Polinom

değişkenlerin çarpımlarının toplamı, değişkenlerin gücü ve katsayılar

Matematikte, bir polinom belirli sayıda bağımsız değişken ve sabit sayıdan oluşan bir ifadedir. Polinom kendi içinde toplama, çıkarma, çarpma ve negatif olmayan sayının üssünü alma işlemlerini kullanır. Örnek olarak tek bilinmeyenli bir polinom olan x2 − 4x + 7, ikinci dereceden bir polinomdur. Diğer bir örnek olarak, x2 − 4/x + 7x3/2 bir polinom değildir, çünkü polinomlarda terimlerin derecelerinin doğal sayı olması zorunludur. 2. terimde x′i ele alan bir bölme işlemi x'in derecesini negatif yapmaktadır ve 3. terim doğal sayı olmayan bir derece içermektedir (3/2).

3. dereceden bir polinomun grafiği:
f(x) = x3/5 + 4x2/5 - 7x/5 - 2
= 1/5 (x+5)(x+1)(x-2)

Polinomlar, bilimde ve matematik alanında sıkça görülür. Ekonomiden kimyaya, kimyadan fiziğe, ve sosyal bilimlerde problemlerin çözülmesi için kullanılır. Polinomlar, toplama işlemlerinde ve sayısal analizlerde diğer fonksiyonları belirlemek için kullanılır. İleri seviye matematikte, polinomlar, polinom halkaları oluşturmak için kullanılır, ve bu halkalar temel matematikte ve cebirsel geometride kullanılan merkezi bir kavramdır.

Bu ismin akılda kalması amacıyla, Türk Dil Kurumu'nun da belirttiği polinom sözlük anlamıyla "çok terimli" anlamına gelmektedir.[1]

EtimolojiDüzenle

Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre, polinom, binom kelimesindeki bi- kökünün Yunanca poli- kökü ile değiştirilmesiyle oluşmuş bir kelimedir. Yunanca kelime poli, çok anlamına gelmektedir. polinom kelimesi ilk 17. yüzyılda kullanılmıştır.[2]

NotasyonDüzenle

Bir polinomda belirsiz X, formüllerde P ya da P(X) olarak belirebilir.

Genelde, polinomun ismi P(X) değil, P′dir. Ancak, eğer a bir sayı, bir değişken, başka bir polinom, veya, daha genel olarak herhangi bir ifadeyi belirtmek için kullanılırsa, P(a) teamül olarak P′deki X′in yerine a′nın geçmesini belirtir. Örnek olarak polinom P, yandaki fonksiyonu tanımlar:  

İlişkilendirilen fonksiyonda bilinmeyenler için büyük harf ve değişkenler için küçük harf kullanmak bilinen bir uzlaşımdır.

Özellikle, eğer a = X olursa, P(a)′nın tanımı P = P(X)′i belirtir.

Bu eşitlik bazı durumlarda sözle ifade etmeyi basitleştirir. Örneğin ″P(X) bir polinom olsun″ yerine ″X bilinmeyeni içinde P bir polinom olsun″ kullanılır. Diğer yandan, bilinmeyenin ismini vurgulamak gerekli olmadığı zaman, eğer polinomun her görünüşünde bilinmeyenin ismi gözükmüyorsa çoğu formül daha basit ve okuması daha kolay olur.

Polinomların AritmetiğiDüzenle

ToplamaDüzenle

Polinomlar toplamanın birleşmeli yasasını kullanarak (bütün terimlerin tek bir toplamda birleştirilmesi), mümkün olduğunca tekrar sıralanıp, benzeri terimler birleştirilebilir.[3][4]

Örneğin:

  1.   olsun
  2.   olsun
  3. sonrasında
     
  4. basitleştirirsek:
     

Polinomların toplamı polinom verir.[5]

Katsayılar Toplamı: Bir polinomun katsayılar toplamını bulabilmek için o polinomun tüm değişkenlerine 1 vermeliyiz.

Örneğin:

P(3x+2)'in katsayılar toplamı P(5).

 
Çift dereceli terimlerin katsayılar toplamı.

Polinomun sadece çift dereceli terimlerinin katsayılar toplamını bulabilmek için değişkenlere 1 ve -1 değerlerini vererek çıkan sonucu toplar ve ikiye böleriz. Sadece tek dereceli terimlerim katsayılar toplamı için ise aradaki toplama işlemini çıkarma işlemine çevirerek sonuca ulaşmak mümkündür.

ÇarpımDüzenle

İki polinomun çarpımlarının terimlerinin toplamını çözmek için, dağılma yasası tekrar edecek şekilde uygulanılır, ki bu, bir polinomun her teriminin diğer polinomun her terimiyle çarpılmasıyla sonuçlanır.[3]

Örneğin:

  1.   olsun
  2.   olsun
  3. sonrasında
     
  4. basitleştirirsek:
     

Polinomların çarpımı polinom verir.[5]

BölmeDüzenle

Polinom değerlendirmesi birinci dereceden bir polinomun polinom bölümlerindeki kalanı hesaplamak için kullanılabilir, çünkü f(x)′in (xa)′ya bölümü f(a)′dir; polinom kalan teoremine bakınız. Bu yöntem oran gerekli olmadığı zaman, çoğunlukta kullanılan bölüm algoritmasından daha verimli olur.

Diğer ÖzelliklerDüzenle

  • İki polinomun bileşke fonksiyonu bir polinomdur, ki bu ilk polinomdaki değişkenin ikinci polinomdaki bir değişkenle değiştirilmesiyle elde edilir.[5]
  • anxn + an−1xn−1 + ... + a2x2 + a1x + a0 polinomunun türevi: nanxn−1 + (n−1)an−1xn−2 + ... + 2a2x + a1′dir. Eğer katsayı dizisi tam sayı içermezse (örneğin katsayılar asal sayı olan p′nin modülosu ise), o zaman kak, k kere ak′nin toplamı olarak yorumlanmalıdır. Örneğin tam sayı üstünde modülo p iken, xp + 1′nin türevi polinom 0′dır.[6]
  • Özel olarak; bir polinomun derecesi 3 ise polinoma kübik, derecesi 2 ise kuadratik, derecesi 1 ise doğrusal veya lineer, derecesi 0 ise (P(x)≠0) sabit polinom denir.
  • Sıfıra eşit olan bir polinoma sıfır polinomu denir ama sıfır polinomun derecesi 0 değildir. Sıfır polinomunun derecesi tanımlanmamıştır.

Hermit polinomlarıDüzenle

Hermit polinomları Pierre-Simon Laplace tarafından 1810'da zor anlaşılır bir biçimde tanımlanmış ve 1859'da Pafnuty Chebyshev tarafından ayrıntılı olarak incelenmiştir. Diğer klasik dik polinomlar gibi, Hermitpolinomları birkaç farklı başlangıç noktasından tanımlanabilir.

 
İlk altı Hermit polinomunun değer grafiği

TanımDüzenle

Olaslıkçıların kullandığı Hermit polinomu;

 

Fizikçilerin kullandığı Hermit polinomu;

 

Olasılıkçıların kullandığı Hermit polinomunun ilk on bir değeri;

 

 

 

 

 
Fizikçilerin kullandığı( ) Hermit polinomunun ilk altı değer grafiği

 

 

 

 

 

 

 

ÖzellikleriDüzenle

  dereceden bir Hermit polinomu   dereceleri bir polinomdur. Olasılıkçıların(  ) kullanığı Hermit polinomunun ilk terimindeki katsayısı 1'dir.Fizikçilerin kullandığı Hermit polinomunun katsayısı  

DiklikDüzenle

  ve     dereceden polinomları için   Bu polinomlar ağırlık işlevine(fonksiyon) göre dikliktir.

  için)

ya da

  (  için)

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Türk Dil Kurulumu, Güncel Türkçe Sözlük". 8 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2013. 
  2. ^ "polynomial" kelimesinin köken bilgisi. Sıkıştırılmış Oxford İngilizce Sözlüğü
  3. ^ a b Edwards, Harold M. (1995). Linear Algebra (İngilizce). Springer. s. 47. ISBN 9780817637316. 2 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2013. 
  4. ^ Salomon, David (2006). Coding for Data and Computer Communications (İngilizce). Springer. s. 459. ISBN 9780387238043. 2 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2013. 
  5. ^ a b c Barbeau, E.J. (2003). Polynomials (İngilizce). Springer. ss. 1-2. ISBN 9780387406275. 28 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Eylül 2020. 
  6. ^ Barbeau, E.J. (2003). Polynomials (İngilizce). Springer. ss. 64-65. ISBN 9780387406275. 2 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2013.