Rus-Çerkes Savaşı

Ruslar ve Kafkaslar, özellikle Çerkesler arasında yaşanan ve soykırımla sonlanan savaş

Rus-Çerkes Savaşı[7] (Çerkesçe: Урыс-адыгэ зауэ; Wurıs-Adıǵe zawe) (1763–1864) ya da Kafkas Savaşı (Çerkesçe: кавказ зауэ, Kavkaz zawe; Çeçence: Кавказхойн–оьрсийн тIом, Kavkazhoyn-órsiyn t'om; Karaçay-Balkarca: Кавказ къазауат, Kavkaz Qazawat; Lezgice: Къавкъаздин дяве, Qavqazdin Dyave; Rusça: Кавказская война, Kavkazskaya voyna), Rus İmparatorluğu ve Kabardiya arasında başlayarak Edirne Antlaşması sonrasında katılan Çerkesya Konfederasyonu, Kafkasya İmamlığı ve çeşitli Kuzey Kafkas Halkları arasında geçen 101 yıllık savaşın adı. Bu savaşın sonunda Çerkesler, Rusların zorlamasıyla topraklarından ayrılarak dünyanın çeşitli yerlerine göç etmek zorunda kalmışlardır. Çerkeslerin çok azına Ruslar tarafından Kafkasya'da kalma izni verilmiştir. Abhazya'da her 21 Mayıs tarihinde savaşı ve sürgünü anma programları düzenlenmektedir.

Rus-Çerkes Savaşı

Büyük Rus-Adığe Savaşları

Rusya'nın Kafkasya'yı işgali

Çerkes Kurtuluş Savaşı
Kafkas Savaşı
Circassian Warrior.jpg
Rus-Çerkes savaşındaki Çerkes bir abrek.
Tarih1763 - 21 Mayıs 1864
BölgeÇerkesya, Kuzeybatı Kafkasya, bugün Krasnodar Krayı, ve Adıge Cumhuriyeti, Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti, Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti ve Abhazya, Kafkasya
SebepSıcak denizlere inme politikası, İslam düşmanlığı, Çerkesleri Kafkasya'dan atmak
SonuçPek çok Rus ordusu Çerkes güçleri tarafından dağıtıldı.[1] Ruslar, özellikle 21 Mayıs 1864 tarihinde şiddetlenmek üzere Çerkes Soykırımı'nı başlattılar. 900.000-1.500.000 Çerkes zorunlu göçe tabi tutuldu. Bunların sadece yarısı kıyıyı görebildi, yarısı yol sırasında öldü. Buna karşı çıkan sayısız Çerkes, Ruslar tarafından işkenceye maruz kaldı, öldürüldü.[2] Göçe zorlanan Çerkesler, Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli bölgelerine yerleştirildi.
Coğrafi
Değişiklikler
Kuzey Kafkasya'nın Rusya'ya ilhakı
Taraflar

Rus İmparatorluğu Rus İmparatorluğu

Coat of Arms of Kalmykia.svg Kalmuk Hanlığı

EastOrthodoxcross.svg Çerkesya Ortodoksları

Flag of Abkhazia (18th century).svg Bazı Abhazya soyluları (Ruslarla savaşmak istemedikleri için savaşmadan teslim olmak isteyen soylular)

Flag of the Princedom of Kabardia (Early 19th century).svg Bazı Kabardey soyluları (Ruslarla savaşmak istemedikleri için savaşmadan teslim olmak isteyen soylular) (1825'e kadar)

Batı Cephesi:

Flag of the Princedom of Kabardia (Early 19th century).svg Kabardiya

Circassian flag.svg Çerkesya Konfederasyonu

Flag of the Republic of Abkhazia.svg Abhazlar

Flag of Tsalenjikha Municipality.svg Svanlar

UkraynaPolonya Ukraynalı ve Polonyalı gönüllüler


Doğu Cephesi:

Caucasian Imamate.svg Kafkasya İmamlığı


Diğer:

Flag of the United Kingdom.svg Britanya İmparatorluğu (Kafkasyalılara çıkar ilişkisi sebebiyle silah yardımı) (1852'ye kadar)

Flag of the Ottoman Empire.svg Osmanlı İmparatorluğu (Kafkasyalılara çıkar ilişkisi sebebiyle silah yardımı) (1838'e kadar)
Komutanlar ve liderler

Rusya I. Nikolay

Rusya I. Alexandr

Rusya II. Katerina

Rusya Aleksandr Menşikov

Rusya Mihail Dmitrievich Gorchakov

Rusya İvane Andronikaşvili

Rusya Eduard Totleben

Rusya Yegor Tolstoy

Rusya II. Aleksandr (Rusya)

Rusya Aleksey Petrovich Yermolov

Rusya Mihail Semyonovich Vorontsov

Rusya İvan Paskevich

Rusya Nikolai Evdokimov

Rusya Johann de Medem

Rusya Grigory Filipson

Rus İmparatorluğu Aleksandr Prozorovski

Rus İmparatorluğu Pyotr Bagration

Rus İmparatorluğu Nikolay Kamenski  

Rus İmparatorluğu Mihail Kutuzov

Rus İmparatorluğu Yevgeny Golovin

AlmanyaRusya Grigory Zass

Rus İmparatorluğu Aleksandr Baryatinski

Rus İmparatorluğu Nikolay Rumyantsev  

Rus İmparatorluğu Nikolay Saltykov  

Rus İmparatorluğu Pyotr Lopukhin

Rus İmparatorluğu Viktor Kochubey

Rus İmparatorluğu Nikolay Novosiltsev  

Rus İmparatorluğu Aleksandr Çernişov

Rus İmparatorluğu Alexey Fyodorovich Orlov

Rus İmparatorluğu Dmitry Bludov

Rus İmparatorluğu Sergey Vyazmitinov

Rus İmparatorluğu Aleksey Arakcheyev

AlmanyaRus İmparatorluğu Michael Andreas Barclay de Tolly

Rus İmparatorluğu Aleksey Gorçakov

Rus İmparatorluğu Vasily Andreyevich Dolgorukov

Rus İmparatorluğu Nikolay Sukhozanet  

Rus İmparatorluğu Pyotr Konovnitsyn

Rus İmparatorluğu Pyotr Meller-Zakomelski

Rus İmparatorluğu Aleksandr Tatischev

Rus İmparatorluğu Nikolay Vasiliyeviç  

Rus İmparatorluğu Nikolay Mordvinov  

Rus İmparatorluğu Pavel Çiçagov

FransaRusya marquis de Traversay Jean Baptiste

AlmanyaRusya Ferdinand von Wrangel

Rus İmparatorluğu Nikolay Metlin

Rus İmparatorluğu Nikolay Karlovich Krabbe

Rus İmparatorluğu Nikolay Pavloviç  

Rus İmparatorluğu Valentin Musin-Pushkin

Coat of arms of Principality of Samegrelo.svg Ekaterine Dadiani

Coat of arms of Principality of Samegrelo.svg Grigol Dadiani

Coat of Arms of Kalmykia.svg Ubaşi Han  

Flag of the crimeans.svg Rus İmparatorluğu Hangiray

Batı Cehpesi:

Flag of the Princedom of Kabardia (Early 19th century).svg Keytiqo Keysin ×

Circassian flag.svg Hacı Gerandoq Berzeg ×

Circassian flag.svg Şerel'ıqo Tığujıqo Kızbeç

Circassian flag.svg Sefer Bey Zanuqo

Caucasian Imamate.svgCircassian flag.svg Muhammed Emin El-Dağıstani  Teslim

Circassian flag.svg Hacı İsmail Degumuqo Berzeg

Circassian flag.svg Bolotoqo Janbolat ×

Circassian flag.svg Kundeyt Şebez-Giray ×

Circassian flag.svg Karamırza Soqur ×

Circassian flag.svg Bomet Misost ×

Circassian flag.svg Hawudıqo Mansur ×

Circassian flag.svg Şirıxhuqo Dığuj ×

Circassian flag.svg Berzeg Dzepş ×

Circassian flag.svg Baletoqo Aytek

Circassian flag.svg Hatoxhuşoqo Jambolet ×

Flag of the Princedom of Kabardia (Early 19th century).svg Hatoxhuşoqo Muhamed Aşe ×

Circassian flag.svg Janxoet Kuşuk ×

Circassian flag.svg Abat Besleney ×

Circassian flag.svg Axecaqo Pşıqo

Circassian flag.svg Şekultır Bolotoqo ×

Circassian flag.svg Muhammed Mirza ×

Circassian flag.svg Bogortoqo Maşo ×

Circassian flag.svg Kanamat L'axdoqo ×

Circassian flag.svg Ajgeriy Kuşukupş ×

Circassian flag.svg Biş Hasan Effendi ×

Circassian flag.svg İbrahim Effendi ×

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg İmam Mansur

Flag of the Republic of Abkhazia.svg Copua İsmail

Flag of the Republic of Abkhazia.svg Aslanbey Çaçba

Flag of the Republic of Abkhazia.svg İsmail Barakay

Flag of the Republic of Abkhazia.svg Şebet Marşan

Flag of the Republic of Abkhazia.svg Eşsoy Marşan

Flag of the Republic of Abkhazia.svg İpa Dziaş

Flag of Poland.svg Teofil Lapinski

Osmanlı İmparatorluğu Ferah Ali Paşa


Doğu Cephesi:

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg İmam Mansur

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Ismailin Duda ×

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Vokha-Hyazha ×

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Imam Howk

Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg Gendargnoyn Chulg ×

Caucasian Imamate.svg Şeyh Şamil Teslim

Caucasian Imamate.svg Beybolat Taimiyev

Caucasian Imamate.svg Umalat bey

Caucasian Imamate.svg İrazi bey

Caucasian Imamate.svg Axberdil Muhammed

Caucasian Imamate.svg Şoip Mulla

Caucasian Imamate.svg Danyal bey  Teslim

Caucasian Imamate.svg Cevathan Dargo

Caucasian Imamate.svg İsa Gendarnoniy

Caucasian Imamate.svg Beysungur

Caucasian Imamate.svg Ahmet Evratoyn

Caucasian Imamate.svg Hamzat Bey

Caucasian Imamate.svg Qazi Muhammed

Caucasian Imamate.svg Shabat Marshan

Caucasian Imamate.svg Hacı Murad  Teslim

Caucasian Imamate.svg Ahmet Aublaa

Khunz Wolf 3b.svg I. Ahmedhan

Flag of North Ossetia.svg Kotsı Bega

Flag of North Ossetia.svg Hazbi Alıkatı

Flag of North Ossetia.svg Kotsı Bega

Flag of North Ossetia.svg Hacı Hamurza

Flag of North Ossetia.svg Hasbulak Kundux

Flag of North Ossetia.svg Taki Çopa

Flag of Poland.svg Teofil Lapinski
Güçler
200.000[3] kişilik düzenli ordu (Rus ordusundaki piyade kuvvetleri, Kozak süvarileri ve mobil top bataryaları dönemin en üstün ordularından birini oluşturuyordu) 20.000[4] asker (Çerkes ordusu düzenli bir ordu olmamakla beraber yapı olarak Kuvâ-yi Milliye yapılanmasına benzer bir yapılanma içerisindeydi. Çerkesler, genel olarak kama (Bir çeşit kılıç), ok-yay ve Çerkes yapımı olan Şhonç tüfekleri ile silahlanmıştı)
Kayıplar

Askerî Kayıp:

- 121.026‬[5]-250.000

Sivil Kayıp:

- 1.000 (Tahmini)

Toplam Kayıp:

- 122.026-251.000

Askerî Kayıp:

- 150.000 (Tahmini)

Sivil Kayıp:

- 1.148.585[2][6]

Toplam Kayıp:

- 1.298.585

Kimi kaynaklara göre savaş daha önce başlamış olmasına rağmen, savaşın başlangıç noktası Rusların Çerkes sınırına kaleler inşaat etmeye başladığı 1763 yılı olarak kabul edilir.[8] Savaş, 101 yıl sonra, Çerkes Sürgün ve Soykırımının da başlangıç tarihi olarak kabul edilen 21 Mayıs 1864 tarihinde 2.000 yaralı Çerkes atlısı ile son donanımlı 100.000 Rus askeri arasındaki savaştan sonra Çerkes liderlerin yenilgiyi kabul etmesinin ardından sona ermiştir.[8] Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki Kozaklar Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.[9]

Rus İmparatorluğuna teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı.[10] Osmanlı gemileri tarafından Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler,[8][11] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. Ruslara itaat eden azınlık kısım ise Kuban Nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[8][11]

Savaştan önce Rus-Çerkes ilişkileriDüzenle

Çerkesya, 1840

Çerkesya, 1860'lı yıllara kadar Çerkeslerin yaşadığı bölgeye verilen isimdir. Çerkesler uzun süre siyasi birlik sağlayamadı, Batı Çerkesya'da on kabile vardı. Doğu Çerkesya'da ise Kabardey ve Besleney devletleri bulunuyordu. 1550'lü yıllarda prens Temruk (Prens İnal'ın oğlu) Rus Çarı IV. İvan ile Osmanlı ve Fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler Hristiyandı ve İslam yayılmaya başlamamıştı.[12] Rusya ardından bölgeyi yalnız bıraktı.

SavaşDüzenle

 
Çerkezler'in direniş sırasında 1840 yılında Kafkasya kıyılarını işgalcilerden boşaltmak amacıyla bir Şapsığ köyünde inşa edilmiş bir Rus askeri yerleşkesine yaptığı taarruz.

1714 yılında I. Petro Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. II. Katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, Terek Irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.[9]

15 Çerkes prensi, Osmanlı ve Kırım desteği ile Ruslarla savaşmak isterken, 13 prens ise Rusya ile diplomasi yapmak istiyordu. Rusya 1763’de Terek Irmağı kıyısına büyük bir kışla kurdu. 1763’de küçük çaplı savaşlar yapıldı. Rusya’nın yıkım gücünü bilen Çerkes prensleri, diplomatik ilişkiler kurmaya çalıştılar. 1764’de pşı (prens) Keysin Keytiqo ve wuerq (şövalye) Kundeyt Şebez-Giray Petersburg’da II. Katerina ile görüştüler. Katerina’ya “Mezdeug’deki askeri yığınağın kabul edilemez olduğunu, bölgenin çok eski dönemlerden beri Adigelerin olduğunu, durumun düşmanlık ve çatışma yaratacağını” bildirdiler.

II. Katerina, diplomasiyi reddetti ve elçiler geri gönderildi. Bunun ardından Kabardey (Doğu Çerkes) Yüce Meclisi (Xase) toplandı ve savaşın kaçınılmaz olduğu kararını aldı. Savaş resmi olarak 1764’de başladı ve 1764 yılından itibaren sayısız çatışma yaşandı. 1769 yılında, Rus ordusu Fransız kökenli General De-Medem komutasında, Kalmuk Hanı Ubaşi’nin 20.000 atlı süvarisinin desteğiyle Kabardeylere karşı savaştı. Kalmukların Rus tarafında olması tüm Kafkasya'ya bir şok olmuştu. Kabardeyler sayıca az olmalarına rağmen, savaşmamayı onursuzluk olarak nitelendirerek savaştılar. En seçkin prensler bu savaşta öldü. Çok büyük kayıplar veren Çerkes ordusu savaşarak geri çekildi. Savaştan sonra da Medem Meşikho tepesi civarına büyük bir ordu yığdı.

1758 yılında İmam Mansur Çeçenistan lideri konumuna geldi ve Ruslara karşı cihat ilan etti.

General De-Medem'in elçilere Doğu Çerkesya'nın Rus toprağı olduğu mesajını iletmesinin ardından Çerkes diplomatlar, teslim olmayacaklarını açıkladılar. Nartsane bölgesinde 1769 haziran ayında büyük bir savaş gerçekleşti. İki tarafın da üstünlük sağlayamamasına rağmen, pşı Hatoxhuşoqo Bomet Misost Rus ordusuna çok büyük kayıplar yaşattı. Hatoxhuşoqo Misost'un ölümüne kadar Rus ordusu zafer yaşamadı.

Aynı esnada, Batıda Ruslar Kırım ile savaşıyordu. 1769 yılında Kırım Hanı, Azak Kalesini ele geçirdi.[13][14]

1771-1772 yıllarında prens Karamırza Soqur komutasındaki Çerkes ordusu birçok Kozak köyüne ve Rus kışlasına saldırı düzenledi.[9][14]

Rus general Tekkeli, 1787 yılında Abaza, Besleney, Çemguy ve Hatukuay kabilelerine saldırarak 300 köy yaktı. Bunun ardından Çerkesler barış sağlamak amacıyla Tatarhan Kurığoqo ve Sidak Jankat liderliğindeki bir elçi grubunu St. Petersburg'a gönderdi. Rus çarı, savaşın durmayacağını ve Çerkeslerin artık özgür olmadığını söyleyerek elçileri geri yolladı.[14]

1772 yılında general De-Medem, 12 Çerkes prensini diploması amacıyla davet etti. Ancak prensler geldiğinde hepsini esir aldı.[9][14] Çerkes ordusu 25.000 süvari ile De-Medem’in kışlasını kuşattı. De- Medem bunun ardından esirleri serbest bırakmak zorunda kaldı. Çeçenlerin de savaşa dahil olmasıyla Çerkesler ve Çeçenler kurulan kalelere sık sık saldırılar düzenliyorlardı. Azak ve Astrahan arası tamamen Rus ordusunun kışlası haline gelmişti. Bu bölgelere Kozak orduları yerleştirildi. 1792’de Karadeniz kıyısında da yığınak başladı. Çerkesler bu yığınaklara sık sık saldırıyorlardı. Rusların amacı Çerkesleri abluka altına alıp, bölgeyle tüm ilişkilerini kopartmaktı.[9]

10 Ekim 1779 tarihinde 3.000 kişilik Kabardey, Hatukuay, Çemguy ve Besleney kuvvetleri 10.000 kişilik Rus ordusu ile savaştı ve Rus ordusuna büyük kayıplar verdirdi.[14]

1799 yılında Gürcistan'ın Rusya’ya ilhak olmasının ardından savaş yayıldı ve cephe genişledi. Bunun ardından Kabardeyler savaşta birçok seçkin insanlarını ve birçok sivili kaybettiler ve 25 yıl boyunca Rusya’ya karşı büyük bir direniş gösterildi. Çerkesleri bitirmek isteyen general Bulgakov, Astrahan’dan veba mikrobu getirdi. Bu, binlerce Çerkesi öldürdü. 1804 yılında general Glazenap komutasındaki Rus ordusu ile yapılan savaşta Çerkesler büyük zarar gördü. Rusya, 1806 yılında Güney Kafkasya bölgesini tamamen ele geçirdi. Rusya buna ek olarak Kuzey Kafkasyayı da tamamen işgal etmek istiyordu.

1805-1807 yıllarında Bulgakov’un ordusu 280’den fazla köyü yaktı. Küçük Kabardey’de 1810 yılında sadece 300 aile kalmıştı. 1763 yılında 350.000 olan Kabardey nüfusu 1817’de sadece 37.000 kadardı.[15]

1786-1790 arasında Rus ordusu Kuban nehrini geçerek birçok Çerkes köyüne saldırdı. General Bibikov’un ordusu Çerkeslere yenildi.

Osmanlı-Rus savaşı (1787-1792) sırasında Ruslar üç kere Çerkes topraklarını geçerek Anapa'yı ele geçirmeye çalıştı. Bu, Çerkesler tarafından yok edilen Rus orduları için bir kabusa dönüştü.

General Bursak 1800-1811 arasında Bjeduğ, Natuhay, Şapsığ ve Abzeh köylerine saldırarak sivilleri esir aldı.

Kozak komutanı Ataman ve general M. G. Vlasov 1822 yılında Kuban’ı geçip 17 köyü yaktı.

Kabardeyler 1822 yılına kadar savaştı. Ancak gücün kırılması sonucu bir kısmı batıya, bir kısmı ise doğuya Şamil'in ordusuna katıldı.

Ruslar 1828’de Anapa’yı tekrar kuşattı. Osmanlılar Çerkeslerden yardım istedi ve savaş iki ay sürdü. Anapa Rusların eline geçti. Rusya’nın Kafkasya orduları komutanı general G. A. Emanuel Anapa bunun ardından 6 Natuhay köyünü ve birçok Şapsığ köyünü yerle bir etti. Daha sonra Kuban’ı geçip 210 köyü daha yaktı. Kışlık erzaklarını yakıp sığırlarını çaldı.

14 Eylül 1829’da Edirne Antlaşması yapıldı. Bu anlaşmaya göre Osmanlı Kafkasya’yı Rusya’ya vermekteydi. Alman ekonomist Karl Marx, bu olayı

Osmanlı kendisine ait olmayanı nasıl Rusya’ya verebilir ki? Ey dünya, ey insanlık! Özgürlüğün anlamını Kafkas dağlılarından öğrenin. Özgür yaşamak isteyenlerin neler başarabileceğini görün. Uluslar onlardan ders alsın!

—Karl Marx, [14]

şeklinde yorumlamıştı.[14]

Çerkesler Edirne Antlaşmasını tanımadı. Çerkes elçileri İngiltere, Fransa ve Osmanlı topraklarına gönderildi. Elçilerin görevi yaşanan vahşet ve yıkımı anlatmaktı. Bu sırada 1. Nikolay Çerkeslerin tamamen ortadan kaldırılması için emirler çıkarmaktaydı.

Rusya Çerkeslerin bölge ile bağlantısını kesip ablukaya almıştı. 1831’de general Bergman karadan ve denizden kuşatarak Gelincik, Gagra, Ptsinda ve Bambari’yi aldı. Ancak Çerkes-Abhaz güçleri bu toprakları geri almayı başardışar. Hawudıqo Mansur, Şirıxhuqo Dığuj, Dığujıqo Kızbeç önderliğindeki süvari ordusu Rus ordusunu dağıttı. Dığujıqo Kızbeç 1834’de Abıne bölgesinde büyük bir savaş yaptı. Çerkes ordusu küçük bir güçle kendisinden çok daha kalabalık olan 12.000 kişilik Rus ordusunu yendi. Rusya büyük kayıplar verse de, Karadeniz kıyısında Aleksandır Velyaminov, Golovin, Lazarev ve Novaçin kalelerini kurmayı başardı. 1840’da Çerkes komutanlarından Berzeg Dzepş, Hawundıqo Mansur, Baletoqo Aytek ve Hatoxhuşoqo Jambolet bu limanlara saldırdılar ve Rusların iç bölgelere girmelerini önlediler.[14]

1839’da Hacı Berzeg Dzepş (Ubıh) ve Copua İsmail (Abhaz) ordularını birleştirip Rusların Karadeniz’deki liman kalelerine saldırdılar ve Rusları yenilgiye uğrattılar. General Arayevski Petersburg’dan yardım istedi. 1840’da yeni bir topçu ordusu Karadenize yanaştı. Bu ordu Abhazya’da büyük bir yıkım yaptı birçok köyü yaktı. Aynı yıl Hacı Berzeg’in kardeşinin oğlu Karandıqo Berzeg 2000 kişilik süvari ordusuyla, Abhazya’daki Rus ordusuna karşı savaştı. Yıkımı durdurdu. Yine aynı yıl Athara ve Gagra kalelerini Ruslardan geri aldı. Üstünlük Ruslar ve Abhaz-Ubıhlar arasında senelerce el değiştirip durdu. 1857’de Ubıhler ve Abhazlar deniz kıyısındaki Rus ordularını yenilgiye uğrattılar.[16]

1858’de Şeyh Şamil teslim olduktan sonra, Petersburg’da yeni bir savaş stratejisi geliştirildi. Kuzey batı Kafkasya’da “ayrım yapmayan” bir savaş yapılması kararlaştırıldı. 1859 Ocak ayında general Loris-Melikov komutasındaki Rus ordusu Abhazya’ya girdi. İnsan ve hayvanları öldürdüler, tarlaları ve evleri yaktılar. 1860 yılında Psıhu kıyısında general Garganov komutasında büyük bir Kozak ve Rus ordusu Ubıh-Abhaz ordusu ile savaşmaya başladı. Ubıh ve Abhazlar büyük bir direnişle karşılık verdiler ama buna rağmen sayıca üstün olan Rus ordusu savaşı kazandı.[17]

13 Haziran 1861 tarihinde Şaçe (Soçi) şehrinde Abzah, Şapsığ ve Ubıh Çerkesleri "Büyük Özgürlük Meclisi" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne Karandıko Berzeg Hace (Къэрэндыкъо Бэрзэдж Хьаджэ) getirildi. Askeri komutanlardan İsmail Barakay, İpa Dziaş, Biş Hasan Efendi ve İbrahim Efendi de Meclis üyelerindendi.

Meclis kendi içinden bir yürütme organı (hükümet) çıkardı. Ülkede 12 yönetim birimi (eyalet) oluşturuldu, yöneticiler atandı, yasalar çıkarılmaya ve vergi alınmaya başlandı. Her 100 ailenin 5 atlı askeri donatması esasına dayanan düzenli bir ordu oluşturulması kararı alındı ve modern bir yargı sistemi de kuruldu.

Oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, İmam Şamil'in Çeçenya ve Dağıstan'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i (İslami teokratik) devlet biçiminin aksine, laik ve demokratik ilkelere dayanıyordu. Bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

Meclis, Ağustos 1861'de İngiltere'nin Sohum'daki (Abhazya) konsolosluğuna Çerkeslerin politik durumunu ve isteklerini açıklayan bir deklerasyon sundu. Söz konusu deklerasyonda Çerkesya'yı kuşatıp yok etmek amacıyla harekete geçen Rus birlikleri ile çarpışmak üzere 15.000 (aslında 5 bin) kişilik bir Adıge Süvari Ordusu oluşturulduğu açıklanıyor; Çerkesya Devleti'nin tanınması ve kendilerine yardım edilmesi isteniyordu.

Meclis Hükümeti 1861-1864 yılları boyunca Çerkesya bağımsızlığını ve varlığını korumak için silâhlı direnişin yanında, Osmanlı, İngiliz ve Fransız devlet makamları katında destek, tanınma ve Ruslarla da uzlaşma amaçlı çalışmalar yürüttü.

Meclis binası Temmuz 1862'de Kutais Valisi tarafından bir çıkartma birliği tarafından yakıldı. Bundan sonra Meclis toplantıları, Meclis Başkanı Karandıko Berzeg Hace'nin köyü olan Mutıhua'da (Мутыхуа'da, şimdiki ‘Plastunki’ köyünde) yapılmaya başlandı.

Kbaade’de 1864 Mayıs ayında 2.000 yaralı ve yorgun Çerkes atlısından oluşan Çerkes ordusu ile Kozak atlıları, piyadeler ve topçulardan oluşan tam donanımlı 100.000 kişilik Rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı.[2][18] Çerkes savaşçılar, teslim olmayı akıllarından bile geçirmeyeceklerini söyleyerek Rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu.[2][19] Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. Savaşta 2.000 Çerkes atlısının tamamı öldü. Rus ordusu Çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 Mayıs 1864 resmi olarak savaşın bitişi oldu.[2] Bu savaşın yaşandığı yer günümüzde Krasnaya Polyana olarak bilinir.[14] "Krasnaya Polyana" kızıl çayır anlamına gelir. Adını tepeden nehre akan Çerkes kanından alır.[2] Nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır. Kbaade savaşının ardından Çerkes sürgün ve soykırımı başlamış oldu.[14][20] Ruslar, Çerkes köylerini basıp yakmaya, geri dönüşü olanaksızlaştırmak için de tarlaları tahrip etmeye, meyve ağaçları dahil tüm ağaçları kesmeye ve halkı Karadeniz kıyısına doğru sürmeye başladılar. Rus askerleri, hamile kadınların karnını yararak içindeki bebeği çıkarmak gibi pek çok acımasız yöntemleri kendini eğlendirmek için kullanıyordu.

Çerkeslerin Ruslara boyun eğmeleri ve Çerkesya'nın Ruslarca istila edilmesi sonucu, Büyük Özgürlük Meclisi çalışmalarına son vererek dağıldı.[21] Çerkesya, Rusların eline geçti. Tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve Rusların nefret anlamında uçan orman haydutları olarak adlandırdığı Hak'uçlar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve Ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; koca bir istila ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler. Sonunda Çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.


Bu madde Çerkesler ile ilgilidir
Çerkesler
 

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler · Çemguylar
Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar · Natuhaylar
Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler · Sadzlar

Dil ve lehçeleri
Çerkesçe · Adigece · Kabardeyce · Şapsığ lehçesi
Besleney lehçesi · Alfabe · Ubıhça
Abhaz-Adige dil ailesi · Bjeduğ lehçesi

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe Çerkes Bayrağı

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım

Bazı Çerkesler
Çerkesler listesi

Çerkes Sürgün ve SoykırımıDüzenle

Bazı Çerkes kabilelerinin soykırımdan etkilenişi.

Bu madde Çerkesler ile ilgilidir
Çerkesler
 

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler · Çemguylar
Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar · Natuhaylar
Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler · Sadzlar

Dil ve lehçeleri
Çerkesçe · Adigece · Kabardeyce · Şapsığ lehçesi
Besleney lehçesi · Alfabe · Ubıhça
Abhaz-Adige dil ailesi · Bjeduğ lehçesi

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe Çerkes Bayrağı

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım

Bazı Çerkesler
Çerkesler listesi

Kabileler Soykırımdan önce Soykırımdan sonra Hayatta kalan oranı Öldürülen veya sürgün edilen oranı
Toplam 905.201 86.655 9.57% 90,43%
Kabartaylar 205.200 50.000 24.36% 75,640%
Şapsığlar 170.100 1.983 1.165% 98,835%
Abzehler 204.300 14.660 5.648% 94.362%
Natuhaylar 146.700 175 0.073% 99.927%
Çemguylar 41.400 3.140 3.925% 96.075%
Bjeduğlar 33.300 15.263 25.438% 74.561%
Memhığlar 4.500 1.204 15.050% 84.950%
Ademıylar 1,701 230 7.667% 92.333%
Ubıhlar 41.300 0 0.000% 100.000%
Janeler ve Hatıkuaylar 56.700 0 0.000% 100.000%
Deniz kenarında yedi yıl boyunca atılmış insan kemikleri vardı. Kargalar erkek sakallarından ve kadın saçlarından yuvalarını kurarlardı. Deniz yedi yıl boyunca karpuz gibi insan kafataslarını atıyordu. Benim orada gördüklerimi düşmanımın bile görmesini istemem.

—Çerkes Soykırımına tanıklık eden yaşlı bir Çerkes, [22]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ История земли черкесов (адыгов) за последние 5 веков.
  2. ^ a b c d e f Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; :02 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ Mackie 1856:291
  4. ^ Mackie 1856:292
  5. ^ Grigori F. Krivosheev Россия и СССР в войнах XX в. Потери вооружённых сил. Олма-Пресс, 2001.: Вооружённые конфликты на Северном Кавказе (1920—2000 гг.). p.568
  6. ^ Richmond, Walter. The Circassian Genocide. ISBN 9780813560694.
  7. ^ Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края 11 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Краснодар, 2008 (Rusça)
  8. ^ a b c d Henze 1992
  9. ^ a b c d e Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  10. ^ Richmond, Walter. The Circassian Genocide. ISBN 9780813560694. 
  11. ^ a b Shenfield 1999
  12. ^ Shenfield 1999:150
  13. ^ King, Ghost of Freedom, p93-94
  14. ^ a b c d e f g h i j "Tarihsel mücadele sürecinde Çerkesler". 2004. 30 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  15. ^ Richmond, sayfa 56
  16. ^ Tornike, 2014 94-95
  17. ^ Neumann 1840
  18. ^ Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
  19. ^ CircassianMinsterls, 2015
  20. ^ King, Ghost of Freedom, p. 47–49.
  21. ^ Anzor, Nıbe. Çerkes Meclisi'nin 150. Kuruluşu. 
  22. ^ diaspora.gov.ge : Çerkezler, Litera 2011, Kafkaslar: Özgürlük İçin Mücadele

KaynakçaDüzenle

  • Henze, Paul B. 1992. "Circassian resistance to Russia." In Marie Bennigsen Broxup, ed., The North Caucasus Barrier: The Russian Advance Towards The Muslim World. London: C Hurst & Co, 266 pp. (Also New York: St. Martin's Press, 252 pp.) Part of it can be found here. Retrieved 11 March 2007.
  • Richmond, Walter (2008). The Northwest Caucasus: Past, Present, Future. Routledge. ISBN 978-0-415-77615-8. 27 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi: Chapter 4 (excerpt) 
  • Tsutsiev, Arthur, Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus, 2014

Daha fazla okumaDüzenle