Partenogenez

Partenogenez ya da döllenmesiz üreme, gerek bitkilerde, gerek hayvanlarda döllenmemiş bir dişi gametin gelişip yeni bir birey meydana getirmesine denir. Bu açıdan partenogenez ile daldırma, çelik ya da tomurcukla üreme gibi doğrudan doğruya üremeleri birbirine karıştırmamak gerekir. Çünkü bu çeşit üremelerde döllenme yoktur, ancak başlangıç hücresi diğer somatik sağlayan hücreler cinsel üreme hücreleri (dişi ve erkek gamet) değildir.

Partenogenezle üreyen aspidoscelis neomexicanus (ortada).

Partenogenezin de birçok çeşidi vardır. En katkısız partenogenez, erkeği olmayan türlerde (daphnia) ya da çok az erkeği bulunan türlerde (phasma) görülen partenogenezdir. Partenogenezin en çok görülen biçimlerinden biri mevsimlik olanıdır. Asma biti başta olmak üzere birtakım bitkileri yazın çiftleşmezler, dişiler doğrudan doğruya yumurtlar ve bunlardan yeni yavrular oluşur, ama kışa dayanıklı yumurtalar yumurtlamak için sonbaharda çiftleşirler. Arılarda (bal arısı) ana arı ilk çiftleşme uçuşunda edinip sperma kesesinde biriktirdiği erkek gametlerle kendi yumurtalarını döllendirerek peteklere bırakır ve yıllarca (en çok beş yıl) bunlardan dişi olan işçi arılar doğar. Arada bir döllemediği yumurtalardan erkek arılar oluşur. Sperma kesesinde hiç sperma kalmadığı zaman yumurtladıklarındaysa hep erkek arılar doğar. O zaman arıcılar bu yaşlı arıları yakalayıp kovandan atarlar.

Deneysel olarak da laboratuvarlarda pek çok partenogenez halleri yaratılmıştır (Leob Delage, Bataillon vs.) Bunlarda görülen ilginç ve ortak yan, herhangi bir şekilde uyarılan (iğne ile çizme, bir noktasını delme vs.) her yumurtanın harekete geçerek çoğalmaya başlamasıdır

Memelilerde partenogenezDüzenle

Erik Çiçeği üzerinde bir Bal Arısı

Partenogenez, eşeyli üreme tipleri altında sınıflanmasına karşın, aslında gerçek bir eşeyli üreme karakteri taşımıyor (Eşeyli üreme altında sınıflanmasının nedeni, mayoz bölünmeyle oluşan bir eşey hücresinin bu süreçte yer alması). Yumurta hücresi döllenme olmaksızın gelişiyor ve bu nedenle de haploid (n sayıda kromozom taşıyan) bir birey meydana geliyor.

İnsanda tek bir kromozomun bile haploid olarak kalıtlanması, fizyolojik ve patolojik bazı sendromların hatta bazen de ölümcül özelliklerin ortaya çıkmasına neden olduğu için, partenogenetik bir üreme insan için risklidir. Ancak laboratuvar koşullarında diğer memelilerde böyle bir üreme gerçekleşebilir. 2018 yılında Çinli araştırmacılar başarılı bir şekilde farelerde partenogenezi gerçekleştirmişlerdir[1]

Tavşanlarda partenogenez ise, 1936 yılında Gregory Pincus adlı bilim insanı tarafından araştırılmıştır. Isı değişikliği ve kimyasal maddelerle uyarılan tavşan yumurta hücreleriyle yapılan bu çalışma, memelilerdeki ilk çalışmalardan biridir.

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Culfa, Şeyda (19 Ekim 2018). "Çinli Araştırmacılar, 2 Farklı Biyolojik Anneden Sağlıklı ve Babasız Fareler Üretmeyi Başardı". Popular Science. Erişim tarihi: 21 Mart 2021. 

DiğerDüzenle