Rhys ap Gruffydd

Rhys ap Gruffydd veya ap Gruffudd (1132 - 28 Nisan 1197), 1155'ten 1197'ye kadar Güney Galler'deki Deheubarth krallığının hükümdarıydı.[1][2][3] Galler tarihinin en başarılı Galler prenslerinden biri olarak görülen Rhys,[4] 1170'te Gwynedd'li Owain Gwynedd'in ölümünden sonra Galler'deki baskın güç oldu.

Rhys'in dede, Rhys ap Tewdwr, Deheubarth kralıydı ve Brecon'da 1093 yılında Bernard de Neufmarché tarafından öldürüldü. Ölümünün ardından, Deheubarth'ın çoğu Normanlar tarafından ele geçirildi. Rhys'in babası Gruffydd ap Rhys, sonunda küçük bir bölümün hükümdarı olmayı başardı ve Gruffydd'in ölümünden sonra Rhys'in ağabeyleri tarafından daha fazla bölge geri kazanıldı. Rhys, 1155'te Deheubarth'ın hükümdarı oldu. 1158'de İngiltere Kralı II. Henry'ye boyun eğmek zorunda kaldı. Henry 1163'te Deheubarth'ı işgal etti ancak Rhys, Owain Gwynedd ile bir ittifak yaparak kaybettiği topraklarının çoğunu geri almayı başardı.

Şecere ve erken yaşamDüzenle

Rhys, Gruffydd ap Rhys'in dördüncü oğluydu.[5] Rhys, tüm Powys'in son Prensi Madog ap Maredudd'un kızı Gwenllian ferch Madog ile evlendi.[6]

 
Deheubarth, 1093'te Rhys ap Tewdwr öldüğünde burada gösterildiği gibi, Galler'in geleneksel krallıklarından biriydi.

İngiltere Kralı I. Henry'nin ölümü ve ardından Stephen ve Matilda'nın İngiliz tahtına yönelik rakip iddialarından kaynaklanan Anarşi, Galler'e Normanlara karşı yükselme fırsatı verdi. 1136'da güney Galler'e yayılan bir isyan ve en büyük iki oğlu Anarawd ve Cadell'in yardım ettiği Gruffydd ap Rhys, Loughor yakınlarındaki bir savaşta Normanları yenerek beş yüzden fazla kişiyi öldürdü.[2] Kocasının yokluğunda, Gwenllian, en büyük iki oğlu Morgan ve Maelgwn'i yanına alarak, Cydweli'nin (Kidwelly) Norman lordluğuna karşı bir orduyu yönetti. Oystermouth Kalesi'nden Maurice de Londres tarafından komuta edilen bir ordu tarafından yenildi ve öldürüldü. Morgan da öldürüldü ve Maelgwn yakalandı.[7]

Gruffydd, Gwynedd ile ittifak kurdu ve daha sonra 1136'da Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd ve Cadwaladr ap Gruffydd'in oğulları Ceredigion'a bir ordu götürdü. Bu askeri ittifak güçleri, Crug Mawr Muharebesi'nde Normanlara karşı kesin bir zafer kazandı.[7]

İlk savaşlar (1146–1155)Düzenle

 
Rhys, ilk kayıtlı askeri deneyimini, 1146'da Llansteffan Kalesi'nde kazandı.

Anarawd'ın kardeşi Cadell ap Gruffydd ailenin başına geçti. Pembroke Kontu Gilbert de Clare, 1145'te Carmarthen kalesini yeniden inşa etti ve ardından Ceredigion'u geri almak için bir kampanya başlattı.[8]

Maredudd, Deheubarth'ın hükümdarı oldu ve 1150'de başlayan ve 1136'dan beri Gwynedd tarafından tutulan Ceredigion'u geri almayı amaçlayan bir sefere devam etti. Maredudd ve Rhys, 1153'te Hywel ab Owain Gwynedd'i Tenby ve Aberafan'daki kaleleri de yok etti. Rhys, bu sırada Powys prensi Madog ap Maredudd'ın kızı Gwenllian ferch Madog ile evlendi.[2]

Erken saltanatıDüzenle

Toprak kaybı (1155-1163)Düzenle

 
1870 yılında resmedilmiş Rhys ap Gruffydd

Deheubarth'ın hükümdarı olduktan kısa bir süre sonra Rhys, Owain Gwynedd'in Ceredigion'u Gwynedd için geri almak için işgal etmeyi planladığına dair söylentiler duydu. Rhys, 1156'da Aberdyfi'de bir kale inşa ederek karşılık verdi.[8][2]

Kral Stephen'ın Ekim 1154'te ölmesiyle İmparatoriçe Matilda, Deheubarth'taki yönetimlerini genişletmelerine yardımcı olan uzun anlaşmazlığı sona erdirdi. Krallık içindeki ayrılık artık bir sorun olmaktan çıkınca, İngiltere'nin yeni kralı II. Henry, çok geçmeden dikkatini Galler'e çevirdi. 1157'de Gwynedd'in istilasıyla başladı.[9]

 
1158'de Kral Henry, Rhys'i Cantref Mawr dışında tüm topraklarından aldı; Deheubarth'ta çeşitli Norman lordları tarafından tutulan alanlar gri renkle gösterilmiştir.

1159'da Rhys, Cornwall Kontları, Gloucester, Hertford, Pembroke ve Salisbury olmak üzere beş kont tarafından yönetilen bir ordunun ona karşı yürüdüğü Cantref Mawr'a çekildi. 1162'de Rhys, kaybettiği toprakların bir kısmını yeniden kurtarmaya çalıştı ve Llandovery kalesini ele geçirdi. Ertesi yıl Henry II, dört yıllık bir aradan sonra İngiltere'ye döndü ve Deheubarth'ın başka bir istilasına hazırlandı. Rhys, Owain Gwynedd ile İskoç IV. Malcolm'a saygılarını sunmak için Woodstock'ta Henry'nin huzuruna çağrıldı.[10]

Galli ayaklanması (1164-1170)Düzenle

1164'te tüm Galler prensleri bir ayaklanmada birleşti.[2] Rhys, Ceredigion'u işgal etti ve Cardigan kasabası ve kalesi dışında hepsini geri aldı. Galli isyanı, 1165'te Kral Henry tarafından Galler'in başka bir işgaline yol açtı. Henry önce Gwynedd'e saldırdı, ancak kuzey kıyısı boyunca olağan istila yolunu takip etmek yerine, Berwyn tepeleri üzerinden bir rota izleyerek güneyden saldırdı. Owain Gwynedd liderliğindeki ve Rhys'in de dahil olduğu Galler prenslerinin birleşik kuvvetleri tarafından karşılandı.

 
Rhys ap Gruffydd'e atfedilen armalar Deheubarth prenslerinin armalarıdır ve azgın bir aslana sahiptir.[11]

Daha sonra saltanatıDüzenle

Kral Henry ile Barış (1171-1188)Düzenle

1171'de Kral II. Henry, İrlanda'ya giderken Fransa'dan İngiltere'ye geldi. Henry, Diarmait'in kızıyla evlenen ve Leinster'ın varisi olan Richard de Clare'in İrlanda'da bağımsız bir Norman krallığı kurmamasını sağlamak istedi.Şablon:Maund Rhys, Kral Henry'ye 300 at ve 4.000 baş sığırdan oluşan bir haraç ödemi karşılığında barış anlaşması imzalandı.[2]

[[Dosya:Dinefwr_Castle.jpg|sol|küçükresim| Dinefwr Kalesi, mevcut kalenin en eski kısmı Rhys veya oğlu Rhys Gryg tarafından inşa edilmiş olabilir.[12]

[[Dosya:Carreg_Cennen_Castle_-_geograph.org.uk_-_215123.jpg|sol|küçükresim|Carreg Cennen Kalesi]]

Rhys, Galler'de kaydedilen en eski yerli taş kale olan Cardigan kalesinin yanı sıra Llandeilo'nun yakınında Carreg Cennen kalesini inşa etti. 1176 Noelinde Cardigan'daki sarayında bir şiir ve şarkı festivali düzenledi. Bu genellikle ilk kaydedilen Eisteddfod olarak kabul edilir.[9] Festival, Galler'de ve İngiltere, İskoçya, İrlanda ve muhtemelen Fransa'da bir yıl önceden duyuruldu.[13] Hywel Dda tarafından kaleme alınan Galler hukuku metinlerinin ilk olarak Rhys'in himayesi altında kitap şekline getirildi.[14]

Son askerî seferleri (1189-1196)Düzenle

II. Henry 1189'da ölmesiyle yerine I. Richard geçti. Rhys, artık Kral Henry ile yaptığı anlaşmaya bağlı olmadığını düşündü ve topraklarını çevreleyen Norman lordluklarına saldırdı. Pembroke, Haverfordwest ve Gower'ı harap etti ve St. Clear's, Laugharne ve Llansteffan kalelerini ele geçirdi. Richard'ın kardeşi Prens John (daha sonra Kral John), Eylül ayında Galler'e geldi ve barış yapmaya çalıştı ancak aralarındaki düşmanlıklar devam etti.[2]

 
1196'da Rhys, Deheubarth'ın neredeyse tamamına hükmetti ve ayrıca güney Galler'in geri kalanının çoğunu müşteri prensleri aracılığıyla kontrol etti; Deheubarth'ta kalan Norman kontrolündeki alanlar gri renkle gösterilmiştir.

Daha sonraki yıllarda Rhys, özellikle Maelgwn ve Gruffydd olmak üzere oğullarının kontrolünü elinde tutmakta zorlandı.[15]

Ölüm ve sonrası (1197)Düzenle

 
Rhys, St Davids Katedrali'ne gömüldü, burada kendisine ait olduğu söylenen ancak 100 yıl sonra oyulmuş bir kukla hala görülebiliyor.[2]

Rhys 28 Nisan 1197'de beklenmedik bir şekilde öldü ve St Davids Katedrali'ne defnedildi.[6]

Rhys, en büyük meşru oğlu Gruffydd ap Rhys'i halefi olarak atadı. En büyük ama gayrimeşru oğlu Maelgwn bunu kabul etmeyi reddetti ve Powysli Gwenwynwyn ab Owain tarafından askeri yardım istedi. Maelgwn, Aberystwyth kasabasını ve kalesini aldı ve Gwenwynwyn'in gözetimine teslim ettiği Gruffydd'i ele geçirdi. Gwenwynwyn daha sonra onu Corfe Kalesi'nde hapsedecek olan krala teslim etti.[9] 1216'da Gwynedd'li Büyük Llywelyn, Aberdyfi'de bir konsey topladı ve burada Deheubarth'ın bir kısmını Rhys'in oğulları ve torunları arasından paylaştırdı.

Karakter ve tarihsel değerlendirmeDüzenle

"mükemmel bir zekaya sahip ve hızlı hazırlanabilen bir adam" olarak tanımlar.[15] Rhys, Gerald ve Başpiskopos Baldwin'e 1188'de haçlı seferi için asker toplamak üzere Galler'i ziyaret ettiklerinde çok yardım etti ve Gerald birkaç kez onun "nezaketinden" bahseder.[15]

ÇocuklarıDüzenle

 
Gruffydd ve Maelgwn dahil Rhys'in çocuklarından birkaçı, Strata Florida Manastırı'nda gömüldü.

Rhys'in en az dokuz oğlu ve sekiz kızı vardı.[16]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Jenkins, Geraint H. (2007). A concise history of Wales. Cambridge, Birleşik Krallık: Cambridge University Press. ISBN 978-0521823678. 
  2. ^ a b c d e f g h i j k Turvey 1997.
  3. ^ Pryce 2005.
  4. ^ Charles-Edwards, T. M. (2013). Wales and the Britons 350-1064 (1 bas.). Oxford. ISBN 978-0198704911. 
  5. ^ Tout 2004.
  6. ^ a b Pryce 2004.
  7. ^ a b Lloyd 1991.
  8. ^ a b Jones 1941.
  9. ^ a b c Lloyd 1911.
  10. ^ Warren 1973.
  11. ^ Siddons 1993.
  12. ^ a b Rees 1985.
  13. ^ Williams 1976.
  14. ^ Davies 1987.
  15. ^ a b c Giraldus 1861.
  16. ^ Moore 2005.
  17. ^ Jones 1931.

Kullanılan kaynaklarDüzenle

  • Carr, A. D. 1995. Medieval Wales. Macmillan. 0-333-54773-X.
  • Cowley, F. G. 1977. The monastic order in South Wales 1066–1349 University of Wales Press. 0-7083-0942-9.
  • Davies, R. R. 1987. Conquest, coexistence and change: Wales 1063–1415 Clarendon Press, University of Wales Press. 0-19-821732-3.
  • Giraldus Cambrensis. 1908. Itinerarium Cambriae; Descriptio Cambriae. Everyman's Library. 0-460-00272-4.
  • Giraldus Cambrensis. 1861–91. Giraldi Cambrensis: opera ed. J. S. Brewer. (Rolls Series). 8 vols. Longman, Green, Longman & Roberts.
  • Jones, F. 1969. God bless the Prince of Wales: four essays for investiture year Carmarthenshire Community Council (Local History Committee). 0-9500534-0-6.
  • Jones, T., ed. 1941. Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20. University of Wales Press.
  • Lloyd, J. E. 1911. A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest. Longmans, Green & Co.
  • Maund, K. 2006. The Welsh kings: warriors, warlords and princes. Tempus. 0-7524-2973-6.
  • Moore, D. 2005. The Welsh wars of independence: c. 410-c.1415. Tempus. 0-7524-3321-0.
  • Pryce, H. 2004. "Rhys ap Gruffudd (1131/2–1197)", Oxford Dictionary of National Biography. Erişim tarihi: 22 Ocak 2013.
  • Pryce, H., ed. 2005. The Acts of Welsh rulers 1120–1283. University of Wales Press. 0-7083-1897-5.
  • Rees, D. 1985. The son of prophecy: Henry Tudor's road to Bosworth. Black Raven Press. 0-85159-005-5.
  • Rees, S. 1992. Dyfed (A guide to ancient and historic Wales series). HMSO. 0-11-701220-3.
  • Siddons, M. P. 1993. The Development of Welsh Heraldry, vol. 2. National Library of Wales. 0-907158-51-X.
  • Tout, T. F., revised Pryce, H. 2004. "Gruffudd ap Rhys (d. 1137)", Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. Erişim tarihi: 22 Ocak 2013. Birleşik Krallık Halk Kütüphanesi abonelik veya üyeliği gereklidir
  • Turvey, R. 1997, The Lord Rhys: Prince of Deheubarth. Gomer. 1-85902-430-0.
  • Warren, W. L. 1973 Henry II. Eyre Methuen. 0-413-25580-8.
  • Williams, J. E. C. 1976. "Aberteifi, 1176". Taliesin 32, ss. 30–35.