Makine ve Kimya Endüstrisi

Millî Savunma Bakanlığına bağlı anonim şirket
(Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. sayfasından yönlendirildi)

Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi (kısaca MKE), 15 Mart 1950 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin her türlü silah, mühimmat, roket, araç ve gereç ihtiyaçlarını karşılamakla görevli ve Millî Savunma Bakanlığına bağlı olarak savunma sanayi alanında faaliyet göstermek amacıyla kurulan kurum.[3] Kamu iktisadi teşebbüsü olarak kurulan MKE, 3 Temmuz 2021 tarihi itibarıyla 7330 sayılı Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi Hakkında Kanun ile anonim şirkete dönüştürülmüştür.[4]

Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş.
Önceki isim(ler)i Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
Tip Anonim Şirket
Endüstri Savunma Sanayi
Öncül Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
Kuruluş Türkiye 15 Mart 1950 (1950-03-15), Ankara
Genel merkezi ,
Ürün Ağır Silah
Hafif Silah
Mühimmat
Kimyasal
Askeri/Sivil Maske
Gelir artış ₺3.101.767.703 (2020 yılında) [1]
Sahibi Türkiye Cumhuriyeti Millî Savunma Bakanlığı
Çalışan sayısı 5.466 (2020 yılında) [2]
Web sitesi mke.gov.tr

Kurumun temelleri Fatih Sultan Mehmet tarafından kurdurulan Top Dökümhanesine dayanmaktadır.[5] Kurum, dünyada 40'tan fazla ülkeye ihracat gerçekleştirme başarısı göstermiştir. 2020 yılında Kurumun kârı ₺925.788.800 tutarına ulaşmış ve böylelikle en çok kâr eden kamu sanayi kuruluşları arasında ilk 3'te yer almıştır.[6] En son 2020 yılında MKE Kurumu, Türkiye'nin en büyük 100 sanayi kuruluşundan biri olup 90. sırada yer almış ayrıca Türkiye'deki savunma sanayi kuruluşları arasında 4. ve kamu sanayi kuruluşları arasında ise 7. sırada bulunmaktaydı.[7]

TarihçeDüzenle

 
MKEK üretimi çeşitli tipteki mühimmatlar

Kurumun tarih boyunca faaliyetlerini yürütmüş olduğu ad ve unvanlar şu şekildedir:[4][8]

Değişik unvan ve statüler altında 15. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu dönemine kadar inebilen tarihi bir geçmişe sahip olan Kurumun temelleri Fatih Sultan Mehmet'in Top Dökümhanesinin kurdurmasıyla atılmıştır. Kurum sırasıyla; 15. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak Top Dökümhanesi (İstanbul Tophanesi), 1832-1908 yılları arasında Tophane Müşirliği, 1908-1909 yılları arasında Tophane Nazırlığı, 1909-1921 yılları arasında ise İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti Umumiyesi adlarıyla Osmanlı İmparatorluğu'nda hizmet vermiştir. İmparatorluğun işgali ile İstanbul’dan kaçırılan bir kısım tezgâh, teçhizat, malzeme ve ustalarla 1921 yılından itibaren Türk Kurtuluş Savaşında ulusal bağımsızlık hareketinin içerisinde yer almıştır. 1921 yılında Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü adı altında yeniden teşkilatlandırılmıştır. Merkezi Ankara'da olan bu oluşum, İstanbul, Kırıkkale ve yurdun birçok köşesinde yer alan kuruluşlarla Cumhuriyet döneminin başta savunma sanayi olmak üzere birçok farklı sanayi alanında yapılanmasının temel taşlarından biri olmuştur.[8]

Kurum, değişen dünya ve Türkiye koşulları, üretim/pazarlama anlayışındaki değişmeler ve gelişmeler ile NATO’ya girişimi sonucu hali hazırdaki kapasiteyi daha etkin ve verimli kullanabilmek amacıyla 15 Mart 1950[9] tarihinde 5591 sayılı Kanunla sermayesinin tamamı devlet tarafından karşılanan Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu adı ile yeniden teşkilatlanmıştır. Zaman içinde gerek yurt içi gerekse yurt dışından alınan önemli siparişler sonucunda ulaştığı ekonomik gücü çok iyi kullanan MKE, savunma sanayinin çeşitli alanlarında yatırımlarını gerçekleştirerek 18 büyük fabrika, 18.000 kalifiye personel gibi bir büyüklüğe ulaşma başarısını göstermiş ve çok önemli hizmetlerine yıllarca devam etmiştir. MKE Kurumu tarafından 1954 yılında Türkiye'nin ilk yerli eğitim uçağı olan MKE Uğur 44 üretilerek bir ilke imza atılmıştır. Aynı şekilde Türkiye'deki ilk askeri pil üretimi ve ilk demiryolu haddelemesi de Kurum tarafından gerçekleştirilen ilklerden bazılarıdır.[10]

5591 sayılı Kanun, 1983 tarihli ve 105 sayılı Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Kuruluşu Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile yürürlükten kaldırılmıştır. Kurum daha sonra bütün KİT’leri tek çatı altında toplayan ve 18 Haziran 1984 tarihinde çıkarılan 233 sayılı “Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında KHK” kapsamına alınmıştır. Hâlen 233 sayılı KHK ve bu KHK’ye dayanılarak 1984 yılında çıkarılan “MKE Kurumu Ana Statüsü” çerçevesinde tamamen bir ticari kuruluş gibi kârlılık ve verimlilik esas alınarak faaliyetini sürdürmüştür. Ana görevi Türk Silahlı Kuvvetleri'nin her çeşit silah, mühimmat, roket, harp araç ve gereç ihtiyacını karşılamak olan Kurumda; zaman içinde Türkiye endüstrisi ve ekonomisindeki gelişmelere uygun olarak organizasyon değişiklikleri yapılmış olup 03 Temmuz 2021 yılına değin Kurum faaliyetlerini merkez teşkilatı ve buna bağlı 10 fabrika ve 2 işletme müdürlüğüyle yürütmüştür.

MKE, ayrıca piyasanın ihtiyacı olan çelik ve pirinç gibi üretim hizmetlerini, günün teknik ve ekonomik koşullarını göz önünde tutarak, dünya ve NATO Standartlarına uygun kalitede üretim yapmaktaydı. Gerek Türkiye piyasasına gerekse uluslararası pazarlara arz edilmekte olan ürünlerin imalatı süresince tüm fabrikalarda AQAP 2120 ve ISO 9001 Kalite Güvence sistemleri uygulanmıştır.[11]

MKE Kurumu, 03 Temmuz 2021 tarihli 31530 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 7330 sayılı Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi Hakkında Kanun ile Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. adı altında yeniden yapılandırılmıştır.[12]

Ürün GruplarıDüzenle

MKE Kurumunun üretim faaliyetlerini gerçekleştirdiği ürün grupları şöyledir:

  • 1 - Silah Grubu
Hafif Silah Grubu
Ağır Silah Grubu
  • 2 - Mühimmat Grubu
Hafif Silah Mühimmatı
Ağır Silah Mühimmatı
  • 3 - Roket Grubu
  • 4 - Patlayıcı Maddeler
  • 5 - Makine Ekipman
  • 6 - Malzeme ile Kimya
  • 7 - Piroteknik[13]

ÜrünlerDüzenle

Kurumun üretmiş olduğu bazı ürünler şu şekildedir:

Hafif Silah Grubu[14]Düzenle

  • MKE MPT Milli Piyade Tüfeği
  • PMT-76/57A Platform Makineli Tüfek
  • JMK Bora-12 Keskin Nişancı Tüfeği
  • KNT-76 Keskin Nişancı Tüfeği
  • G3-A3/A4 Piyade Tüfeği
  • HK33E-A2/A3 Piyade Tüfeği
  • MP5-A2/A3/K Makinelı Tabanca
  • MTS-A2/A3 Susturuculu Makinelı Tabanca
  • MKE T-41/43/50/94
  • T40-R/R5 Bombaatar

Ağır Silah Grubu[14]Düzenle

  • 155 mm T-155 Fırtına Obüs Silah Sistemi
  • Boran 105 mm Havadan Taşınabilir Hafif Çekili Obüs
  • 76/62 mm Millî Deniz Topu
  • M113 Elektrikli Zırhlı Muharebe Aracı (E-ZMA)
  • 155 mm T-155 Panter Obüsü
  • 155 mm 6x6 Yavuz Obüsü
  • 105 mm M68 Tank Topu Silah Sistemi
  • 20 mm/35 mm Çift Namlulu Uçaksavar
  • 107 mm ÇNRA
  • 60 mm Komando Havanı
  • 120 mm HY1-12 Yivli Havan

COVID-19 kapsamında gerçekleştirdiği çalışmalarDüzenle

Maske ve koruyucu ekipman üretimiDüzenle

2019 yılında Çin'in Hubei Eyaleti'ne bağlı Wuhan kentinde ortaya çıkan ve tüm dünyayı etkileyen COVID-19 salgınını[15] önlemek ve söz konusu hastalığın etkilerini azaltmak amacıyla MKE Kurumu tarafından çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar, Kurum bünyesinde bulunan ve uzun yıllardır maske ve maske süzgeçleri üretimi gerçekleştiren MKE Maksam Makine ve Maske Fabrikası'nın tecrübe, yetenek ve hazır olan üretim altyapısından faydalanılarak yürütülmüştür.[16] Bu kapsamda öncelikli olarak maske ve koruyucu ekipman üretimine öncelik verilmiş olup üretimi yapılan ürünler yurt içi ihtiyaçların karşılanmasında ve yurt dışı yardım çalışmalarında kullanılmıştır. Mayıs 2020 itibarıyla söz konusu ürünlerde günlük üretim kapasitesinde toplam 1.000.000 adetin üzerine ulaşılmıştır. Bu çerçevede üretilen ürünler şu şekildedir:[17]

  • Cerrahi Maske,
  • FFP3 Tipi Maske,
  • Koruyucu Tulum,
  • Koruyucu Gözlük Tip A-B,
  • Yüz Koruyucu Siper Tip C,
  • Koruyucu Eldiven,
  • Panoramik Maske Seti,
  • P13 Plastik Süzgeç,
  • MKE Cerrahi Maske Üretim Makineları

SAHRA Mekanik Solunum CihazıDüzenle

Maske ve koruyucu ekipman dışında ise COVID-19 hastalarına temel solunum desteği sağlamak amacıyla yerli ve millî imkanlardan faydalanılarak SAHRA Mekanik Solunum Cihazı üretilmiştir. SAHRA, 2020 yılı Mayıs ayı sonu itibarıyla seri üretime hazır olup haftalık 500 adet üretim kapasitesine sahiptir.[18]

MKE Termal Kamera SistemiDüzenle

Mayıs 2020 itibarıyla yerli ve millî olanaklarla COVID-19 hastalarının tespitine yönelik ateş ölçümü ve ölçüm sonrası uyarı yeteneğine sahip termal kamera sistemi geliştirilmiştir. Kalabalık ortamlarda kullanıma uygun olarak hareketli ve hareketsiz kişilerin ateş ölçümünü yapabilen sistem, yapılan ölçümlerin ardından belirlenen değer üzerinde çıkan sonuçlara karşı uyarı vermekte olup sistem entegrasyonu bulunan ilgililere ve sağlık birimlerine bildirimlerde bulunabilmektedir.[19]

Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketinin Fabrika ve İşletmeleriDüzenle

MKE Genel Müdürlüğü'ne bağlı olarak birbirleri ile entegre şekilde çalışan Ankara, Kırıkkale ve Çankırı illerine dağılmış şekilde 10 fabrika ve 2 işletme müdürlüğü bulunmaktaydı.[20] Söz konusu tesisler ve bunların bulundukları illere göre dağılımı şu şekildedir:[21]

Tarihte MKE Genel Müdürleri[22]Düzenle

Sıra No Adı Rütbesi/Unvanı Görev Başlangıç Tarihi Görev Bitiş Tarihi Not Kurum Unvanı
1 Çengeloğlu Tahir Mehmed Paşa Müşir 1832 16.11.1832 1.kez Tophane Müşirliği
2 Damat Mehmed Halil Rıfat Paşa Müşir 16.11.1832 11.11.1836 Tophane Müşirliği
3 Çengeloğlu Tahir Mehmed Paşa Müşir 11.11.1836 1837 2.kez Tophane Müşirliği
4 Gözlüklü Mehmed Reşit Paşa Ferik 1837 1844 Tophane Müşirliği
5 Damat Mehmed Ali Paşa Müşir 1844 10.08.1845 Tophane Müşirliği
6 Damat Ahmed Fethi Paşa Müşir 1845 (Ağustos) 1857 1.kez Tophane Müşirliği
7 Ahmed Vasıf Paşa Müşir 1857 1857 Tophane Müşirliği
8 Damat Ahmed Fethi Paşa Müşir 1857 14.02.1858 2.kez Tophane Müşirliği
9 Mütercim Mehmed Rüştü Paşa Müşir 15.02.1858 12.08.1858 Tophane Müşirliği
10 Mehmed Tevfik Bey Nazır 12.08.1858 12.03.1862 Tophane Müşirliği
11 Halil İbrahim Paşa Müşir 12.03.1862 29.05.1865 1.kez Tophane Müşirliği
12 Hasan Rıza Paşa Müşir 30.05.1865 11.03.1866 1.kez Tophane Müşirliği
13 Mehmet Namık Paşa Müşir 11.03.1866 09.04.1866 1.kez Tophane Müşirliği
14 Halil İbrahim Paşa Müşir 15.04.1866 1871 (Eylül) 2.kez Tophane Müşirliği
15 Ahmed Esad Paşa Müşir 10.09.1871 30.01.1872 Tophane Müşirliği
16 Halil İbrahim Paşa Müşir 1872 1872 3.kez Tophane Müşirliği
17 Mustafa Paşa Müşir 1872 14.04.1872 Tophane Müşirliği
18 Mehmet Yaver Paşa Ferik 15.04.1872 09.07.1872 Tophane Müşirliği
19 Mustafa Asım Paşa Müşir 20.07.1872 29.07.1872 Tophane Müşirliği
20 Mustafa Sıtkı Paşa Müşir 30.07.1872 10.10.1872 Tophane Müşirliği
21 Halil İbrahim Paşa Müşir 10.10.1872 22.05.1873 4.kez Tophane Müşirliği
22 Ali Saib Paşa Ferik 23.05.1873 28.07.1873 1.kez Tophane Müşirliği
23 Seyit Paşa Ferik-Nazır 29.07.1873 19.04.1876 Tophane Müşirliği
24 Ali Saib Paşa Müşir 25.04.1876 1876 2.kez Tophane Müşirliği
25 Hasan Rıza Paşa Müşir 20.06.1876 29.09.1876 2.kez Tophane Müşirliği
26 Damat Mahmud Celaleddin Paşa Müşir 01.10.1876 03.01.1878 Tophane Müşirliği
27 Mehmet Namık Paşa Müşir 03.01.1878 12.04.1878 2.kez Tophane Müşirliği
28 Gazi Ahmed Muhtar Paşa Müşir 24.04.1878 05.06.1878 Tophane Müşirliği
29 Mehmed Rauf Paşa Müşir 05.06.1878 03.12.1878 Tophane Müşirliği
30 Ali Saib Paşa Müşir 29.12.1878 21.08.1891 3.kez Tophane Müşirliği
31 Mustafa Zeki Paşa Müşir 21.08.1891 28.07.1908 Tophane Müşirliği
32 Topçu Ali Rıza Paşa 1.Ferik 1908 1909 Tophane Nazırlığı
33 Necip Paşa Ferik 1909 1909 Tophane Nazırlığı
34 Hurşit Paşa Ferik 1909 1909 Tophane Nazırlığı
35 Nazım Paşa Ferik 05.12.1909 11.12.1913 1.kez İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
36 Necmettin Bey Binbaşı-Miralay 11.12.1913 09.07.1919 İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
37 Galip Paşa Mirliva 09.07.1919 09.09.1919 İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
38 Selahattin Adil Bey Miralay 05.11.1919 22.04.1920 İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
39 Sait Sadi Paşa Mirliva 22.04.1920 09.12.1920 İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
40 Nazım Paşa Emekli Ferik 09.12.1920 1921 2.kez İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti
41 Mustafa Asım (Berkman) Paşa Miralay-Mirliva 01.1921 02.04.1925 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
42 Osman Zati Korol Miralay-Mirliva 02.04.1925 06.02.1932 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
43 Eyüp Durukan Tuğgeneral-Tümgeneral 06.02.1932 22.09.1941 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
44 Sırrı Seyrek Tuğgeneral-Tümgeneral 22.09.1941 02.09.1946 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
45 Fikret Karabudak Tümgeneral 02.09.1946 24.07.1948 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü
46 Ekrem Akpay Tümgeneral -

Genel Müdür

31.08.1948 04.11.1950 Askeri Fabrikalar Umum Müdürlüğü -

Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu

47 Celal İmre Genel Müdür 09.02.1951 15.04.1953 1.Kez Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
48 Hulki Yanat Genel Müdür 17.04.1953 01.11.1956 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
49 Fuat Yücesoy Genel Müdür 05.11.1956 26.01.1959 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
50 Ali Ulvi Çimen Genel Müdür 07.02.1959 04.06.1960 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
51 Enver Çakıroğlu Tuğgeneral / Genel Müdür 04.06.1960 15.02.1962 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
52 Selahattin Şanbaşoğlu Genel Müdür 15.03.1962 22.09.1964 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
53 Celal İmre Genel Müdür 01.10.1964 17.07.1966 2.Kez Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
54 Mehmet Özgür Genel Müdür 17.07.1966 16.11.1968 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
55 Mustafa Erener Genel Müdür 16.11.1968 10.12.1969 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
56 Orhan Sorguç Genel Müdür 10.12.1969 11.01.1973 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
57 Recai Baturalp E.Korgeneral / Genel Müdür 11.01.1973 13.07.1978 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
58 Akın Çakmakçı Genel Müdür 15.09.1978 11.03.1982 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
59 Mustafa Taşan Genel Müdür 11.03.1982 06.01.1989 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
60 Adnan Adil İğnebekçili Genel Müdür 06.01.1989 07.01.1991 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
61 Saadettin Karaerkek Genel Müdür 07.01.1991 09.08.1991 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu
62 Mehmet Hilmi Güler Genel Müdür 09.08.1991 03.01.1992 Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu

Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketinin MüzeleriDüzenle

Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketiyle İlişkili Spor KulüpleriDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2021. 
  2. ^ "Arşivlenmiş kopya". 31 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2021. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 11 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2020. 
  4. ^ a b "03 Temmuz 2021 tarihli Resmî Gazete". 2 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2021. 
  5. ^ "Tarihçe". 29 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2021. 
  6. ^ "2020 yılı Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu-Dönem Kârı/Zararı". www.iso500.org.tr/. İSO (İstanbul Sanayi Odası). 31 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mayıs 2021. 
  7. ^ "2020 - Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu-MKE Kurumu". www.iso500.org.tr. İSO (İstanbul Sanayi Odası). 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2021. 
  8. ^ a b Tophane-i Amire’ den, Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu’na. Turan Tanyer, “Tophane-i Amire’ den, Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu’na”. MKE Dergisi. 1995. ss. 1-90. 
  9. ^ "Arşivlenmiş kopya". 14 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2016. 
  10. ^ "MKEK - Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu". www.mkek.gov.tr. 29 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2021. 
  11. ^ "MKEK Resmi Web Sitesi, Kurumsal -> Tarihçe sayfası". 19 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2011. 
  12. ^ "3 Temmuz 2021 CUMARTESİ". www.resmigazete.gov.tr. 2 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2021. 
  13. ^ "MKEK Resmi Web Sitesi, Ürünler sayfası". 15 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2011. 
  14. ^ a b mke.gov.tr/tr/products.aspx?id=52&source=Products
  15. ^ "Covid-19". 3 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  16. ^ "MKE Maksam Makina ve Maske Fabrikası". 30 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  17. ^ "Dünyaya maske üreten işte o fabrika". 21 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  18. ^ "24 saat aralıksız üretiyorlar, gelecek ay seri üretime geçecek". 28 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  19. ^ "MKE'den Kovid-19 salgınına termal kameralı takip". 30 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  20. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2021. 
  21. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2021. 
  22. ^ Turan Tanyer, “Tophane-i Amire’ den, Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu’na”. MKE Dergisi, Ankara. 1995. s. 27-67. 
  23. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2021. 
  24. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2020.