Azerbaycan (İran)

İran'ın kuzeybatı bölgesi
(Güney Azerbaycan sayfasından yönlendirildi)

Azerbaycan (Farsça: آذربایجان Āzarbāijān), Güney Azerbaycan[1] (Azerice: Güney Azərbaycan گۆنئی آزربایجان, Cənubi Azərbaycan جَنوبي آذربایجان) veya İran Azerbaycanı, İran'ın kuzeybatısında yer alan Türk yoğunluklu[2] bölge. Günümüzde İran'ın Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan ve Erdebil eyaletlerini kapsamaktadır.[3][4] [5] Bölgede Türkler nüfusun Doğu Azerbaycanda %97.8 Batı Azerbaycanda ise %76.2'sini kaplamaktadır.[6] Türklerin dışında Kürtler, Ermeniler, Talışlar ve Farslar da yaşamaktadır.

İran topraklarında yer alan Güney Azerbaycan
İran üzerinde Güney Azerbaycan

CoğrafyaDüzenle

Güney Azerbaycan Bölgesi 170.000 - 220.000 km²lik[7] bir sahayı kapsar ve kuzeyde Aras Nehri, güneyde Hamse, doğuda Gilan ve Hazar Denizi, batıda Türkiye ve Irak ile çevirilir.[7]

DemografiDüzenle

Güney Azerbaycan Bölgesinde çoğunlukta olan İran Azerileri[8][9] dışında Kürtler (%7) ve Ermeniler (%0,1) gibi çeşitli etnik gruplar yaşamaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Güney Azerbaycan Türkleri 15-30 milyon olarak tahmin edilmektedir.[10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22][23]

Bölgede yaşayan Türk boylarıDüzenle

Afşar boyu, Kaşkaylar, Şahseven, Kaçarlar, Karapapaklar, Hamse Türkmenleri, Mişkinler, Delikanlu aşireti, Kelişanlu aşireti, Şabsanlı, Mukriler, Kapanaklar, Çardovlu, Mukaddem boyu, Küresünniler, Darilu, Beybağlu, Çeğini, İmarluları, Kasımluları, Kiresunlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu, İlhanlı, Kızılayak, Başoğuz, Uğurlu, Kovanlı, Karasanlı, Karadolaklı, Tahtakapılı, Karababalı, Kalaçlı, Muganlı, Hıtaylı, Avkanlı, Kızılkeçili, Karaenikli, Karaçaylı, Osanlı, Umanlı, Kıyamandili, Çarıklı, Porsunlu, Develi

EtimolojiDüzenle

Güney Azerbaycan'ın adı konusunda değişik görüşler bulunmaktadır.

  • Medya döneminde bugün İran'ın Doğu ve Batı Azerbaycan eyaletlerinin bulunduğu bölgede Atropates (Yunanca: Ατροπατης/Atropatēs) adlı savaşçı isyan çıkardıktan sonra Aturpatene (Ατροπατηνη/Atropatēnē) olarak hitap edildiği söylenmektedir. Pehlevice ve Partça'da Atropatenes, "Ādur (Ateş, Alev) koruyucusu" anlamına gelen "Ādur-pād", "Aturpatene" ise "Āturpādakān" ya da "Ādurbādagān" olarak telaffuz edilmiştir.[kaynak belirtilmeli]
  • Sasani döneminde bölgede ateşgahlar bulunmuş ve Şiz ve "Ādur Gushāsp"ın Taht-ı Süleyman arkeolojik sitesi olduğu düşünülmektedir. İslam dininin bölgeye girişinden sonra Farsça "آذربيجان Ādharbayjān" ve Pehlevice "آذرباذكان Ādhurbādhakān" olmak üzere iki ad kullanılmıştır.[kaynak belirtilmeli]

TarihDüzenle

 
İran'ın son zamanlarda oluşturulan Kafkasya devletinin "Azerbaycan" olarak adlandırılmasıyla ilgili resmi protestosu (1918'de Osmanlı İmparatorluğu'na gönderildi).

Azerbaycan Millî HükûmetiDüzenle

1941'de İran Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilip bölünmüştür. 1946'da İran'ın Azerbaycan Bölgesinde Sovyetler Birliği Azerbaycan Millî Hükûmetini kurdurmuştur. Devletin başkanı olarak da büyük Azeri düşünürü Seyit Cafer Pişeveri olmuştur.Ünlü Azeri Türk şairi Muhammed Biriya devletin eğitim bakanı olmuştur. Başkent olarak Tebriz şehri seçilmiştir. Fakat Sovyetler'in Doğu Avrupa'daki çıkarları karşılığında bölgeden geri çekilmesiyle Azerbaycan Millî Hükûmeti Batı Bloku ve İran devletine teslim etmiştir. Sovyetler'in desteği kesilince İran'ın düzenli ordusu karşısında aciz kalan Azeri Türk’ü vatanseverler yine de çatışmış ancak yaptıkları savaşlarında kayıp etmiş ve Seyit Cafer Pişeveri Kuzey Azerbaycan'a gelmiştir ancak 1947 yılında geçirdiği trafik kazası sonucunda ölmüştür. Pehleviler Azerice eğitim veren okulları kapatmıştır.[kaynak belirtilmeli]

KültürDüzenle

EdebiyatDüzenle

Şehriyar, Nebati gibi şairler bu bölgede doğmuştur.

DinDüzenle

Bölgenin en yaygın dini İslam, yaygın mezhebi Şiilik'tir.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Brown, Cameron S. 2002 (Dec.). "Observations from Azerbaijan." Middle East Review of International Affairs: v. 6, no. 4, (LINK 4 Mayıs 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
  2. ^ Shahed, Babak (Haziran 2019). "Güney Azerbaycan Jeopolitiği" (PDF). Tebriz Araştırmaları Enstitüsü. 8 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 8 Ekim 2022. 
  3. ^ "Azerbaijan: Region, Iran". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 20 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2019. 
  4. ^ The Encyclopaedia of Islam, Volume XI (Brill Publishers, Leiden, 2002). Article: "Zandjan", page 446:

    The mediaeval geographers mostly placed Zandjan in Djibal province, usually linking it with Abhar [q.v] or Awhar some 80 km/50 miles to its south-east, but they usually stated that it was on the frontier with Adharbaydjan, and some authorities attributed it to Daylam or to Rayy.

  5. ^ Tadeusz Swietochowski; Brian C. Collins (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Scarecrow Press. s. 65. ISBN 978-0-8108-3550-4. 6 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2019. 
  6. ^ İran Genel Kültür Konseyine Göre İran Türklerinin Nüfus Dağılımı, Ülke Genel Kültürü Endekslerinin Araştırma ve İnceleme Projesi, İran Genel Kültür Konseyi 2019 yılında Tebriz Araştırmaları Enstitüsünün yayınladığı Güney Azerbaycan Jeopolitiği'nde gösterilen kaynak.
  7. ^ a b Ahmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 64 - 72.
  8. ^ Britanika ansiklopediyası 6 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Özet: The population consists mainly of Azeri-speaking Turks...
  9. ^ Nesib Nesibzade,Meseleye-Azerbaycan-der iran,№ 3,tehran 1381,s 73
  10. ^ "Peoples of Iran" 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
  11. ^ "Iran: People" 19 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., CIA: The World Factbook: 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.
  12. ^ G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran" 14 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 25% of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.
  13. ^ "Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in The Azerbaijani Population by Brenda Shaffer, pp. 221–225. The MIT Press (2003), ISBN 0-262-19477-5.
  14. ^ Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (1999). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg 28: "15 million (1999)"
  15. ^ The Continuum political encyclopedia of the Middle East 12 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0-8264-1413-3 ISBN 978-0-8264-1413-7"
  16. ^ The security of the Caspian Sea Region 12 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"
  17. ^ "UNPO: Southern Azerbaijan". unpo.org. 6 Ağustos 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2020. 
  18. ^ "BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN". 14 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2011. 
  19. ^ "AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL 5". 6 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2011. 
  20. ^ "AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN". Jamestown. 3 Ocak 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2020. 
  21. ^ "The 50 Most Widely Spoken Languages in the World". www.photius.com. 18 Kasım 2001 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2020. 
  22. ^ "Arşivlenmiş kopya". 10 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2011. 
  23. ^ Özdemir, Seçil (20 Temmuz 2020). "Güney Azerbaycan Meselesi: Tarihi ve Kültürel Boyutu". Tarih ve Günce. 13 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2022.