Kaşkalar

Kaşkalar (Hitit metinlerinde Gašga, Kašga, Kaška; II. Ramses yazıtlarında Kškš, Asur kaynaklarında -Sargon yıllıkları- māt Kašku, Ugarit dilinde ise ktk)[1] büyük olasılıkla Asur Ticaret Kolonileri Çağı[2] ile MÖ 8. yüzyıl arasında,[3] Orta ve Batı Karadeniz bölgesinde yaşadığı tahmin edilen yarı göçebe kavim veya kavimler topluluğu. Kaşka ismine eski krallık devrine ait belgelerde rastlanılmamasına rağmen III. Hattuşili ve IV. Tuthaliya dönemine ait belgelerde Kaşkaların Hitit İmparatorluğu'nun daha eski dönemlerindeki varlığından bahsedilmektedir.[4]

Kaşkalar, imparatorluğun varlığı boyunca sorun teşkil etmişler; öyle ki Kaşka yağmaları, imparatorluğun iç bölgelerine kadar uzanmıştır. İmparatorluğun yıkılışı sonrası, Kaşka topluluklarının Asur sınırlarına kadar ilerlediği ve çevre krallıklarla birlikler kurduğu, en sonunda Asur baskını ve Kimmer istilası sonucunda tarih sahnesinden silindikleri tahmin edilmektedir.[5]

Kökeni ve tarihsel varlığıDüzenle

Koloni Çağı Anadolu'suDüzenle

Kaşkaların Anadolu'nun yerel halkı olup olmadıkları bilinmemektedir. Asur Ticaret Kolonileri Çağı Anadolu'sunda bulunan ve daha sonraları Kaşka coğrafyası sınırları içinde kalacak olan bazı yerel krallıklar, Kaşkaların bu çağlarda Anadolu'da bulunup bulunmadığı hakkında ipucu sağlamaktadır.[2][6]

Hitit kaynaklarında Kaşkalar'ın kuzeyden gelen "saldırgan" ve "barbar" düşman olarak görünmesi Hititolojik çalışmalarda tasvir edildiği gibi "sömürge" bakış açısıdır. Daha yeni bir "sömürge sonrası" perspektifte[7], sınır çalışmalarında şu anda moda olan Kaşka, Hitit saldırganlığının ve geleneksel yaşam alanlarının işgaline, istismara uğramış kurbanları olarak düşünülebilir.

Singer 2007, s. 166

Kaşkaların kendi ellerinden çıkma maddi kalıntıları oldukça nadirdir.[8] Buna sebep olarak ise ağaç mimarisi kullandıkları öne sürülüyor.[9] Bıraktıkları miras bu kadar az olduğu için haklarındaki bilgiler Hitit, Mısır ve Asur devletlerinin belgelerinden elde edilmektedir.

Eski krallık dönemiDüzenle

Eski krallık dönemine ait belgeler, Kaşka isminden bahsetmemektedir. Bu isim, büyük olasılıkla Hititler tarafından bölgenin yerlilerine sonradan verilmiş bir isim olmalıydı. Çünkü imparatorluk devrine ait belgelerde Kaşkaların tarih sahnesine çıkış tarihi eski krallık dönemine dayandırılmaktadır.[4]

I. Hattuşili'nin askeri seferlerini anlattığı bir metinde, Kaşkaların adı geçmemekle beraber, Kaşkaların hakimiyet alanında bulunan Sanahuitta ve Zalpa'ya sefer düzenlendiği anlatılmaktadır.[10][11] Hattuşili, bu seferlerden sonra Anadolu'da siyasi birliği sağlamış ve nihayetinde Kuzey Suriye'ye yönelebilmiştir.

Kaşkaların tarih sahnesine çıkışları tam olarak belli olmamakla beraber, Hitit belgelerinde Kaşkaların I. Hantili (MÖ 1590-1560) döneminde yaşadıklarından bahsedilmektedir.[4] Hattuşa şehri surlarla çevriliydi. IV. Tuthaliya döneminden kalma anallar, bu surların yapılma nedenini, kuzeyden gelen Kaşka akınlarından korunmak olarak açıklamaktadır.[12] Aynı belgelerde, Kaşkaların Tiliura ve Nerik kentini ele geçirdiğinden bahsedilmektedir. Bu ele geçirmelerden sonra Kaşkalar, Nerik'te tam 300 yıl egemen olmuş ve Kaşka-Hitit sınırı ise Kummešmaha nehri olmuştur.[4] Öte yandan bu kayıtlar, Hantili üzerinden yapılmak istenen bir propagandanın da eseri olabilir.[13]

Ammuna dönemine ait bir kronikte, yine Kaşka isminden söz edilmemekle beraber, Tipiya kentine yapılmış asker yerleştirmesinden söz edilmektedir. Bu kent, imparatorluk devrine ait Hitit belgelerinde, II. Murşili'nin "Kral gibi yönetiyor" dediği, Pihhuniya adında bir beye sahip olduğu kaydedilmiş ve oldukça aktif bir Kaşka bölgesidir.[11]

İmparatorluk devriDüzenle

Kral I. Arnuvanda ve Kraliçe Aşmunikal'in Anadolu'da hüküm sürdüğü yıllarda, ana sefer hedefi olan Kaşkalara karşı savaş arabasıyla Zuliya Irmağı (Bugünkü Çekerek Irmağı)[14] üzerindeki köprüyü tek başına geçmeyi deneyen, sonra da ırmağa atlayıp yüzerek karşıya geçen Tuthaliya adında bir komutanın kahramanlıkları ün salmıştır.[15]

Kaşkalara karşı direniş konusunda başarısız olan Arnuvanda ve Aşmunikal'in tanrılara sığınmak ve yardım dilemek için hazırlattığı dua metni, bu dönemde Kaşka-Hitit savaşları ve coğrafyası hakkında bilgi sağlamaktadır.

...Biz sizin ekmek ve şarap kurbanlarınızı besili sığır ve koyun kurbanlarınızı yine vereceğiz. Siz tanrılar bizim tarafımızı tutun!

Belgeye göre Kaşkalar; Nerikka, Huršama, Kaštama, Šeriša, Himuwa, Taggašta, Kammama, Zalpuwa, Kapiruha, Huma, Dankuša, Tapašawa, Tarugga, Ilaluha, Zihhana, Sipidduwa, Washaja, Patalliia, Tuhaššuna ve Taharantiya şehirlerini ele geçirmiş, tapınakları ve heykelleri yağmalamışlardır.[16] Bunların yanında, belgede, Kaşkalar ile anlaşma yapıldığı ancak hemen ardından bu anlaşmaların yine Kaşkalar tarafından bozulduğundan bahsedilmektedir.[16]

Bu dua metni dışında Kral ve Kraliçe, Kaşkalar ile uzlaşma çabasına girişmiştir. Bu dönemde Hitit-Kaşka antlaşmalarının birden çoğaldığı gözlemlenmekte ve bu antlaşmaların normalde görülen Hitit antlaşma metinlerinden ziyade Kaşka ve Hitit halkının birlikte yaşayabileceği, bu durumun bazı şartlara bağlanması şeklinde farklılıklar göstermektedir ve yine normal antlaşmalardan farklı olarak, kral değişikliği durumunda sadık kalınması, gerektiği zamanlarda asker ihtiyacının sağlanması gibi şartlara antlaşma metinlerinin hiçbirinde görülmemektedir.[17]

I. Şuppiluliuma'nın annallarında anlatılanlara göre babası II. Tuthaliya döneminde Kaşkalar, başkentin Samuha'ya taşınmasına sebep olmuş, Hattuşa'yı aşıp Nenassa kentini sınır yapmıştı.[18][19] Babasının krallığı esnasında Hitit ordularına komutanlık eden Şuppiluliuma, -oğlu Murşili'nin kendi yıllıklarında aktardığına göre- Kaşkalara karşı birçok başarılı sefer düzenlemiş, imparatorluğu eski kuzey sınırlarına kadar genişletmiştir.[20]

 
Arnuvanda ve Aşmunikal'in dua metni. İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor.

II. Murşili'nin anallarında bahsedilenlere göre, döneminde birçok ayaklanma söz konusuydu; sadece Kaşkalar değil, tüm Anadolu toplulukları ayaklanmaya başlamıştı. Aslında her taht değişiminde isyanlar çıkardı fakat bu sefer kralın gençliğini kullanmanın peşindeydiler. Ülkenin veba salgınından dolayı zayıf düşüşü de önemli bir fırsattı. Bunun yanında Kaşka saldırıları, bazı bölgelerde nüfus boşalmasına neden olmuştu. II. Murşili'nin, bu bölgeleri özellikle Batı Anadolu'dan getirdiği ve sayısı 66.000'e yakın savaş tutsakları ile doldurduğundan söz edilmektedir.[21] Murşili'nin hükümdarlığının ilk yılında, Ishupitta ülkesinden gelen Kaşka toplulukları, Durmitta kentine saldırmak için ayaklanmışlar, Murşili ise Kaşkaların elinde bulunan Halilas ve Duddusgas şehirlerini ele geçirmiş, yağmalamıştır.[22][23] Murşili, ilk olarak kuzey seferlerini tercih etmiştir. bu tercih, imparatorluğun bir geleneği haline gelmiş olup, Kaşka topluluklarının ne denli tehlike oluşturduğunu göstermektedir. Bu savaşların yanında savaş anlatılarının bir diğer özelliği, Murşili ve diğer kralların her seferinde Arinna başta olmak üzere diğer pek çok tanrı ve tanrıçanın yardımını aldığından bahsedilmesidir.[24]

İshupitta ülkesindeki Kaşkalar bir süre II. Murşili'ye ordu vermeye başlamışlarsa da, aktarılana göre daha sonra isyan etmişlerdir. Murşili ise bu savaştan yine galibiyetle ayrılmış, şehri yakmış, aldığı esirleri Hattuşa'ya götürmüştür.[22][23] Murşili, krallığının 5. yılında, Pala ülkesinin yolunu kesen Kaşkalar ile savaşmış ve daha sonraki yıl Zihhariya kentine sefer düzenlemiş, bu seferlerden yine zaferlerle ayrılmıştır.[25][26] Bir sonraki yıl Zihhariya ülkesindeki Kaşkalar, Tarikarimu Dağı'nı ele geçirmiş ve Hattuşa'ya saldırmıştır. II. Murşili, buradaki Kaşkaları yenmiş ve Zihhariya ülkesini yıkmıştır.[26]

II. Murşili'nin yıllıklarında, krallığının 7. yılında ortaya çıkan, Pihhuniya adlı bir Kaşka hükümdarından söz edilmektedir. Pihhuniya, her geçen gün sınırlarını genişletirken II. Murşili, ona bir elçi göndermiş ve Pihhuniya'nın aldığı köleleri geri isteyerek sorunu diplomatik bir şekilde çözmeyi denemiştir. Pihhuniya ise II. Murşili'ye köleleri vermeyeceğini, kendisine saldırıldığı vakit karşılık vereceğini söyleyen bir mektup göndermiştir.[27] Sonucunda ise Murşili, Pihhuniya ile onun topraklarında savaşmış, Tipiya'yı ele geçirmiş ve Pihhuniya'yı esir almış bir şekilde bu savaştan galibiyetle ayrılmıştır:[23][23][28]

...Tipiya Ülkesine gittim. Babam Mitanni ülkesinde iken, Tipiyalı Pihhuniya Yukarı Ülkeye saldırıda bulunmuştu... Kaşkalar bir kral tarafından yönetilmezdi. Ancak Pihhuniya, tıpkı bir kral gibi yönetiyordu...

II. Muvatalli'nin hükümdarlığı esnasında Kaşkalar, Hattuşa'yı aşarak Kaneş'e kadar ilerlemiştir.[29] Muvatalli, batı seferinden kuzeye yönelmiş ve bu seferlerin yanında kardeşi III. Hattuşili'yi Yukarı Ülke'ye yönetici olarak atamış ve krallığı boyunca Kaşkalar ile III. Hattuşili ilgilenmiştir.[30] Muvatalli, Anziliya ve Tapikka kentlerine yaptığı seferlerin ardından, Kaşka meselesini tamamen kardeşine devretmiş; Von Schuler'in iddia ettiğine göre, başkenti Kaşka istilalarından ötürü Tarhuntaşşa'ya taşımaya karar vermiştir:[31] Hakpiş'te kral olan III. Hattuşili ise Kaşkalar ile mücadeleye girişmiş, nihayetinde Hantili zamanından bu yana Kaşkalar elinde bulunan Nerik kentini almış ve çevre kentleri haraca bağlamıştır.[32]

IV. Tuthaliya dönemine gelindiğine ise daha önce Tarhuntaşşa'ya III. Hattuşili tarafından kral olarak atanmış olan Kurunta, Tuthaliya ile kral olma mücadelesine girişmiş ve bir süreliğine de olsa kendini kral ilan etmiştir. Bunun ötesi, III. Hattuşili'nin, nasıl kral olduğunu anlattığı bir metinde, Kurunta'nın hareketlerinden endişelenerek aynı zamanda oğlu Tuthaliya ile bir süre aynı tahtı paylaşması ile krallığını da meşrulaştırma amacı güttüğü iddia edilmiştir.[33] Bu siyasi şartlarda Kaşkalar; Assuva ülkesi, Sispinuwa Dağı, Sakaddunuwa Dağı gibi çeşitli bölgelerde ayaklanmalar gerçekleştirmiş ancak bunlar küçük boyutlu olup kısa sürede bertaraf edilmiştir.[34][35][36]

Geç Hitit devri ve AsurlularDüzenle

MÖ 1200 yılları civarında Hitit Devleti'nin sona ermesi ile birlikte, Ugarit ve Asur belgelerinde -kesinliği belli olmamakla beraber- Kaşkalar ile eşleştirilen, (Ktk)[1] Kašku/a Krallığı'na rastlanılmaktadır. Bu eşleştirme doğru ise, belgelere göre Kaşkaların hüküm sürdüğü topraklar batıda Muşki'ye, doğuda Urartu'ya ve güneyde Tabal'a uzanmaktaydı.[5][37] Asur'un egemenliğine girmeyi reddeden Kaşkalar, Urartu ve Muşki gibi krallıklar ile birlik olup Asur'a karşı savaşmıştır, fakat Asurlular karşısında tekrar onlara vergi vermekle yükümlü olmuşlardır.[5] Asur Kralı III. Tiglat-Pileser dönemine ait belgelerde vergi vermekle yükümlü olan Kaşkalı Dadilu'dan bahsedilmekte; II. Sargon dönemi kaynaklarında ise, Suriye ve Güneydoğu Anadolu bölgesindeki fethettiği krallıkların arasında, Kaşka krallığından söz edilmektedir.[38] Kaşka ismine MÖ 8. yüzyılın ardından rastlanmamaktadır. Son kalan Kaşkaların bir kısmı Frigler ve Asurlular ile kaynaşmış, bir kısmı ise Kimmer istilası sonucu tarih sahnesinden silinmiş olmalıdır.[3]

Yaşadıkları coğrafi alanDüzenle

İlk olarak 1965 yılında yayınlanan Einar von Schuler'in "Die Kaskäer"Schuler 1965 monografisinde Hitit kaynaklarında Kaşkalar bir araya getirilip tartışıldı. Bu kök çalışmada ünlü Alman bilim adamı, antlaşmalar, idari listeler, dualar, ritüeller, kahinler ve elbette tarihsel referanslar dahil olmak üzere ana kaynakların çevirilerini sağlamıştır. Bu veri tabanı daha sonra Kaşka'nın tarihi, siyasi organizasyonu, ekonomisi, dini ve onomastiği ile ilgili bölümlere işlendi.

Singer 2007, s. 166

Bu konuda farklı birkaç görüş ortaya atılmıştır:[39]

  • A. Göetze, ilk başta Kaşka bölgesinin Arzawa ve Hatti arasındaki bölgede, daha sonraları ise Garstang-Gurney ve Forlaini gibi Kaşka bölgesinin Merzifon - Amasya hattının kuzeyindeki Sinop - Ordu arasındaki bölgede olduğu,
  • Mayer-Garstang ve Hrozny, Kaşka bölgesini Kızılırmak'ın yukarı kısmı ile Yukarı Fırat arasındaki alan olarak,
  • Emil Forrer, Kaşka bölgesinin kuzeyde, Yeşilırmak ve Çekerek nehirleri arasındaki bölgede olduğu,
  • E. Cavaignac, Kaşka bölgesinin Kızılırmak'ın alt kısmından Ege Denizine kadar uzandığı,
  • F. Corneilus, Kaşka bölgesinin kuzeyde Turhal, güneyde Gürün ve doğuda Kemah'ın bulunduğu bir alanda olduğu,
  • E. Schuler, bağımsız ve birlikte hareket etmeyen üç Kaşka grubunun olduğu, batı Kaşka grubunun Gökırmak ve Devrez üst geçidinin kuzeyinde, orta Kaşka grubunun Kızılırmak ve Aşağı Çekerek arasında, doğu Kaşka grubunun ise Mecitözü ile Kelkit Çayı'nın kuzeyinde yer aldığı görüşündedir.
  • Son olarak Jak Yakar'ın önerisine göre ise Doğu Kaşka toprakları Çarşamba Ovası, Aşağı Yeşilırmak ve Kelkit vadilerini içine alan bir coğrafyada; Orta Kaşka toprakları Aşağı Kızılırmak vadisi ile Durağan ve Kargı bölgelerini içeren Bafra ovasında; Batı Kaşka toprakları ise Pala ve Tumanna'nın bulunduğu topraklar, Ilgaz Dağınının güneyindeki bölgeyi içeren Sinop ve Kastamonu illeri ve Gökırmak vadisinde olmalıdır.

Kınık, Devrekani'de yapılan kazılar; Kaşka bölgesinde olduğu bilinen Kaštama kentinin Kastamonu'ya, Pala ülkesinin Zonguldak civarına, Kalašma ülkensinin yine Safranbolu-Gerede civarına lokalize edilmesi ve Pınarbaşı'da bulunan Hitit kılıcı son görüşü desteklerken; Ereğli'deki İnönü mağarasında bulunan kalıntılar da bu bölgede Kaşka varlığını gösterdiğinden, Batı Kaşka bölgesi buraya kadar çekilebilir.[8][40][41][42] Doğu Kaşka sınırları ise Azzi-Hayaşa ile sınır olmalıydı. Kuşaklı ve Kayapınar'da yapılan kazılar, Azzi-Hayaşa'nın sınırları hakkında ipucu vermektedir.[43] Tüm bunlara rağmen Hitit belgelerinden anlaşıldığı kadarıyla Kaşka ve Hitit sınırlarının keskin çizgilerle çizilemeyeceği, bu sınırların Hitit ve Kaşka güç dengesine göre zaman zaman değiştiği de ayrı bir noktadır. Örneğin Kaşkalar, II. Murşili döneminde kısa bir süre de olsa Nenašša kentini sınır yapmış, yani sınırlarını Nevşehir'e kadar genişletmeyi başarmıştır.[44]

Askeri ve siyasi yapıDüzenle

 
II. Ramses Tapınağının duvarında Kadeş Savaşı betimlemesi.

Kaşkalar, bağımsız boy grupları halinde yaşarlardı. Bu grupların orduları çok sayıda yaya ve atlı askerlerden oluşmakta, ayrıca destek için her daim hazır "yardım orduları" bulunmaktaydı. Yardım orduları sayesinde Kaşkalar birbirlerini Hitit saldırılarına karşı uyarabilmiş ve birbirlerine destek sağlayabilmişlerdir.[45]

Kaşka boylarının, zaman zaman bir lider altında birleşebildikleri de kayıtlara geçmiştir. II. Murşili'nin Tipiya seferi esnasında Pihhuniya adlı bir kraldan söz edilmektedir. Benzer şekilde aynı yıllıklarda, Tumanna'ya sefer düzenlediği vakit Pitaggatalli isimli bir lider altında birleşmiş ve 9000 asker ile mevzi alıp ve Hititlere karşı savaşmış büyük bir Kaşka topluluğundan bahsedilmektedir.[46] Kašku/a Krallığı'ndan bahsedilen metinde Bar-ga'agah ve Dadilu'dan bahsedilmektedir; bu durum, Kaşkaların daha ileri dönemlerde bir kral/prens idaresi kurmuş olabileceklerini göstermektedir.[37]

Kendi aralarındaki bağ kadar, çevre topluluklarla da ittifak kuran Kaşkalar, I. Şuppiluliuma döneminde Azzi-Hayaşa ile birlik olup imparatorluğa karşı saldırı düzenlemekteydi.[47] Yine Şuppiluliuma döneminden kalma metinlerde, 12 bağımsız Kaşka grubundan söz edilmektedir.[48] Kaşka ordularının ani, tahmin etmesi zor akın ve baskınları Hititlere büyük zarar vermiş, Hititler bu tehlikeye önlem olarak çok sayıda kale ve sınır bölgelerine askeri valiler yerleştirmiştir.[49] Öte yandan, Kaşkaların kale gibi yapılar inşa ettikleri oldukça nadirdir. Sabit konumlarda savunma yapma konusunda başarısız olduklarından, coğrafi koşullara uyum sağlayarak saldırı ve savunma yapmaktaydılar.[50] Bulundukları coğrafya ve yarı göçebe yapıları dolayısıyla korunaklı bölgeler inşa etmek yerine ulaşılması oldukça zor dağlı ve ormanlık bölgelere iskan ederler, böylece Hititler ordusunun kendilerini takip etmelerini engellerlerdi.[51]

Mısır kaynaklarına göre Kadeş Savaşı'nda Hitit ordusuna Hatti Ülkesinin dört bir yanından toplanmış askerler dahil edilmişti. Bu askerlerin arasında Kaşka askerleri de bulunmaktaydı. Hititler egemenliği altında bulunan Kaşka grupları, Hitit ordusuna asker sağlamak zorundaydı. Mısırlılar, Kaşkaların arabalı savaşçılarından haberdarlardı ve Kaşkaları zarar görmüş bir rölyefte betimlemişlerdi. Bu rölyef Kaşkaların betimlemesini içerek tek belgeydi.[52]

EkonomiDüzenle

Kaşkalar yarı göçebe yarı yerleşik bir yaşam tarzına sahiplerdi. Anadolu'da yaygın olan çobanlık ve dokumacılık mesleğini yaparlardı. Hititler, Kaşkalardan "domuz çobanları" şeklinde söz etse de, antlaşma metinlerinde genelde koyun ve sığır çobanlarından bahsedilmesi, domuz çobanlığının Kaşka ekonomisinde büyük bir yeri olmadığı ve bu sözlerin Kaşka çobanlarını küçümsemek için kullanıldığı anlaşılır.[53] Bu ifadelerin yanı sıra Kaşkalardan "barbar, kundakçı ve yağmacı" olarak söz edilmesi Kaşkalara karşı ırkçı bir tutumun sergilendiğini gösterir.[9] Bunların yanında, III. Hattuşili'nin Tiliura halkı ile yaptığı bir antlaşmada, şehir halkının Kaşkalar çobanları ile birlikte hareket edip çalışmasına, hatta Kaşkaların şehre girişine yasaklar getirilmiştir.[54][55]

Kaşka ekonomisinde tarımın da önemli bir yeri vardır. Hititlerin Kaşka kentlerini ele geçirdikten sonra tüm tahıl ürünlerini yaktıkları,[53] ayrıca Kaşkaların tarım alanlarındaki çekirge istilasından dolayı Hitit tarım alanlarına saldırdıkları bilinmektedir.[56] Kaşkalar, aynı zamanda üzüm bağlarına da sahiplerdi. Hititler ele geçirdiği Kaşka bölgelerine kendilerine şarap vermelerini zorunlu kılmıştı.[57] Bunların dışında Hitit belgelerinde Kaşkalı tüccarlardan bahsedilse de, ne tür ürünlerin ticaretinin yapıldığı hakkında bilgi yoktur. Hititler, kendi ülkelerinde Kaşkalı tacirleri sıkı şartlarla kısıtlamışlardır.[58]

DinDüzenle

Kaşka dini hakkında bulunan bilgiler çok az olmakla beraber, Kaşka tanrılarının yine Hitit-Kaşka antlaşmalarında şahitlik yaptıkları bilinmektedir. Bu tanrılar: Fırtına Tanrısı Hanupteni, Fırtına Tanrısı Kutpurruri, Fırtına Tanrısı Pazim[ ]is, Tanrı Huwatassi, Yerin Güneş Tanrıçası, [ ]x-te-na Güneş Tanrıçasının Babası, [-]ru-i Ordunun Fırtına Tanrısı, Tanrı Telepinu, Savaş Tanrısı Zababa.[59][60]

Zababa'nın Hatti Tanrısı Wurunkatte olduğuna, Kaşka bölgesinde merkezi bir rol oynadığına dair iddialar vardır. Yukarıda bahsedilen antlaşma metninin bir bölümünde eğer Kaşkalar Hatti Ülkesine saldırırsa Tanrı Zababa'nın silahlarını geri çevirip kendi kalplerini parçalamasına dair bir bölüm yer alır ancak Kaşkaların, antlaşma metninde kendilerine beddua eden tanrı Zababa'ya yemin ettikleri görülür.[61] Yani bu tanrı Kaşka dininde önemli bir rol üstlenmektedir.[62] Tanrı Telepinu, Hatti kökenli bir bitki tanrısıdır. Eşi Hati/epuna, II. Murşili döneminde Kaşkaların saygı duyduğu bir tanrıçadır.[63] Bunların yanında, I. Arnuvanda'nın dua metninde Kaşkaların da bayramları olduğu ve diğer halkların tanrılarını benimsemek üzerine bir politika izleyen Hititlerin bu bayramlara saygı duyduğundan söz edilmektedir.[16]

Hattilerin Ay tanrısı, Kašku adını taşımaktadır. Bu isim Kašk- kelime köküne -u eklenmesiyle oluşturulmuştur. Kaşka isminin Ay tanrısından türemiş olma ihtimali mevcuttur. Bir iddiaya göre; Hitit metinlerinde, Kaşkaların ayın gökyüzünde yer aldığı gecelerde baskın yaptığından bahsedilmesi ve bu durumun Hititleri korkutmuş olması ya da Ay tanrısının Hattilerle akraba yerli bir halka yardım ettiği düşüncesinden hareketle Kuzeydeki yerli düşmanlara bu ismi vermiş olabilirler.[64]

DilDüzenle

Kaşkaların dilinin Kafkas dilleri ile bağlantıları olduğu da iddia edilmişse de, karşı çıkanlar da olmuştur.[65] Kaşka dili ile alakalı somut bilgi veren bir kaynak olmasa da, Kaşkaların Hattiler ile akraba bir halk olduğu fikri doğru kabul edilirse, Kaşkalar Hattice ya da Hattice'ye benzer bir dil konuşuyor olabilirlerdi.[66][67]

KaynakçaDüzenle

ÖzelDüzenle

  1. ^ a b Ünal 2002b, s. 55.
  2. ^ a b Murat 2016, s. 22.
  3. ^ a b Murat 2016, s. 118.
  4. ^ a b c d Murat 2018, s. 83.
  5. ^ a b c Murat 2018, s. 87.
  6. ^ Murat 2016, s. 158.
  7. ^ Glatz, Claudia; Matthews, Roger (2005), "Anthropology of a Frontier Zone: Hittite-Kaska Relations in Late Bronze Age North-Central Anatolia", The Bulletin of ASOR (BASOR), Boston, 339, ss. 47-65 
  8. ^ a b "Zonguldak'taki Mağaradan 6.500 Yıllık Bulgular Çıktı". Arkeofili. 1 Ağustos 2019. 1 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2020. 
  9. ^ a b Ünal 2002b, s. 48.
  10. ^ Murat 2016, s. 29.
  11. ^ a b Murat 2016, s. 31.
  12. ^ Demirel 2013, s. 195.
  13. ^ Ünal 2002b, s. 61.
  14. ^ Doğan & Bülbül 2016, s. 31.
  15. ^ Ünal 2002a, s. 76.
  16. ^ a b c Murat 2018, s. 84.
  17. ^ Murat 2018, s. 85.
  18. ^ Gavaz 2008, s. 22-23.
  19. ^ Alparslan 2006, s. 41.
  20. ^ Gavaz 2008, s. 23.
  21. ^ Ünal 2002a, s. 79.
  22. ^ a b Yaman 1935, s. 18.
  23. ^ a b c d "ANNALS OF MURSILIS II" (İngilizce). 28 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2020. 
  24. ^ Alparslan 2006, s. 52.
  25. ^ Alparslan 2006, s. 56-57.
  26. ^ a b Murat 2016, s. 75.
  27. ^ Alparslan 2006, s. 58.
  28. ^ Alparslan 2006, s. 57.
  29. ^ Alparslan 2007, s. 90.
  30. ^ Alparslan 2007, s. 88-89.
  31. ^ Alparslan 2007, s. 96-97.
  32. ^ Murat 2018, s. 86.
  33. ^ Yildizturan, Deniz (2020). "IV. TUDḪALİYA'NIN İKTİDARININ İLK YILLARI, AİLESİ VE AİLE İÇİ BİR MESELE OLAN KURUNTA SORUNU". Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 9 (1): 56-66. 
  34. ^ Murat 2016, s. 112.
  35. ^ Murat, Leyla (1998). "Hitit Dünyasında Gasgaların Yeri". III. Uluslararası Hititoloji Kongresi: 435-443. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  36. ^ Sağdiş, Dursun (2019). "KAŠKA (GAŠKA) AND HİTTİTE STRUGGLE AROUND SAMSUN REGION / SAMSUN BÖLGESİ'NDE KAŠKA (GAŠKA) HİTİT MÜCADELESİ". Amisos (İngilizce). 4 (7): 219-237. ISSN 2587-2222. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  37. ^ a b Taşdöner 2005, s. 87.
  38. ^ Murat 2016, s. 238.
  39. ^ Murat 2016, s. 160-161.
  40. ^ Ekmen, Gülden; Ekmen, Hamza; Seçer, Sezer (30 Haziran 2021). "Hititlerin Batı Karadeniz Bölgesi'nde Yaşayan Komşuları Hakkında Yeni Bulgular". doi:10.46931/aran.2021.15.1.4. ISSN 1300-6355. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  41. ^ Erkut 1999, s. 132.
  42. ^ Ünal 2002b, s. 200.
  43. ^ Gavaz 2008, s. 36.
  44. ^ Murat 2016, s. 183-184.
  45. ^ Murat 2018, s. 89.
  46. ^ Murat 2016, s. 84.
  47. ^ Gavaz 2008, s. 27.
  48. ^ Taşdöner 2005, s. 90.
  49. ^ Murat 2016, s. 246.
  50. ^ Taşdöner 2005, s. 91.
  51. ^ Murat 2016, s. 248.
  52. ^ Murat 2016, s. 244.
  53. ^ a b Murat 2016, s. 252.
  54. ^ Taşdöner 2005, s. 92.
  55. ^ Bozgun 2013, s. 23.
  56. ^ Murat 2016, s. 54.
  57. ^ Murat 2018, s. 91.
  58. ^ Murat 2016, s. 254.
  59. ^ Bozgun 2013, s. 13.
  60. ^ Murat 2016, s. 259.
  61. ^ Bozgun 2013, s. 12.
  62. ^ Murat 2016, s. 260.
  63. ^ Murat 2016, s. 261.
  64. ^ Murat 2016, s. 262-263.
  65. ^ Singer, Itamar (2007). "Who were the Kaška?" 12 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. (İngilizce) Phasis. Ivane Javakhishvili Tbilisi State University. 10 (II): 178. Erişim tarihi: 2 Nisan 2020
  66. ^ Ünal 2002b, s. 57.
  67. ^ Murat 2018, s. 93.

GenelDüzenle

Dış bağlantılarDüzenle