Hasan Rıza Paşa Çeşmesi (Osmanağa)

Osmanağa, Kadıköy'de bir çeşme

Hasan Rıza Paşa Çeşmesi ya da Rıza Paşa Çeşmesi,[1] Türkiye'nin İstanbul ilinin Kadıköy ilçesinde yer alan bir çeşmedir. Hasan Rıza Paşa tarafından 1845 ya da 1846 yılında yaptırıldı. 1970'lerden itibaren tahrip edilmeye başlayan çeşme, işlevini de yitirdi. 2014'te tamamlanan restorasyonla birlikte tekrar faaliyete geçti.

Hasan Rıza Paşa Çeşmesi
Hasan Rıza Pasha Fountain (Osmanağa) 20210312.jpg
Çeşmenin ön cephesinden görünümü (Mart 2021)
Genel bilgiler
Tür Çeşme
Mimari tarz Klasik Osmanlı mimarisi
Konum Kadıköy, İstanbul, Türkiye
Koordinatlar 40°59′22.2576″K 29°1′40.1808″D / 40.989516°K 29.027828°D / 40.989516; 29.027828Koordinatlar: 40°59′22.2576″K 29°1′40.1808″D / 40.989516°K 29.027828°D / 40.989516; 29.027828
Tamamlanma 1845 ya da 1846
Yenilenme 2014
Sahip Vakıflar Genel Müdürlüğü
Yükseklik 4,66 m (alınlığa kadar) · 5,6 m (alınlıkla birlikte) · 7,84 m (su terazisi)
Teknik detaylar
Yapı sistemi Kâgir
Malzeme Küfeki taşı · tuğla
Zemin alanı 18,50 m2

Küfeki taşı ile tuğla hatıllı duvarlarla, yığma tekniğiyle Klasik Osmanlı mimarisine uygun olarak inşa edilen dikdörtgen planlı çeşmenin ön cephesinin her iki yanında birer pilaster yer alır. Yapının ortasındaki basık kemerli bir niş içerisinde yer alan musluğun düz ayna taşı, çeşmenin teknesi ve pilaster başlıklarının üzerinden geçen silme ile çeşmenin düz kornişi arasında konumlanan mermer kitâbenin üzerine kabartma motifler işlenmiştir. Ayna taşının yukarısında yer alan inşasına dair dört satırlık kitâbesi, kabartma tekniğiyle işlenmiştir. Yapının ön cephesinde bir alınlık, arka kısımda bir su terazisi bulunur. Üzeri çatısız olan çeşmenin alınlığa kadar yüksekliği 4,66 m, alınlıkla birlikte yüksekliği 5,6 m iken su terazisinin yüksekliği 7,84 m'dir.

TarihiDüzenle

Çeşme, Hasan Rıza Paşa tarafından 1845 ya da 1846 yılında yaptırıldı.[2] 1970'lerden itibaren, çevresindeki dükkânların yaptığı eklemelerle tahribata uğramaya başladı.[3] Ön cephesindeki teknesi, seyyar bir kitap satıcısının kitaplarını sergilediği bir yer; su deposu ise bu kitapçının deposu olarak kullanıldı. Kitapçının buradan ayrılması sonrasında ise çöp biriktirilen bir yer hâline geldi.[4]

Mülkiyeti, Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı İstanbul 5 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünde olan yapı,[5] Müdürlükten alınan izin doğrultusunda, Kadıköy Belediyesinin 2011'de hazırladığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerine göre Belediye tarafından 2014 yılında restore edildi.[3][4] Daha önceleri teknesi doldurulmuş, şehrin su şebekesiyle bağlantısı kopmuş ve musluğu olmayan çeşme, Mart 2014'te tamamlanan çalışmalarla birlikte bu sorunları giderilip pirinç bir musluk eklenerek tekrar işlevsel hâle geldi.[2][1][4] Çalışmalar kapsamında, iç yan duvarları ile tavanında var olan yıkılmalar onarılırken yapıdaki çimento bazlı sıvalar kaldırılarak bu sıvaların yerine Horasan harcı kullanıldı ve işlevini yitiren taşların yerine benzer malzeme yerleştirildi.[6][4] Yapının yüzeylerinde temizlik yapılırken kitâbesindeki yazılar altın varak kullanılarak belirginleştirildi.[4]

Konumu ve mimarisiDüzenle

İstanbul'un Kadıköy ilçesinin Osmanağa Mahallesi'nde, Serasker Caddesi'ndeki 104 numaralı yapı olan çeşme, bu cadde ile Osmancık Sokağı'nın kesiştiği yerde konumlanan bir köşe çeşmesidir.[2][7] Dikdörtgen planlı kâgir yapı, kesme küfeki taşı ve tuğla hatıllı duvarlarla inşa edilmiştir.[8] Güneydoğu ile kuzeybatıya bakan yan cepheleri tuğla hatıllı duvarlar şeklindeyken kuzeydoğu cephesinde bir su terazisi yer alır.[9] Klasik Osmanlı mimarisi izleri taşıyan yapının kesme küfeki taşından yapılan ön cephesinin iki yanında birer pilaster bulunur.[2][8] 19,73 m rakımında yer alan yapının alınlığına kadar yüksekliği 4,66 m, alınlıkla birlikte yüksekliği 5,6 m iken su terazisinin yüksekliği 7,84 m'dir.[9] Yapının zemin alanı ise 18,50 m2dir.[10]

Yapının çatısı yok olmuştur.[11][9] Yapının ortasındaki, mermerden yapılan düz ayna taşı, yukarısında kilit taşlı basık kemerin olduğu niş içerisinde bulunur.[2][1][12] Teknesi de mermerden inşa edilmiştir.[2][1] Pilaster başlıklarının üzerinden geçen silme ile çeşmenin düz kornişi arasında konumlanan dikdörtgen şeklindeki mermer kitâbeye, kabartma tekniğiyle bir Besmele ile Enbiyâ Suresi'nin 30. ayetinden bir bölüm işlenmiştir. Celî sülüs tekniğiyle yazılmış altın varaklı hat, Abbas Kemal Efendi'ye aittir. Bu kısmın altında bulunan ve görece daha küçük boyutlu dikdörtgen kartuşta sanatçının imzası, onun altındaki kartuşta ise eserin yapılış yılı, celî talik üslubuyla yazılıdır. Çeşmenin kitâbesindeki yazılar şu şekildedir:[2][7][1][11]

Metin

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وجعلنا من الماء كل شيء حي
الفقير عباس كاتب حضرت حسن رضا أشا غفر لهما
١٢٦١

Transkripsiyonu

Bismillâhirrahmânirrahîm
Vece'alnâ mine-lmâ-i kulle şey-in hayy(in)
El-Fakir Abbas Kâtib-i Hazret-i Rıza Paşa gufire lehuma
1261

Günümüz Türkçesi

Rahmân ve rahîm olan Allah'ın adıyla
Ve her şeyi, sudan yarattık
El-Fakir Abbas Kâtib-i Hazret-i Rıza Paşa Allah onları bağışlasın
1261

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

Özel
  1. ^ a b c d e Tanışık, İbrahim Hilmi (1943). İstanbul Çeşmeleri. 2. İstanbul: Maarif Matbaası. s. 442. 
  2. ^ a b c d e f g Ertuğ, Necdet, (Ed.) (2014). İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2. İstanbul: İSKİ Genel Müdürlüğü. s. 150. ISBN 9789944100335. 
  3. ^ a b Kızılkayak 2011, s. 97.
  4. ^ a b c d e "Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu". Mimdap.org. 31 Mart 2014. 5 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mart 2021. 
  5. ^ "Kültürel yapılar". İstanbul 5 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü. 5 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mart 2021. 
  6. ^ Kızılkayak 2011, ss. 97-98.
  7. ^ a b Arpacı, Kubilay (2020). İstanbul Mimarisinde Sanatkâr İmzaları (1800-1923) (yüksek lisans). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı. ss. 280-281. 
  8. ^ a b Kızılkayak 2011, ss. 98-99.
  9. ^ a b c Kızılkayak 2011, s. 99.
  10. ^ "TKGM Parsel Sorgulama Uygulaması - Öznitelik bilgisi". Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. 19 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  11. ^ a b Egemen, Affan (Ekim 1993). "478 - Hasan Rıza Paşa Çeşmesi". İstanbul'un Çeşme ve Sebilleri. İstanbul: Arıtan Yayınevi. s. 355. 
  12. ^ Verim, Yasemin. "Kütahya'da II. Abdülhamid Han döneminde inşa edilmiş iki çeşme: Çinili Çeşme ve Hürriyet Çeşmesi". Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi. 2 (1): 75-92. 
Genel
  • Kızılkayak, Görkem, (Ed.) (Aralık 2011). Kadıköy Çeşmeleri. Kadıköy Belediyesi.