.[26]

EtimolojiDüzenle

Annatar Sauronun İkinci Çağın başlarında Elflerce tanınan ismidir. Annatar 400 yıl boyunca Elfler ile dostluk kurdu. Annatar Elf lisanında "Hediyeler Veren" anlamına gelmektedir.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Tolkien, J.R.R. (1977). The Silmarillion. Londra: George Allen & Unwin. s. 310. ISBN 0-04-823139-8. The first syllable of Sauron is like English sour, not sore 
  2. ^ Monroe, Caroline. "How much was Rowling inspired by Tolkien?". GreenBooks, TheOneRing.net. 14 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2006. 
  3. ^ "Tolkien'in Yazıtları". Writings by J.R.R. Tolkien. Tolkien Gateway. 1 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  4. ^ Tolkien, J.R.R. (1977). "Ainulindalë". The Silmarillion. Londra: Allen & Unwin. s. 4. ISBN 0-04-823139-8. 
  5. ^ "Sauron - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 16 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  6. ^ "Barad-dur/ İlk İnşası". Barad-dûr. Tolkien Gateway. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  7. ^ "Annatar". Sauron. Tolkien Gateway. 16 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  8. ^ "Elf Demirciler". Gwaith-i-Mírdain. Tolkien Gateway. 18 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  9. ^ "Tek Yüzük'ün Yapılışı". The One Ring/ Origin and Creation. The Tolkien Gateway. 2 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  10. ^ Tom Bombadil'in Evinde (PDF). Lord of the Rings, the Fellowship of the Ring. (İngilizce). Harper Collins e-books. ss. 174-175. 9 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  11. ^ "Elfler ile Sauron'un Harbi". War of the Elves and Sauron. Tolkien Gateway. 2 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  12. ^ "Nazgul". Nazgûl. Tolkien Gateway. 5 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  13. ^ "Düşüş". Downfall of Númenor. Tolkien Gateway. 20 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  14. ^ "War of the Last Alliance - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 30 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  15. ^ "Dol Guldur - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 2 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  16. ^ "Great Plague - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 13 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  17. ^ "Moria - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 13 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  18. ^ "Battle of Five Armies - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 12 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  19. ^ "Lake-town - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 25 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  20. ^ "Finduilas (wife of Denethor) - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 25 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  21. ^ "Saruman - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 12 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  22. ^ "Gollum - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 22 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  23. ^ "Frodo Baggins - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 24 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  24. ^ "Peregrin Took - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 16 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  25. ^ "Siege of Gondor - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 13 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. 
  26. ^ "Battle of the Morannon - Tolkien Gateway". tolkiengateway.net. 7 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022.