Maymun

bazı primatlar için kullanılan terim

Maymunlar, Primatlar takımındaki bazı simiyenleri kapsayan bir terimdir.[2] Günümüzde bulunan maymun türleri Eski Dünya maymunlarının torunlarıdır. Maymunlar zeki ve sosyal hayvanlardır, kolayca ağaçlara tırmanabilirler ve ağaçların üzerlerinde gezinebilirler. Berberi şebeği ve insansılar dışında hemen hemen her maymunun çok kısa olsa bile bir kuyruğu vardır.[3]

Maymunlar[1]
Yaşadığı dönem aralığı: 37,8-0 Ma
Üst eosen-Günümüz 
Bonnet macaque (Macaca radiata) Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg
Macaca radiata, bir makak maymunu türü.
Maharashtra, Hindistan
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Takım: Primates
Alt takım: Haplorhini
İnfra takım: Simiiformes
[b]
İçerdiği gruplar
Platyrrhini
Cercopithecidae
Parapithecidae
Kladistik açıdan içerdiği fakat geleneksel olarak içermediği taksonlar
Hominoidea

Maymunların birçok farklı türü vardır. Bazı maymunlar haricinde genelde uzun ve sık ağaçların olduğu yerleri tercih ederler. Farklı primat aileleri meyve, yaprak, böcekler, çiçekler, küçük memeliler, sürüngenler, amfibiler, yengeçler ve hatta diğer maymunlarla beslenebilirler. Maymunlar orman, bozkır, çöl ve hatta karlı dağlarda yaşayabilirler fakat en çok Avustralya ve Yeni Gine dışında, yağmur ormanlarında bulunurlar.

Bazı maymunlar yaklaşık 15 santimetre (6 in) uzunluğunda ve ağırlığı 120 gram (4,2 oz) gram gibi çok küçük olabilecekleri gibi diğer maymunlar yaklaşık 1 metre (3 ft 3 in) uzunluğunda ve ağırlığı 35 kilogram (77 lb) gibide çok büyük olabilirler. Maymun isminin Türk diline Arapçadan geçtiği bilinmektedir.[4]

Yaşam alanlarıDüzenle

Maymunlar yaşadıkları yerlere göre iki grupta toplanır: Güney Amerika'da yaşayan Yeni Dünya maymunları ve Afrika ve Asya'dan gelen Eski Dünya Maymunları. Yeni Dünya maymunları Eski Dünya maymunlarına göre daha küçüktür. Maymunların ağaçları salıncak gibi kullanmalarına yardımcı olmak için uzun kolları ve bacakları vardır. Bazı maymunlar kuyruklarını neredeyse bir beşinci kol gibi kullanırlar. Kuyruk bir tür kavrayıcıdır. Çoğu maymun türü ağaçsıldırlar fakat bazı türler ise yerde yaşamaya adapte olmuşlardır.

Büyüklüklerine göre maymunlarDüzenle

Bilinen en küçük maymun türü Cüce ipek maymunu; en büyük maymun türü Mandrildir. Kuyruksuz 14–16 cm boyunda ve 120 gram ağırlığındadır. Bu tür Brezilya, Kolombiya ve Ekvador yağmur ormanlarındaki ağaç tepelerinde yaşamakta Mandril ise yaklaşık 1 m kadar büyüyebilirler ve yetişkinler 35 kg'a kadar çıkabilir. Maymunlar genellikle kuyrukları yardımıyla tırmanırlar.

SınıflandırmaDüzenle

Aşağıdaki kladogram Haplorhin ilişkilerini gösterir (Soyu tükenmiş gruplar da dahildir.[5][6][7]

Haplorrhini (64)

Tarsiiformes

Simiyen

Eosimiidae türleri (†37)

Phileosimias (†46)

Amphipithecidae (†35)

(45)

Parapithecoidea (†30)

Proteopithecidae (†34)

Taç
Platyrrhini (30)
(29)

Chilecebus (†20)

(26)

Tremacebus (†20)

(24)

Homunculus (†16)

Dolichocebus (†20)

Taç Platyrrhini (Yeni Dünya Maymunları)

Catarrhini (35)

Oligopithecidae (†34)

(35)

Propliopithecoidea (†30)

(34)

Pliopithecoidea (†6)

(32)

Micropithecus (†15)

Taç
Hominoidea (30)

Proconsulidae (†18)

(29)

Equatorius (†16)

(29)
Afropithecidae (28)

Morotopithecus (†20)

(28)

Afropithecus (†16)

Nyanzapithecinae (†7)

Taç Hominoidea (22)

Hominidae

Hylobatidae

(29)

Saadanioidea (†28)

Cercopithecoidea (24)

Victoriapithecinae(†19)

Taç Cercopithecoidea (Köpeksi maymunlar)

Catharrhini (31)
Simiyenler (40)
(Maymunlar veya Anthropoidler, 47)

Çeşitli maymun ailelerinin (kalın), yaşayan primatların sınıflandırılmasında (soyu tükenmeyen) nereye yerleştirileceğini aşağıdaki listede verilmiştir.

NotlarDüzenle

  1. ^ Groves, 2008. ss. 92–93
  2. ^ Carl Linnaeus, Simia cinsinin sıralamasını, Systema Naturae'nin 10. baskısında tanımladığında, tüm insan olmayan maymunlar ve insansıları kapsamaktaydı (simiyenler).[a] "Maymun" sözcüğünün hiçbir zaman taksonomik bir ibare olmamasına ve aslında bir parafiletik grup olmasına rağmen, tüm üyeleri Simiiformes infra takımının içerisindedir.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Fleagle, J.; Gilbert, C. Rowe, N.; Myers, M. (Edl.). "Primate Evolution: John Fleagle and Chris Gilbert". All the World's Primates. Primate Conservation, Inc. 12 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2014. 
  2. ^ Dawkins, Richard (2004). The ancestor's tale: a pilgrimage to the dawn of evolution. Houghton Mifflin Harcourt. s. 140. ISBN 9780618005833. Erişim tarihi: 9 Eylül 2014. 
  3. ^ "Monkey". kids.britannica.com. 23 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2014. 
  4. ^ "Maymun ismininkökeni". 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2014. 
  5. ^ Nengo, Isaiah; Tafforeau, Paul; Gilbert, Christopher C.; Fleagle, John G.; Miller, Ellen R.; Feibel, Craig; Fox, David L.; Feinberg, Josh; Pugh, Kelsey D. (2017). "New infant cranium from the African Miocene sheds light on ape evolution". Nature. 548 (7666): 169-174. Bibcode:2017Natur.548..169N. doi:10.1038/nature23456. PMID 28796200. 
  6. ^ Ryan, Timothy M.; Silcox, Mary T.; Walker, Alan; Mao, Xianyun; Begun, David R.; Benefit, Brenda R.; Gingerich, Philip D.; Köhler, Meike; Kordos, László (7 Eylül 2012). "Evolution of locomotion in Anthropoidea: the semicircular canal evidence". Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (İngilizce). 279 (1742): 3467-3475. doi:10.1098/rspb.2012.0939. ISSN 0962-8452. PMC 3396915 $2. PMID 22696520. 
  7. ^ Yapuncich, Gabriel S.; Seiffert, Erik R.; Boyer, Doug M. (1 Haziran 2017). "Quantification of the position and depth of the flexor hallucis longus groove in euarchontans, with implications for the evolution of primate positional behavior". American Journal of Physical Anthropology (İngilizce). 163 (2): 367-406. doi:10.1002/ajpa.23213. ISSN 1096-8644. PMID 28345775.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)

Dış bağlantılarDüzenle