Primat

memeli takımı
(Primatlar sayfasından yönlendirildi)

Primatlar veya iri beyinli yüksek memeliler (LatincePrimates), bir plasentalı memeli takımı. Goril, orangutan, şempanze, gibon ve insan gibi insansıların yanında makimsiler, Yeni Dünya maymunları, galagolar, cadı makigiller ve lorigilleri de içerir. Primatların kökenleri 80 ila 66 milyon yıl önce tropikal ormanların ağaçlarında yaşamaya adapte olmuş küçük kara memelilerinden gelir.[3] Büyük beyinler, görme keskinliği, renk görme, omuz kuşağı gibi birçok primat özelliği, bu zorlu ortamlara adaptasyonları ile oluşmuştur. Primatlar çevik ve hızlı canlılardır.Çoğunluğu ağaçlarda yaşar. Tüm primatlar; ellere, ele benzer ayaklara (ağaçlarda yaşayanlar), ileri bakan gözlere sahiptir.[6]

Primat
Yaşadığı dönem aralığı: 57-0 Ma
Tanesiyen-Günümüz[1][2]
(Moleküler genetik çalışmalara göre:
85/70–0[3]
Ay-ayHalka kuyruklu lemurBeyaz omuzlu kapuçinÖrümcek maymunuGibongillerTarsierKızıl narin lorisAslan tamarinHamadiras babunuŞempanzePrimates - some families.jpg
Bu resim hakkında
Bazı primat familyaları, yukarıdan aşağıya doğru: Daubentoniidae, Tarsiidae, Lemuridae, Lorisidae, Cebidae, Callitrichidae, Atelidae, Cercopithecidae, Hylobatidae, Hominidae
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Klad: Pan-Primates
Takım: Primates
Linnaeus 1758[4]
Alt gruplar
kardeş: Dermoptera
Range of Non-human Primates.png
İnsan olmayan primatların dağılım haritası (yeşil)
Sinonimler

EtimolojiDüzenle

Bilimsel ad "primates", bu takım içindeki herhangi bir tür için kullanılabilecek ortak isimdir. "Primat" sözcüğü, Latincede "en başta, mükemmel, asil" gibi anlamları olan primas sözcüğünün çoğulu primatesten Fransızcaya tekilleşerek geçen primate sözcüğünden türemiştir.[7]

Evrimsel tarihDüzenle

Primatların Euarchontoglires içerisindeki yeriDüzenle

Euarchontoglires 
 Glires 

 Rodentia 

 Lagomorpha 

Euarchonta

 Scandentia 

Primatomorpha

 Dermoptera 

 Primates 
 Strepsirrhini 

Lemuriformes 

Lorisiformes 

 Haplorrhini 

 Tarsiiformes 

Simiiformes

Platyrrhini 

Catarrhini 

Diğer yorumlar, Dermoptera ve Scandentia'yı, primatların kardeş grubu olarak "Sundatheria" adlı bir grupta birbirine bağlar.[8][9] Bazı yeni araştırmalar, Scandentia'yı Glires kardeş taksonu olarak kabul ederek Euarchonta'yı geçersiz kılıyor.[10][11]

En son filogenetik analizlere göre oluşturulmuş kladogram.

Euarchontoglires

Scandentia (sivri sincapçıklar) 

Glires

Rodentia (kemirgenler) 

Lagomorpha (tavşanlar, yabani tavşanlar, pikalar) 

Primatomorpha

Dermoptera (kolugolar) 

Primates (†Plesiadapiformes, Strepsirrhini, Haplorrhini) 

Primat atasıDüzenle

 
En eski Primatlardan biri olan Plesiadapis, yaklaşık 55 milyon yıl önce Kuzey Amerika ve Avrupa'da yaşadı

Tüm primatların son ortak atasının yaklaşık 74-77 milyon yıl önce yaşadığı bilgisi moleküler genetik çalışmaların bir sonucudur.[12][13] Bu da nemli burunlu maymunlar (Strepsirrhine) ile kuru burunlu maymunların (Haplorrhini) yaklaşık olarak bu dönemde birbirinden ayrıldığını gösterir. Ancak fosil buluntuları bunu biraz daha ileriye taşır. Fosil buluntularına göre ilk primatlar 60 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır.[14] İlk gerçek primatlar, Eosen döneminde Kuzey Amerika, Avrupa, Asya ve Afrika'da bulundu. Bu erken primatlar, lemurlar gibi günümüzün prosimiyenlerine benziyordu. Bu erken primatlarda, daha büyük beyinler, gözler ve daha küçük ağızlıkların trend olduğu evrimsel değişiklikler devam etti. Eosen Dönemi'nin sonunda, erken prosimian türlerinin çoğu, daha soğuk sıcaklıklar veya ilk maymunlardan gelen rekabet nedeniyle yok oldu. (Bkz. Maymunların kökeni)[15]

Primat atalarının ayrışmasıDüzenle

Primatlar ve DermopteraDüzenle

 
Bir Dermopteran olan Cynocephalus volans'ın ilüstrasyonu.

Çalışmalar, genel olarak, primatomorf ayrışmasınını 80 milyon yıl öncesine tarihler.[16] Ayrıca bazı morfolojik çalışmalar, Plesidapiformların hem primatların, hem de dermopteranların ataları olabileceğini göstermiştir. Plesiadapiformlar, yaklaşık 65 milyon yıl önce ortaya çıktığı için moleküler saat ile bu sonuçlar çelişmektedir. Morfolojik benzerlik, ayrışmadan kısa bir süre sonra yaşadıkları için ya da yakınsak evrimden de kaynaklanabilir. (Bkz. Plesiadapiformes)

  • Perelman vd.(2011)'nin yaptığı çalışmaya göre Primatlar ile Dermopteranlar 92.3 milyon yıl önce birbirinden ayrı iki soy hattı oluşturmuştur. (şüpheli kalibrasyon[3])
  • Meredith vd.(2011)'ne göre bu ayrılma 82 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[3]

Plesiadapiformlar ve en eski PrimatlarDüzenle

 
Bir sanatçının Purgatorius yeniden canlandırması

Plesiadapiformlar en eski primatlardır. Bu gruba dahil canlılardan bazılarının primatlara yol açtığı düşünülüyor. En eski plesiadapiform Purgatorius'tur (Ayrıca bakınız: Ursolestes). En eski türü yaklaşık 65-66 milyon yıl önce yaşamış olan Purgatorius cinsinin ve diğer bir Purgatoriid olan Ursolestes'in, plesiadapiformlara (ve primatlar) yol açtığı düşünülüyor.[17][18] Birçok plesiadapiform, primat atası olamayacak kadar farklı evrimleştiği gibi, bazıları da olası bazal primattır. Günümüz primatları Euprimates adlı grupta sınıflandırılır. Bu gruba dahil edilen en eski canlı Altiatlasius'tur. Altiatlasius, tüm primatların, haplorhinlerin, ya da haplorhin gruplarından herhangi birinin (özellikle maymunların) atası olabilir.[19] Primatların olası atalarıyla ilgili çok fazla hipotez bulunur. Bu konu, hâla daha tartışılmaktadır[20][21][22] (Ayrıca bkz. Micromomyidae).

Haplorhiini ve StrepsirrhiniDüzenle

 
Primatların filogenetik ağacı

Haplorhinlerin ve Strepsirrhinlerin atası muhtemelen bir ağacın dallarında, meyve ya da belki bir böcek arayan bir memeliydi. Varlığını sürdüren tüm primatların bu son ortak atası, Kretase Tersiyer yok oluşundan sonra yaklaşık 63 milyon yıl önce (çalışmalara göre 55[a] ila 80 milyon yıl önce [23]) yaşamıştır.[24] Muhtemel atalardan olan Plesiadapiformlar, aşağı yukarı aynı zamanda yaşadılar ve tüm primatların büyük atasından bekleyeceğiniz niteliklerin çoğuna sahiptirler. Ama tüm niteliklerini değil ve bu durum, plesiadapiformların primat ataya yakın sayılan konumlarını tartışma konusu yapıyor.[24]

Nemli burunlu maymunların (Strepsirrhini) ve Kuru burunlu maymunların (Haplorrhini) ayrılma yılları üzerine yapılan çalışmalar, minimum 58 ila 72 milyon yıl öncesi arasında sonuçlar vermiştir.[3]

  • Finstermeier vd.(2013)'nin yaptığı çalışmaya göre, Primatlar 66 milyon yıl önce Haplorrhini ve Strepsirrhini adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Meredith vd.(2011)'ne göre ise bu ayrılma 71.5 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[3]

StrepsirrhiniDüzenle

Lemuriformes ve lorisiformes soy ağaçlarının ayrışma yılı için tahminler, 49 ila 73 milyon yıl öncesi aralığında değişmektedir.[3] Tahminler, bunun, 50 milyon yıl önce gerçekleşmesinin daha gerçekçi olduğunu gösteriyor.[25] En eski adapiformlar da bu dönemde ortaya çıkmıştır.[25] Lemuriformların da en az 40 milyon yıl önce Madagaskar'a göç ettiği düşünülüyor.[26]

AdapiformesDüzenle
 
Darwinius masillae, bir adapiform. 47 milyon yıl önce Almanya'da yaşadı.

Adapiformlar, günümüz nemli burunlu maymunlarının muhtemel atalarıdır. Daha çok lemuriformlarla ilişkililerdir. Özellikle Kuzey Afrika'da yaşamış adapiformlar Lemurlara yol açmış olabilirler. İlk olarak Erken Eosen döneminde ortaya çıkmış olan adapiformlar, Geç Miyosen'e kadar yaşadılar.

Notharctus (Adapiform)Düzenle

Notharctus, olası strepsirrhine atalarından biridir. Erken Eosen'den Orta Eosen'e (50-40 myö[27]) kadar yaşamış olan Notharctus'un fosilleri, Kuzey Amerika ve Avrupa'da bulunmuştur.[28] Vücut şekli, modern farelerinkine benzerdi. Parmakları, bir başparmağın gelişimi de dahil olmak üzere dallara kenetlenmek için uzamıştı. Omurgası esnekti ve kuyruğu hariç yaklaşık 40 santimetre uzunluğundaydı.[29]

Lemuriformes (Makimsiler)Düzenle
 
Ay-ay (Daubentonia madagaskarensis)

Makilerin Eosen veya daha önce evrimleştiği ve lorisler, pottolar ile galagolar (lorisoidler) ile en yakın ortak atayı paylaştığı düşünülmektedir. Afrika'dan gelen fosiller ve bazı nükleer DNA testleri, makimsilerin 40 ila 52 milyon yıl öncesi arasında Madagaskar'a doğru yola çıktığını gösteriyor. Diğer mitokondriyal ve nükleer DNA dizi karşılaştırmaları, 62 ila 65 myö arasında alternatif bir tarih aralığı sunar. Bir atadan kalma makimsi popülasyonunun yanlışlıkla yüzen bir bitki örtüsü üzerinde adaya rafting yaptığı düşünülmektedir, ancak kara köprüleri veya adacıklardan geçerek ulaştıkları gibi hipotezler de önerilmiştir. Varsayımlanan kolonizasyonların zamanlaması ve sayısı geleneksel olarak lemur kanadının en temel üyesi olan aye-aye'nin filogenetik ilişkilerine bağlıdır.

Madagaskar'da kendi bağımsız evrimlerinden geçen makimsiler, normalde diğer memeli türleri tarafından doldurulan birçok nişi doldurmak için türleşti. Daubentonia cinsinin atalarının diğer lemuriformlardan ayrılması, muhtemelen orta Eosen ila geç Eosen dönemleri arasında (~40 myö) başlamıştır.[3] Diğer dört lemuriform ailesinin (Cheirogaleidae, Indriidae, Lemuridae ve Lepilemuridae) son ortak atasının ise yaklaşık 30 ila 35 milyon yıl önce yaşadığı hesaplanmıştır.[3]

Lorisiformes (Lorisiler)Düzenle

Lorisiler, fosil kayıtlarına ilk olarak geç Eosen döneminde ortaya çıkmış gececil primatlardır.[30] Gececil olmaları - tarsiyerler gibi - büyük gözlere sahip olmalarına neden olmuştur.

  • Springer vd.(2012)'ne göre 34.7 milyon yıl önce Lorisiformes, Galagidae ve Lorisidae adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Bininda-Emonds vd.(2007)'ne göre bu, 38.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[3]

Lorisidae ailesi, Lorisinae ve Perodictinae adlı iki alt familya içerir.[3]

  • Springer vd.(2012)'ne göre 32.3 milyon yıl önce Lorisidae familyası iki alt gruba ayrılmıştır.[3]

Anthropoidea ve TarsiiformesDüzenle

Haplorrhini, iki alt gruba ayrılır: Tarsiiformes ve Anthropoidea (sinonim:Simiiformes).

Cadı makiler ve haplorrhin atası
 
Bir Tarsiform olan Tarsius'un ilüstrasyonu

Şaşırtıcı bir biçimde, cadı makilerin tapetum lucidum'u yoktur. Atalarının, diğer primatlarla birlikte, gündüzcül bir evreden geçtikleri ve tapetumu kaybettikleri öne sürülmektedir. Cadı makilerin pek çok Yeni Dünya maymunuyla aynı tuhaf renk görme sistemine sahip olmaları, bu öneriyi desteklemektir. Dinozorlar zamanında gececi olan birçok memeli grubu, dinozorların ölümüyle gündüzler güvenli olunca gündüzcül oldular. Tahmine göre, cadı makiler sonunda gececilliğe geri döndüler, ama bir nedenle tapetumu yeniden geliştirme yolu kapandı. Bu yüzden de, aynı sonuca, olabildiğince çok foton kapma sonucuna gözlerini çok büyüterek ulaştılar. Anthropoidlerin de ("maymunlar" ve insaymunlar) tapetumları yoktur; Güney Amerikalı baykuşmaymunu hariç, hepsi gündüzcüldür. Cadı makiler gibi baykuşmaymunları da, cadı makiler kadar olmasa da, kafaya oranla çok büyük gözler geliştirmişlerdir. Tarsiiformların ve Anthropoidlerin son ortak atasının da tapetumdan yoksun olduğunu ve büyük olasılıkla gündüzcül olduğu düşünülüyor. Gündüzcül olmanın dışında, cadı makiye benzemiş olabilir. Haplorrhinlerin son ortak atası, kendisiyle yakın bir dönemde yaşamış omomyide benzer olabilir ve omomyidler cadı makilere oldukça benziyorlardı. Omomyidlerin gözleri modern cadı makilerinki kadar büyük değildi, ama gececi olduklarını gösterecek kadar büyüktü.[31]

Tarsiform-Anthropoid ayrışma zaman aralıklarının uç noktaları 61 ile 70 Ma arasında değişmektedir. Moleküler genetik çalışmalar bunun en az 50 milyon yıl önce gerçekleştiğini göstermiştir.[3]

Finstermeier vd.(2013)'nin yaptığı çalışmaya göre, Haplorrhini 63 milyon yıl önce Anthropoidea ve Tarsiiformes adlı iki gruba ayrılmıştır. Schrago vd.(2012) bunun 59.5 milyon yıl öncesinde, dos Reis vd.(2012) ise 65 milyon yıl öncesinde gerçekleştiğini hesaplamıştır.[3]

En eski haplorhinlerDüzenle

En eski haplorhinler Tarsiiformlardır. Anthropoidler bu gruba dahil olan bazı canlılardan türemiş olabilir. Bunlardan en muhtemel olani Archicebus'tur. Morfolojik olarak daha çok bir tarsiyere yakın olsa da, hem anthropoidlerin hem de tarsiyerlerin atası olabilir. Yaklaşık 55 milyon yıl öncesine tarihlenen bu canlının fosili Çin'de bulunmuştur. Aynı zamanda bu canlı en eski primatlardan biridir.[32] Ayrıca Afrika'da bulunmuş olan Paleosen fosili (~57 myö), Altiatlasius, maymunlara yol açmış olabilir.[33]

OmomyidlerDüzenle

Archicebus, bazen Omomyidae'ye dahil edilir. Bu da Anthropoidlerin de Omomyidlerden evrimleşme ihtimali olduğunu gösterir. Ancak kesin olan Tarsiyerlerin bu canlılardan evrimleştiğidir. Tarsiidae (cadı makigiller) Omomyidae içinde taç grup olarak kabul edilir.[34]

Maymunların kökeniDüzenle

Maymunlar (Anthropoidler veya Simiyenler), erken Oligosen'de veya muhtemelen Eosen'in sonlarına doğru evrimleşti. Ataları büyük olasılıkla prosimiyenler (son çalışmalara göre tarsiiformlar[35]) idi. Eosen devrinin sonunda, prosimiyen türlerinin çoğu yok olmuştu. Bu, daha düşük sıcaklıklarla ve bir sonraki jeolojik çağa geçiş sırasında ilk maymunların ortaya çıkmasıyla bağlantılı olabilir. Anthropoidlerin ataları olabilecek birkaç erken maymun türü tanımlanmıştır. Apidium ve Aegyptopithecus, bunların en iyi bilinenlerdir. Bu maymunlar, infra takımın ilk türleriydi ve ilki, şişman bir sincap büyüklüğündeydi ( 0,9-1,4 kg), ikincisi ise küçük bir köpek büyüklüğündeydi (5,9-9,1 kg). Prosimiyenlerle karşılaştırıldığında, daha az dişleri, daha az tilki benzeri burunları, daha büyük beyinleri ve giderek daha ileriye bakan gözleri vardı. Bu ve diğer anatomik özellikler, ilk maymunların çoğunlukla günlük meyve ve tohum yiyen orman ağaç sakinleri haline geldiğini göstermektedir. Yeni Dünya maymunları ilk kez yaklaşık 30 milyon yıl önce ortaya çıktı. Genellikle, büyük bitki örtüsü ve toprak yığınları üzerinde ya Kuzey Amerika'dan ya da Afrika'dan Güney Amerika'ya sürüklenen Eski Dünya maymunlarının izole grupları olarak başladıkları düşünülmektedir. Kanıtlar, Afrika'nın en olası menşe kıtası olduğunu gösteriyor. Güçlü fırtınaların karayı yırtması sonucu oluşan bu tür "yüzen adalar" bugün hala dünyanın tropik bölgelerinde görülmektedir. Güney Amerika'ya başka türden küçük hayvanların da bu şekilde göçmüş olması muhtemeldir.[20] Fosil kayıtlarındaki Oligosen Çağı prosimiyenlerinin karşılaştırmalı kıtlığı nedeniyle, genellikle maymunların rekabet ettiğine ve o zamanlar çoğu ortamda onları değiştirdiğine inanılır. Bu hipotezi destekleyen, modern prosimiyenlerin ya maymunların ve insansı maymunların bulunmadığı yerlerde yaşadıkları ya da normalde sadece daha büyük ve daha zeki primatların çoğunun geceleri aktif olmak yerine uyuduğu gerçeğidir.[20]

Catarrhini ve PlatyrrhiniDüzenle

 
Bir Yeni Dünya maymunu olan Saguinus leucopus'un ilüstrasyonu

Son moleküler tarihleme çalışmalarında, Eski Dünya maymunlarının ve Yeni Dünya maymunlarının Eosen'in sonundan önce ayrıldığı, evrensel olarak kabul edilmiştir. En iyi tahminler, anthropoid ayrışmasının 35-45 milyon yıl önce başladığını göstermektedir.[3]

Springer vd.(2012)'ne göre, Anthropoidler, 40.6 milyon yıl önce Catarrhini ve Platyrrhini adlı iki gruba ayrılmıştır. Wilkinson vd.(2010)'ne göre bu 47.2 milyon yıl önce, Stepier ve Seiffert (2012)'e göre 35.5 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[3]

Platyrrhini (Yeni Dünya maymunları)Düzenle

Maymunların kökeni Afrika'dır ve Güney Amerika'ya ulaştığı bilinen ilk grubun, 40 milyon yıl öncesinde, iki kara kütlesinin arasındaki mesafenin muhtemelen 1500 ila 2000 kilometre arasında olduğu dönemde (şimdiki mesafenin yaklaşık dörtte biri olduğu zaman), muhtemelen Atlantik Okyanusu sırtları ve alçaltılmış deniz seviyesi ile kolaylaştırılan ada atlamasıyla geçtiler.[36][37]

 
Beyaz omuzlu kapuçin (Cebus capucinus), Jean Charles Werner.

Ancak, ikinci bir Afrika maymunu soyundan gelen fosilleşmiş dişler de dahil olmak üzere son fosil keşifleri, biraz farklı bir hikaye anlatıyor.Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden Erik Seiffert ve meslektaşları, ilk olarak Santa Rosa, Peru'da keşfedilen fosilleşmiş dişleri incelediler. Seiffert ve meslektaşları dört fosilleşmiş dişi analiz ettiler ve şekillerinin, Güney Amerika'dan platyrrhin adı verilen daha önce bilinen tek antik maymun grubununkiyle uyuşmadığını keşfettiler. Bunun yerine, dişler daha çok parapithecid adı verilen soyu tükenmiş bir Afrika maymunu grubuna benziyordu. Seiffert, eğer bu gruba aitlerse, Güney Amerika'da ilk kez parapithecid fosillerinin keşfedildiğini söylüyor. Trans-Atlantik yolculuğunu yapanların sadece platyrrhin maymunlarının ataları olmadığını öne sürüyor, dedi.[37]

Bilinenen eski Platyrrhin fosilleri (Branisella ve Canaanimico) 26 milyon yıl öncesine tarihlenir.[38][39] Seiffert'e göre, ikinci bir maymun grubu da aynı dönemde adaya gelmiş olabilir.[37]

Catarrhinlerin kökeniDüzenle

2010 yılında Zalmout vd. tarafından Suudi Arabistan'da bulunan Saadanius hijanensis'in taç grubu Catarrhinlere yol açmış olabileceği düşünülmektedir.[40] Geç Eosen döneminde yaşamış 3 cinsi içeren Oligopithecidae familyası da catarrhinlerin ya da tüm günümüz maymunlarının (platyrrhini ve catarrhini) atası olabileceği düşünülmektedir.[41]

Cercopithecoidea ve HominoideaDüzenle

Catarrhini, (Grekçe: cata- "aşağı", rhin- ise "burun") aşağı burunlular anlamına gelir. Bu gruptaki canlılar aşağı doğru bakan burun delikleri ile karakterizedir. Kimi ağaçlar üzerinde yaşarken (arboreal), tamamen karada yaşayan (terrestial) türler de bulunmaktadır. Ağaçlar üzerinde yaşayan türlerin baş parmakları, ağaçlara asılı kalmaya elverişli bir biçimde evrimleşmiştir. Diğer maymunlar gibi Diürnal (gündüzcül) yaşam tarzları vardır. Çoğu sosyal gruplar halinde yaşar.[42]

  • Springer vd.(2012)'ne göre, Catarrhinler, 25.1 milyon yıl önce Hominoidea ve Cercopithecoidea adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Finstermeier vd.(2013)'e göre bu 31.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[3]
 
Bir Köpeksi maymun (Cercopithecidae) olan Cercopithecus denti'nin ilüstrasyonu

Cercopithecoidea üst familyası sadece Cercopithecidae familyasını içerir. Bu familya da yaklaşık 11.2 ila 23.4 milyon yıl önce Cercopithecinae ve Colobinae adlı iki gruba ayrılmıştır.[3]

Hominoidea üst familyası ise 16 ila 21.5 milyon yıl önce, Büyük insansı maymunlar (Hominidae) ve Küçük insansı maymunlar (Hylobatidae) adlı iki familyaya ayrılmıştır.[3][43]

Hominoidlerin ayrışmasıDüzenle

 
Hominoidlerin filogenetik ağacı

En eski hominoidler Proconsulidae familyasına dahil canlılardır. Bazı bilim insanları tarafından Proconsulidler günümüz hominoidlerinin ataları olarak kabul edilirler.

Gibongiller (Hylobatidae) familyası, 4 cins içerir. Bu cinsler ayrı alt familyalarda sınıflandırılmamıştır. Bu gruba dahil en eski fosiller Orta Miyosen devri'ne (13.8 myö) dayanır (Kapi).[44][45] Kapi ramnagarensis Kuzey Hindistan'da (Keşmir) bulunmuştur. Bu da, gibongillerin Afrika'dan göçme hipotezini güçlendirir.

Büyük insansı maymunlar (Hominidae), familyası ise 2 ayrı grupta sınıflandırılmıştır ve yaşayan 4 cinsi içermektedir.

Homininae

Yaşayan Homo (insan), Pan (şempanze) ve Gorilla (goril) cinslerini içeren bir alt familyadır.

Ponginae

Yaşayan tek cinsi olan Pongo (orangutan) ile birlikte Gigantopithecus, Sivapithecus ve Ankarapithecus gibi soyu tükenmiş cinsleri içerir.

Moleküler genetik çalışmalara göre 12 ila 16 milyon yıl önce Orangutan ile insanların son ortak atası ayrılıp iki soy hattı oluşturmuştur. Bu döneme yakın bir zamanda yaşamış Sivapithecus türleri orangutanların atası olabilirler.[46][47]

 
Yaklaşık 12 milyon yıl önce yaşamış olan Dryopithecus'un restorasyonu
HomininaeDüzenle
Ouranopithecus ve KenyapithecusDüzenle

Bundan yaklaşık 10 ila 7 milyon yıl önce yaşamış Ouranopithecus'un Homininlerin veya tüm Homininelerin atası olabileceği düşünülmektedir. Fosilleri Yunanistan ve Türkiye'de bulunan bu cinsin morfolojik özellikleri Hominin atalarına yakın olduğunu göstermektedir.[48] Yine de orta Miyosen döneminde yaşamış Kenyapithecus'un, fosillerinin Afrika'da bulunması nedeniyle daha olası bir hominine atası olabileceği düşünülmektedir.[48]

Homininelerin ayrışmasıDüzenle

Homininae grubundaki canlılar, 8.5 ila 12 milyon yıl önce iki oymağa ayrılmışlardır (Gorillini ve Hominini).[47] Bazen Dryopithecini oymağı Homininae'ye dahil edilir. Bu gruptaki canlılar, günümüz Homininae türlerinin atası olabilir.[49]

Gorillini

İki türü içeren Gorilla cinsini ve Chororapithecus gibi soyu tükenmiş cinsleri içerir.

Hominini

Yaşayan insan (Homo) ve şempanze (Pan) cinsleri ile birlikte soyu tükenmiş homininleri içerir.

Moleküler genetik çalışmalara göre, Hominini oymağı 5.5 ila 7 milyon yıl önce Hominina ve Panina adlı iki ayrı alt oymağa ayrılmışlardır. Bu döneme yakın bir dönemde yaşamış Sahelanthropus tchadensis ve Orrorin tugenensis türleri buna kanıt niteliğinde fosillerdir.[47]

Panina oymağındaki Pan cinsi, 1 ila 1.5 milyon yıl önce iki soy hattı oluşturmuştur ve günümüz Bayağı şempanze (Pan troglodytes) ve Bonobo (Pan paniscus) türlerini meydana getirmişerdir.[47]

 
Hominin cinslerinin yaşadığı dönem aralığı
 
Hominin türlerinin kafatası karşılaştırması

Hominina oymağına dahil edilen en eski tür Orrorin tugenensis'tir. 6.1 ila 5.8 milyon yıl önce yaşamış olan Orrorin'in en eski bipedal insansı olduğu düşünülüyor.[50] Gruba dahil olan Australopithekinler, insan (Homo) türlerinin ataları olarak kabul edilirler.[51][52] Homo cinsi, Pleyistosen döneminde yaşamış birçok insan türünü barındırır. Günümüze ise sadece tek bir türü ulaşabildi (Homo sapiens). En son Homo sapien olmayan bir insan (homo) türüne ait kalıntı, 40 bin yıl öncesine tarihlenir (Homo neanderthalensis).[53][54]

(Ayrıntılı bilgi için bakınız: İnsanın evrimi ve İnsan evriminin fosil listesi)

Genel ÖzellikleriDüzenle

Anatomik YapıDüzenle

Primatlar, ağaçtaki yaşama uyum sağlamak için genel olarak dört ellidir, bunun yanında kuyruklarını denge ve fazladan tutunma için kullanan türleri bulunur. Elleri çok büyük hareket olanağı sağlar.[55] Diğer etenelilerden ayrı olarak yalnızca primatlarda başparmak ve işaret parmağı cisimleri kavramaya izin veren ve birbirine kenetlenebilen yapıda evrimleşmiştir.

Primatların kafatasının ön tarafında öne bakan gözleri vardır; iki gözlü (dürbün) görüş, tüm büyük insansı maymunların kollara ayrılan ataları için yararlı olan doğru mesafe algılamasına olanak tanır.[56] Göz yuvalarının üzerindeki kemikli bir çıkıntı, çiğneme sırasında zorlanan yüzdeki daha zayıf kemikleri güçlendirir. Nemli burunlu maymunlar, gözlerini korumak için göz yuvasının etrafında bir kemik olan postorbital bir bara sahiptir; aksine, kuru burunlu maymunlar, tamamen kapalı yuvalar geliştirmiştir.[57]

KafaDüzenle

 
Hominoid kafatasları ve beyin kütleleri

Primat kafatası, özellikle antropoidlerde belirgin olan büyük ve kubbeli bir şekle sahiptir. Kafatası, bu grubun ayırt edici bir özelliği olan büyük beyni korur.[56] Endokraniyal hacim (kafatasındaki hacim), insanlarda en büyük insan olmayan primattan üç kat daha büyüktür ve daha büyük bir beyin boyutunu yansıtır.[58] Ortalama endokraniyal hacim insanlarda 1.201 cc, gorillerde 469 cc, şempanzelerde 400 cc ve orangutanlarda 397 cc'dir.[58] Primatların birincil evrimsel eğilimi, beynin, özellikle de duyusal algı, motor komutların üretilmesi, uzaysal akıl yürütme, bilinçli düşünce ve insanlarda dil ile ilgili neokorteksin (serebral korteksin bir parçası) detaylandırılması olmuştur.[59] Diğer memeliler büyük ölçüde koku alma duyularına güvenirken, primatların ağaç yaşamı, dokunsal, görsel olarak baskın bir duyu sistemine,[59] beynin koku alma bölgesinde bir azalmaya ve giderek daha karmaşık sosyal davranışlara yol açmıştır.[60]

ZekâDüzenle

Primatlar, memelilerin en zekilerinden biridir. Hayatta kalma mücadelesinde aşırı hız veya güç gibi sivrilmiş fiziksel avantajları bulunmamasına rağmen, zekâlarının getirmiş olduğu kurnazlık ve yaratıcılık gibi avantajlarla başarılı olurlar.[55]

Yaşadıkları coğrafyaDüzenle

Primatlar tüm dünyaya yayılmışlardır. İnsan dışındaki primatlar başlıca Güney ve Orta Amerika'da, Afrika'da ve Asya'nın güneyinde bulunurlar. Bazı türlerin yaşadıkları alanlar, Amerika kıtasında Meksika'nın güneyi ile Asya'da Japonya'nın kuzeyi kadar kuzey bölgelere ulaşır.

Ekvator'un 40° kuzey ve 40° güney enlemleri arasında raslanırlar. Avrupa'da yalnız Cebelitarık kıyılarında bulunurlar. Bunların da Afrika'dan geldikleri sanılmaktadır. İki grupta incelenirler: Asya ve Afrika'daki Eski Dünya maymunları ve Orta ve Güney Amerika'daki Yeni Dünya maymunları.

Yeni Dünya maymunlarına, Güney Amerika'nın sulak ormanlarında bol rastlanır. Kuyruklarını, sarılma, kavrama, sallanma, tırmanma ve yiyecek toplamada üçüncü bir el gibi kullanırlar. Düşen yavrularını kurtarmada ve bir ağaçtan diğerine geçmede kuyruklarından maharetle istifade ederler. Bunun için bir ağacı elleriyle kavrarken diğerini de ayakları ve kuyruğuyla kavrayarak bir köprü kurarlar. Yavrular da buradan koşarak geçerler. Bazı türlerin kuyruk uzunluğu boylarından fazladır. İki beyin yarı küresinden biri kuyruğu ötekisi de diğer vücut olaylarını yönetir.

Eski Dünya maymunları hafif ve ufak bedenlidir. Beyinleri daha büyük ve karmaşık olduğundan Yeni Dünya maymunlarından üstündür. Çok az kuyrukları vardır. Kuyruklarının sarılma ve kavrama özellikleri yoktur. Fakat kuyrukları dengelerini sağlamada, duruş vaziyetlerinde ve hatta haberleşmede rol oynar. Maymunun kuyruğunu tutuş vaziyeti, onun sosyal ve hissi durumunu belirtir. Maymunların ayak, taban ve yüzlerinin dışında vücutları tüylüdür. Kaba etleri kılsız olanlar da vardır. Kılsız yerleri kırmızımsı veya mavi renktedir. Büyüklükleri çok değişiktir. Boyları 12–13 cm olan makilerle sahibinin cebine veya bir bardağa rahatça sığabilen minik marmosetten 300 kg ağırlığı olan gorile kadar farklı birçok türü vardır.

Koku alma duyuları çok zayıf olmasına rağmen, görme ve işitmeleri güçlüdür. Çoğunlukla gündüz faaldirler. Çoğunlukla otçul memelilerdir. Ağaç filizleri, yaprak, çiçek, tohum ve meyveler başlıca yiyecekleridir. Bunun yanında böcek, yumurta, leşle beslenip daha iri hayvanların etiyle de beslenen omnivorlar da vardır. Çoğu gruplar halinde tecrübeli bir erkeğin başkanlığında yaşar. Birkaç dişi ve yavrulardan meydana gelen tek erkekli gruplar da vardır. Hamilelik devreleri türlerde farklıdır.

Doğu Brezilya'da yaşayan kuyruğu beyaz halkalı kuisiti (veya ipek maymuncuk)nin gebelik süresi 3,5 aydır. Dişiler yavrularını göğüslerinde veya sırtlarında taşır. Aşırı derecede sevgi gösterirler. Tehlike karşısında erkek sürüyü kahramanca savunur. Maymunların vücutları tırmanmaya, sıçramaya, el ve ayakları da kavramaya uygundur. El ve ayaklar beş parmaklıdır. Baş parmak diğer parmakların karşısına geldiğinden, cisimleri mengene gibi rahatça kavrarlar. Kanca tırnaklı birkaç türün dışında çoğunun el parmakları yassı tırnaklıdır. Colobes ve Atales gibi cinslerde baş parmak bulunmaz. Yiyeceklerini ağızlarına götürmek için ellerini kullanırlar. Ellerini kullanmakta çok mahirdirler. Bir kısmı küçük yiyeceklerin tohumlarını çıkarmak için baş ve işaret parmaklarını rahatça kullanırlar.

Maymunlar oldukça meraklı hayvanlardır. Yüksekte bulunan bir yiyeceğe ulaşmak için birkaç eşyayı üst üste koymayı akıl edebilirler.

SınıflandırmaDüzenle

Primatlar takımı uzun süre Önmaymunlar, Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunları olarak üç alt takıma ayrılmıştır. En güncel sınıflandırmalara göre nemli burunlular ve kuru burunlular olarak iki alt takıma ayrılırlar.

Aşağıdaki diyagram, yaşamakta olan primatların muhtemel bir sınıflandırmasını göstermekte olup[61][62] ortak isimler taşıyan gruplar sağda gösterilmiştir.

Bilimsel isimleri olan bütün grupler monofiletikdirler ve bilimsel tasnif sırası, ilgili neslin evrimsel tarihçesini yansıtır. Ananevî olarak isimlendirilmiş gruplar sağda gösterilmiştir; bunlar (Clark'a göre; yukarı bkz.) "yükselen diziler" meydana getirir ve birçok grup parafiletiktir:

  • "prosimiyenler"(ön maymunlar) iki monofiletik grup içerir (Strepsirrhini veya lemur alt sınıfı, lorisler ve akrabalarıyla beraber Haplorhini'lerin alt takımı tarsierler); gruplama, Primatlardan türemiş olan Simiiformları dışladığı için parafiletik bir gruplamadır.
  • "maymunlar", Yeni Dünya ve Eski Dünya maymunlarından teşekkül eden iki monofiletik grup meydana getirirler. Gruplama, hominoidleri ve aynı zamanda ortak ataları Simiiformlardan türemiş olan süper familya Hominoideleri ihtiva etmediğinden parafiletiktir.
  • "kuyruksuz maymunlar"ın (İng. "apes") bütünü ve bilhassa "büyük kuyruksuz maymunlar" (İng. "great apes") ihtiva eder. İnsanları içermediğinden bu sıralama parafiletiktir.

Böylece iki grup kümesi ve bundan dolayı meydana gelen farklı isimler uyuşmamakta olup bilimsel isimleri genelde ananevî olan ortak isimlerle denkleştirmekte problem yapmaktadır. Mesela Hominoideler süper familyasını ele alalım. Sağdaki ortak isimler açısından bu grup, kuyruksuz maymunlar ve insanlardan meydana gelir ve gruptaki bütün elemanlar için ortak bir isim yoktur. Buna "hominoidler" gibi yeni bir ortak isim vermek, problemin çözümü için bir çaredir. Başka bir ihtimal de kullanılan ortak isimlerden birini daha geniş kapsamlı olarak kullanmaktır. Mesala 2005'te omurgalı paleontolojicisi Benton, kitabında "Kuyruksuz maymunlar, Hominoideler, bugün gibonları ve orangutanlarıgorilleri ve şempanzeleri … ve insanları içerir";[63] dolayısıyla Benton "kuyruksuz maymunlar" diye yazarak "hominoidler"i kastetmiştir. Bu durumda bu grup şimdiye kadar "kuyruksuz maymun" olarak adlandırılken şimdi "insandışı kuyruksuz maymunlar" olarak adlandırılmalıdır.

2005 tarihinden itibaren hangi metodolojinin hakim olacağı konusunda birlik yoktur: ananevî (yani ortak), ama parafiletik isimlerin mi, yoksa sadece monofiletik isimlerin mi kullanılacağı; veya 'yeni' ortak isimlerin veya eski isimlerin adaptasyonlarının kullanılacağı konusu açıktır. Rekabet hâlindeki iki teşebbüs biyolojik kaynaklarda bulunmaya devam edecek, hatta çoğu zaman aynı eserin içinde ve bazen aynı yazarca kullanılmaya devam edecek. Böylece Benton, "kuyruksuz maymunlar"ı insanlara dahil ederken tekrar tekrar "kuyruksuz maymun benzeri" (İng. "ape-like") ifadesiyle "insan yerine kuyruksuz maymun gibi" demek istemiştir; ve başkalarının yeni bir fosile karşı reaksiyonlarını yazarken "Orrorin'in … insan olacak yerde kuyruksuz maymun olduğu iddiaları…" demektedir.[63]

Varlığını sürdüren primat familyalarının güncel sınıflaması şöyledir:

  • Takım Primates

Ayrıca BakınızDüzenle

NotlarDüzenle

  1. ^ Fosil buluntularına göre. (Bkz.Plesiadapiformes, Archicebus, Adapiformes, Tarsiiformes, Altanius)

Kaynakça ve dipnotlarDüzenle

  1. ^ Cenozoic mammals of Africa. Lars Werdelin, William Joseph Sanders. Berkeley: University of California Press. 2010. ISBN 978-0-520-25721-4. OCLC 449860225. 
  2. ^ "Primates". paleobiodb.org. Erişim tarihi: 11 Temmuz 2021. 
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Ryan Raaum (Aralık 2015). "Molecular evidence on primate origins and evolution". Primate Genetics. doi:10.1007/978-3-642-39979-4_37. 10 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2021. 
  4. ^ Mammal species of the world : a taxonomic and geographic reference. 3rd ed. Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder. Baltimore: Johns Hopkins University Press. 2005. ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 57557352. 
  5. ^ Silcox, Mary T.; Bloch, Jonathan I.; Boyer, Doug M.; Chester, Stephen G. B.; López‐Torres, Sergi (2017). "The evolutionary radiation of plesiadapiforms". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews (İngilizce). 26 (2): 74-94. doi:10.1002/evan.21526. ISSN 1520-6505. PMID 28429568. 
  6. ^ Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, primates
  7. ^ admin (24 Ağustos 2020). "Primat kelimesinin anlamı, kökeni ve tarihçesi". Köken İncelemeleri. Erişim tarihi: 17 Temmuz 2021. 
  8. ^ O'Leary, Maureen A.; Bloch, Jonathan I.; Flynn, John J.; Gaudin, Timothy J.; Giallombardo, Andres; Giannini, Norberto P.; Goldberg, Suzann L.; Kraatz, Brian P.; Luo, Zhe-Xi; Meng, Jin; Ni, Xijun (8 Şubat 2013). "The Placental Mammal Ancestor and the Post–K-Pg Radiation of Placentals". Science (İngilizce). 339 (6120): 662-667. doi:10.1126/science.1229237. ISSN 0036-8075. PMID 23393258. 
  9. ^ Wilford, John Noble (7 Şubat 2013). "Rat-Size Ancestor Said to Link Man and Beast". The New York Times (İngilizce). ISSN 0362-4331. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2021. 
  10. ^ Meredith, Robert W.; Janečka, Jan E.; Gatesy, John; Ryder, Oliver A.; Fisher, Colleen A.; Teeling, Emma C.; Goodbla, Alisha; Eizirik, Eduardo; Simão, Taiz L. L.; Stadler, Tanja; Rabosky, Daniel L. (28 Ekim 2011). "Impacts of the Cretaceous Terrestrial Revolution and KPg Extinction on Mammal Diversification". Science (İngilizce). 334 (6055): 521-524. doi:10.1126/science.1211028. ISSN 0036-8075. PMID 21940861. 
  11. ^ Zhou, Xuming; Sun, Fengming; Xu, Shixia; Yang, Guang; Li, Ming (2015). "The position of tree shrews in the mammalian tree: Comparing multi-gene analyses with phylogenomic results leaves monophyly of Euarchonta doubtful". Integrative Zoology (İngilizce). 10 (2): 186-198. doi:10.1111/1749-4877.12116. ISSN 1749-4877. 
  12. ^ "Primate molecular divergence dates". Molecular Phylogenetics and Evolution (İngilizce). 41 (2): 384-394. 1 Kasım 2006. doi:10.1016/j.ympev.2006.05.021. ISSN 1055-7903. 
  13. ^ Pozzi, Luca; Hodgson, Jason A.; Burrell, Andrew S.; Sterner, Kirstin N.; Raaum, Ryan L.; Disotell, Todd R. (Haziran 2014). "Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes". Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 165-183. doi:10.1016/j.ympev.2014.02.023. ISSN 1095-9513. PMC 4059600 $2. PMID 24583291. 
  14. ^ "CK12-Foundation". flexbooks.ck12.org. 1 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2021. 
  15. ^ "The Evolution of Primates". Erişim tarihi: 28 Haziran 2021. 
  16. ^ "Next of Kin | Penn State University". news.psu.edu (İngilizce). Erişim tarihi: 28 Haziran 2021. 
  17. ^ O'Leary, M.; Bloch, J.; Flynn, J. J.; Gaudin, T.; Giallombardo, A.; Giannini, N.; Goldberg, Suzann L.; Kraatz, B.; Luo, Z.; Meng, J.; Ni, X. (2013). "The Placental Mammal Ancestor and the Post–K-Pg Radiation of Placentals". Science. doi:10.1126/science.1229237. 
  18. ^ Fox, Richard C.; Scott, Craig S.; Buckley, Gregory A. (2015). "A 'giant' purgatoriid (Plesiadapiformes) from the Paleocene of Montana, USA: mosaic evolution in the earliest primates". Palaeontology (İngilizce). 58 (2): 277-291. doi:10.1111/pala.12141. ISSN 1475-4983. 
  19. ^ Godinot, Marc (2006). "Lemuriform Origins as Viewed from the Fossil Record". Folia Primatologica (english). 77 (6): 446-464. doi:10.1159/000095391. ISSN 0015-5713. PMID 17053330. 
  20. ^ a b c "Early Primate Evolution:  The First Primates". www2.palomar.edu. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  21. ^ "Scientists describe earliest primate fossils". UW News (İngilizce). Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  22. ^ "Oldest known primate skeleton casting a new light on the origin of anthropoids". www.esrf.fr (İngilizce). Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  23. ^ New Light on the Dates of Primate Origins and Divergence, Christophe Soligo, Oliver Will, Simon Tavaré, Charles R. Marshall ve Robert D. Martin 9 Ocak 2006
  24. ^ a b Richard., Dawkins, (2006). Ataların Hikayesi. Hil Yayınları. s. 172. OCLC 984497920. 
  25. ^ a b Wilkinson, Richard D.; Steiper, Michael E.; Soligo, Christophe; Martin, Robert D.; Yang, Ziheng; Tavaré, Simon (4 Kasım 2010). "Dating Primate Divergences through an Integrated Analysis of Palaeontological and Molecular Data". Systematic Biology. 60 (1): 16-31. doi:10.1093/sysbio/syq054. ISSN 1076-836X. PMC 2997628 $2. PMID 21051775. 
  26. ^ Poux, Céline; Madsen, Ole; Marquard, Elisabeth; Vieites, David R.; de Jong, Wilfried W.; Vences, Miguel (1 Ekim 2005). "Asynchronous Colonization of Madagascar by the Four Endemic Clades of Primates, Tenrecs, Carnivores, and Rodents as Inferred from Nuclear Genes". Systematic Biology. 54 (5): 719-730. doi:10.1080/10635150500234534. ISSN 1076-836X. 
  27. ^ "Mindat.org". www.mindat.org. Erişim tarihi: 28 Haziran 2021. 
  28. ^ The primate fossil record. Walter Carl Hartwig. Cambridge: Cambridge University Press. 2002. ISBN 0-521-66315-6. OCLC 47254191. 
  29. ^ The illustrated encyclopedia of dinosaurs and prehistoric animals. Douglas Palmer, C. Barry Cox. Londra: Marshall Pub. 1999. ISBN 1-84028-152-9. OCLC 44131898. 
  30. ^ "Fossilworks: Lorisiformes". fossilworks.org. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2021. 
  31. ^ Richard., Dawkins, (2006). Ataların Hikayesi. Hil Yayınları. ss. 169-170. OCLC 984497920. 
  32. ^ CNN, Elizabeth Landau (5 Haziran 2013). "Ancient primate could be a missing link". CNN (İngilizce). Erişim tarihi: 23 Haziran 2021. 
  33. ^ Tabuce, Rodolphe; Marivaux, Laurent; Lebrun, Renaud; Adaci, Mohammed; Bensalah, Mustapha; Fabre, Pierre-Henri; Fara, Emmanuel; Gomes Rodrigues, Helder; Hautier, Lionel; Jaeger, Jean-Jacques; Lazzari, Vincent (7 Aralık 2009). "Anthropoid versus strepsirhine status of the African Eocene primates Algeripithecus and Azibius: craniodental evidence". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 276 (1676): 4087-4094. doi:10.1098/rspb.2009.1339. PMC 2821352 $2. PMID 19740889. 
  34. ^ "New fossils, systematics, and biogeography of the oldest known crown primate Teilhardina from the earliest Eocene of Asia, Europe, and North America". Journal of Human Evolution (İngilizce). 128: 103-131. 1 Mart 2019. doi:10.1016/j.jhevol.2018.08.005. ISSN 0047-2484. 
  35. ^ Ni, Xijun; Gebo, Daniel L.; Dagosto, Marian; Meng, Jin; Tafforeau, Paul; Flynn, John J.; Beard, K. Christopher (Haziran 2013). "The oldest known primate skeleton and early haplorhine evolution". Nature (İngilizce). 498 (7452): 60-64. doi:10.1038/nature12200. ISSN 1476-4687. 
  36. ^ "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 29 Ekim 2008. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2021. 
  37. ^ a b c Liverpool, Layal. "Monkeys made their way from Africa to South America at least twice". New Scientist (İngilizce). Erişim tarihi: 10 Temmuz 2021. 
  38. ^ Takai, Masanaru; Anaya, Federico; Shigehara, Nobuo; Setoguchi, Takeshi (2000). "New fossil materials of the earliest new world monkey, Branisella boliviana, and the problem of platyrrhine origins". American Journal of Physical Anthropology (İngilizce). 111 (2): 263-281. doi:10.1002/(SICI)1096-8644(200002)111:2<263::AID-AJPA10>3.0.CO;2-6. ISSN 1096-8644. 
  39. ^ "Fossilworks: Canaanimico". fossilworks.org. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2021. 
  40. ^ "Fossil links humans and monkeys". BBC News (İngilizce). 14 Temmuz 2010. Erişim tarihi: 6 Temmuz 2021. 
  41. ^ "Last of the oligopithecids? A dwarf species from the youngest primate-bearing level of the Jebel Qatrani Formation, northern Egypt". Journal of Human Evolution (İngilizce). 64 (3): 211-215. 1 Mart 2013. doi:10.1016/j.jhevol.2012.10.011. ISSN 0047-2484. 
  42. ^ "Aşağı Burunlu Maymunlar (Catarrhini)". Evrim Ağacı. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2021. 
  43. ^ Carbone, Lucia; Alan Harris, R.; Gnerre, Sante; Veeramah, Krishna R.; Lorente-Galdos, Belen; Huddleston, John; Meyer, Thomas J.; Herrero, Javier; Roos, Christian; Aken, Bronwen; Anaclerio, Fabio (11 Eylül 2014). "Gibbon genome and the fast karyotype evolution of small apes". Nature (İngilizce). 513 (7517): 195-201. doi:10.1038/nature13679. ISSN 0028-0836. PMC 4249732 $2. PMID 25209798. 
  44. ^ "Hylobatidae". Paleobiology Database. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  45. ^ Gilbert, Christopher C.; Ortiz, Alejandra; Pugh, Kelsey D.; Campisano, Christopher J.; Patel, Biren A.; Singh, Ningthoujam Premjit; Fleagle, John G.; Patnaik, Rajeev (9 Eylül 2020). "New Middle Miocene Ape (Primates: Hylobatidae) from Ramnagar, India fills major gaps in the hominoid fossil record". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 287 (1934): 20201655. doi:10.1098/rspb.2020.1655. PMC 7542791 $2. PMID 32900315. 
  46. ^ Chen, Feng-Chi; Li, Wen-Hsiung (Şubat 2001). "Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees". American Journal of Human Genetics. 68 (2): 444-456. ISSN 0002-9297. PMC 1235277 $2. PMID 11170892. 
  47. ^ a b c d "Primate Speciation: A Case Study of African Apes | Learn Science at Scitable". www.nature.com (İngilizce). 15 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  48. ^ a b Richard., Dawkins, (2006). Ataların Hikayesi. Hil Yayınları. s. 129. OCLC 984497920. 
  49. ^ Moyà-Solà, Salvador; Alba, David M.; Almécija, Sergio; Casanovas-Vilar, Isaac; Köhler, Meike; De Esteban-Trivigno, Soledad; Robles, Josep M.; Galindo, Jordi; Fortuny, Josep (16 Haziran 2009). "A unique Middle Miocene European hominoid and the origins of the great ape and human clade". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (24): 9601-9606. doi:10.1073/pnas.0811730106. ISSN 0027-8424. PMC 2701031 $2. PMID 19487676. 
  50. ^ "The Earliest Hominins: Sahelanthropus, Orrorin, and Ardipithecus | Learn Science at Scitable". www.nature.com. Erişim tarihi: 19 Haziran 2021. 
  51. ^ "Overview of Hominin Evolution | Learn Science at Scitable". www.nature.com. 3 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  52. ^ Grup, BilimFili Medya. ""Australopithecus afarensis"e Ait Yeni Fosiller Bulundu | BilimFili.com". "Australopithecus afarensis"e Ait Yeni Fosiller Bulundu | BilimFili.com. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  53. ^ Pinhasi, Ron; Higham, Thomas F. G.; Golovanova, Liubov V.; Doronichev, Vladimir B. (24 Mayıs 2011). "Revised age of late Neanderthal occupation and the end of the Middle Paleolithic in the northern Caucasus". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 108 (21): 8611-8616. doi:10.1073/pnas.1018938108. ISSN 0027-8424. PMC 3102382 $2. PMID 21555570. 
  54. ^ "Neanderthal | anthropology | Britannica.com". web.archive.org. 16 Temmuz 2015. Erişim tarihi: 19 Haziran 2021. 
  55. ^ a b Toute l'historie du monde de Monsieur Jean-Claude Barreau.
  56. ^ a b Pough, F. Harvey (2005). Vertebrate life. 7th ed. Christine M. Janis, John B. Heiser. Upper Saddle River, N.J.: Pearson/Prentice Hall. ISBN 0-13-145310-6. OCLC 54822028. 
  57. ^ Humankind emerging. 7th ed. Bernard Grant Campbell, James Loy. New York, NY: HarperCollins College Publishers. 1996. ISBN 0-673-52364-0. OCLC 32242259. 
  58. ^ a b Aiello, Leslie (1990). An introduction to human evolutionary anatomy. Christopher, Ph. D. Dean. Londra. ISBN 0-12-045590-0. OCLC 33408268. 
  59. ^ a b "primate | Definition, Biology, & Facts". Encyclopedia Britannica (İngilizce). Erişim tarihi: 16 Temmuz 2021. 
  60. ^ Myers, Phil. "Primates (primates)". Animal Diversity Web (İngilizce). Erişim tarihi: 16 Temmuz 2021. 
  61. ^ Cartmill, M.; Smith, F. H. (2011). The Human Lineage. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-21145-8. 
  62. ^ Groves, C. P. (2001). Primate Taxonomy. Smithsonian Institution Press. 
  63. ^ a b Benton, Michael J. (2005), Vertebrate palaeontology, Wiley-Blackwell, ISBN 978-0-632-05637-8, erişim tarihi: 10 Temmuz 2011 , s. 371