Güçlendirilmiş parlamenter sistem

Türkiye'de muhalefet partilerinin önerdiği parlamenter sistem

Güçlendirilmiş parlamenter sistem[1] veya iyileştirilmiş ve güçlendirilmiş parlamenter sistem[2], Türkiye'deki muhalif partilerin (CHP, İYİ Parti, DEVA, Gelecek Partisi, SAADET ve DP) Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemine karşı geliştirdiği, parlamenter sistemi baz alan bir yönetim sistemidir.[3] Sistemin detayları kesinleşmemiştir, ancak kuvvetler ayrılığının tesis edilmesi, meclisin yetkisinin artırılması ve tarafsız bir cumhurbaşkanı hedefleri ortaya koyulmuştur.[1][2] Güçlendirilmiş ifadesi TBMM'nin devlet yönetiminde merkez olmasını ve yapıcı güvensizlik oyu ile yürütmede istikrarı ifade etmektedir.[4]

6 Muhalefet partisi Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem mutabakat metnini imzalıyor.

SüreçDüzenle

Güçlendirilmiş parlamenter sistem kavramı ilk kez 2011 yılında Cumhuriyet Halk Partisi seçim bildirgesinde kullanılmıştır.[5] 2017 referandumuyla kabul edilen Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemini Türkiye'deki ekonomik ve siyasal krizlerin sebebi olarak gören muhalefet partileri parlamenter sisteme dönüş talebini dile getirmeye başladılar.[6] Öte yandan eski sistemin de yetersiz olduğu görüşü, önerilen yeni siyasal düzenin güçlendirilmiş parlamenter sistem olarak adlandırılmasını beraberinde getirdi.[6] Muhalefet partileri 2018 seçimlerinin ardından güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçme arzularını ayrı ayrı kamuoyuyla paylaştılar. Kasım 2020'de Gelecek Partisi,[7] Mayıs 2021'de İYİ Parti,[8], Ekim 2021'de DEVA Partisi[9] kendi güçlendirilmiş parlamenter sistem hedeflerini bağımsız olarak ilan ettiler. Bu süreçte güçlendirilmiş parlamenter sistem hakkında siyasi partilerden bağımsız akademik yayınlar da yapıldı.[6]

CHP, İYİ Parti, DEVA, Gelecek Partisi, SAADET ve DP, Ekim 2021 itibarıyla TBMM'de bir araya gelerek ortak metin çalışmalarına başladı.[10] 6 partinin genel başkan yardımcılarından oluşan ortak komisyon 5 başlıklı bir taslak metin oluşturdu.[11] Oluşturulan taslak metin 2021 Aralık ayında tamamlandı.[12] 28 Şubat 2022 günü yapılan imza töreniyle parti liderleri bu metni onayladı ve kamu oyuna sundu.[13]

Ortak metinDüzenle

Ortak metin 5 ana başlık halinde oluşturuldu: Giriş, Yasama, Yürütme, Yargı, Demokratik Sistemin Temel Esasları.[11] Metnin içeriğinde, 6 partinin fikir birliğine vardığı ilkeler yer aldı. Eski parlamenter sistemden farklı olarak hükümet kurmanın kolay, düşürmenin ise zor olması amaçlandı.[1][11] Bunun için, hükümet düşüren TBMM üyelerine, yeni hükümeti de belirleme zorunluluğu getirildi. Cumhurbaşkanlığı sisteminden farklı olarak, hükümet meclis tarafından kurulması, Cumhurbaşkanının partisinden istifa etmesi ilkeleri eklendi. Bunlar dışında yargı sisteminde, basın özgürlüğünde ve kamu atamalarında değişiklikler öngören ilkeler yer aldı.[11][14]

Güçlendirilmiş parlamenter sistemDüzenle

CumhurbaşkanlığıDüzenle

Cumhurbaşkanlığı makamı, sembolik ve tarafsız bir şekilde devletin ve milletin bütünlüğünü temsil edecek şekilde yürütme organına müdahale edemeyecek şekilde düzenlenecek. Cumhurbaşkanı en fazla bir dönem için seçilecek, görev süresi 7 yıl olacak, görev süresi bittikten sonra aktif siyasete dönemeyecek. Veto yetkisi olmayıp yalnızca uyarı amacıyla kanunu meclise geri gönderebilecek. Cumhurbaşkanı'nın istisnai niteilkte yapabileceği işlemler anayasada ayrıntılı bir biçimde düzenlenecek. Cumhurbaşkanı’nın icrai bir yetkiye sahip olmamasına uygun olarak görevi ile ilgili siyasi sorumsuzluğu esas alınacaktır.

YasamaDüzenle

Seçim barajı %3'e düşürülecek, %1 oy oranını aşan parti hazineden yardım almaya hak kazanacak. Parti içi demokrasiyi sağlama amacıyla düzenlemeler yapılacak. Partilerin seçim dönemlerine aldığı yardımların şeffaf bir şekilde kamuoyu ile paylaşması zorunlu hale getirilecek. Yasama sorumsuzluğu kapsamı genişletilecek, dokunulmazlık istisnaları düzenlenilerek belirsizliklere son verilecek. Kanun yapım süreçlerinde meslek örgütlerinin ağırlığı arttırılacak. Sözlü soru mekanizması cevap verme zorunluluğu ile güçlendirilecek; yazılı soru önergelerine cevap verilmemesi halinde ilgili bakanlığa yaptırım uygulanacak. Meclisin denetim yetkisini etkin şekilde yerine getirebilmesi amacıyla meclis soruşturması için gereken yeter sayıları düşürülecek.

Parlamentoların tarihsel bir kazanımı olan bütçe hakkının devredilmezliği ilkesini tesis edilecek. Vatandaşlardan toplanan vergilerin nasıl harcandığının etkili şekilde denetlenebilmesi için Meclis’in bütçe hakkını, Meclis’in devredilemez bir yetkisi ve denetim aracı olarak düzenlenecek. Meclis bünyesinde Kesin Hesap Komisyonu kurulacak. Komisyonu’nun Başkanı ana muhalefet partisinden olacak. Sayıştay raporlarının tamamının Kesin Hesap Komisyonu’na sunulmasını sağlanacak.

YürütmeDüzenle

Başbakan, parlamenter sistem gelenek ve ilkelerine uygun olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından belirlenecektir. Başbakan’ın belirlenmesi bakımından, Cumhurbaşkanı Meclis’te en çok milletvekiline sahip siyasi partiye hükümeti kurma görevini verecektir. Hükümetin Anayasa’da öngörülen sürede kurulamaması halinde bu görev, milletvekili sayısıyla doğru orantılı olarak diğer siyasi partilere sırasıyla verilecektir. Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya ihtiyaç duyulduğu takdirde- milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olan kişiler arasından, Başbakan tarafından atanacaktır. Bakanlar Kurulu, Başbakanın başkanlığında toplanacaktır.

Hükümetin kurulmasını kolaylaştırmak amacıyla hükümetin kurulmasında basit çoğunluk, düşürülmesinde ise Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının salt çoğunluğu esas alınacaktır. Güçlendirilmiş Parlamenter Sistemde Hükümete istikrar kazandırmak amacıyla gensoru ile yapıcı güvensizlik oyu birleştirilecektir. Hükümetin düşürülmesi; yeni hükümetin, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçilmesi şartına bağlı olacaktır.

Hükümet, Başbakan ve Bakanlar hakkında gensoru verme yetkisini tanınacak. Bu hususta Hükümet ile Başbakan hakkındaki gensoruları, yapıcı/kurucu güvensizlik oyu şartına bağlayarak yürütmenin istikrarını güvence altına alınacak. Böylece bir yandan hükümetin düşürülmesi zorlaştırılırken diğer yandan olası hükümet krizleri de önlenecektir. Güçlendirilmiş Parlamenter Sistemde yeni hükümetin kurulması güvence altına alınmadan mevcut hükümet düşürülemeyecektir.

YargıDüzenle

Yargı Sistemi ile Hakimlik ve Savcılık Mesleğine yönelik olarak; Hakimlik teminatını güçlendirecek ve hakimlere coğrafi teminat güvencesi sağlanacak. Hâkimlik ile savcılık mesleklerini, tam bağımsızlık için birbirinden ayrılacak. Hâkimlerin idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığı’na bağlı olduğuna ilişkin Anayasa hükmünü kaldırılacak. Hâkim ve savcıların mesleğe kabullerinde ve yükselmelerinde objektif kriterler esas alınacak.

Hakimler ve Savcılar Kurulunda değişikliklere gidilerek: Hâkimlik mesleği ile savcılık mesleğini birbirinden ayrılacak. Hakimler ve Savcılar Kurulunu kaldırılacak, Hakimler Kurulu ve Savcılar Kurulu şeklinde iki farklı kurul oluşturulacak.

Anayasal düzenin, temel hak ve özgürlüklerin güvencesi olan Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetkileri genişletilerek güçlü ve etkili denetim için Mahkeme yeniden yapılandırılacak. Temel hak ve özgürlüklerin daha güçlü şekilde korunabilmesi için bireysel başvurunun kapsamı, konu ve başvurulabilecek haklar bakımından genişletilecek. Yine Anayasa Mahkemesi’nde iptal davası açabileceklerin kapsamını da genişletilecek. Anayasa Mahkemesi’nin üyelerinin en az dörtte üçünün hukukçu olmasını zorunlu tutulacak.

Sayıştay Anayasa’da bir yüksek mahkeme olarak düzenlenecek. Sayıştay’ın kuruluş ve işleyişine ilişkin esaslar, anayasal güvenceye kavuşturulacak. Hesap verebilir ve şeffaf bir yönetim anlayışıyla Sayıştay denetiminin kapsamını, tüm kamu kurum ve kuruluşlarını kapsayacak şekilde genişletilecek. Böylece güçlü, bağımsız ve tarafsız bir yargının oluşumu sağlanacak.[15][16][17]

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b c "Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Nedir?". Deutsche Welle. 24 Kasım 2020. 31 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2022. 
  2. ^ a b Dilek Gül (10 Ekim 2021). "'Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem' çalışmasında neler var?". euronews. 7 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2022. 
  3. ^ "6 muhalefet partisinden parlamenter sistem açıklaması". Cumhuriyet. 23 Eylül 2021. 23 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2022. 
  4. ^ "'Yok böyle bir sistem' diyenlere 11 maddede 'Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem'". www.cumhuriyet.com.tr. 24 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2022. 
  5. ^ "2011 CHP Seçim Bildirgesi". 
  6. ^ a b c Erdölen, Yunus Emre (18 Ekim 2021). ""Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem" 101". serbestiyet.com. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  7. ^ Gazetesi, Dünya (11 Eylül 2020). "Gelecek Partisi, 'Tam Demokrasi İçin Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem' önerisini tanıttı". dunya.com. 18 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  8. ^ "İYİ Parti Genel Başkanı Akşener nasıl bir parlamenter sistem önerdi?". BBC News Türkçe. 29 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  9. ^ "DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan'dan güçlendirilmiş parlamenter sistem önerisi". Evrensel.net. Evrensel Gazetesi. 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  10. ^ "Altı muhalefet partisinin anlaştığı Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem çalışması". www.cumhuriyet.com.tr. 12 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  11. ^ a b c d Ayşe Sayın. "6 muhalefet partisinin Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem çalışması hangi düzenlemeleri öngörüyor?". BBC News Türkçe. 3 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  12. ^ Eray Görgülü (10 Ocak 2022). "Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem'de Gelecek çatlağı". DW.COM. Deutsche Welle. 11 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  13. ^ Gazetesi, Dünya (28 Şubat 2022). "'Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem' için imzalar atıldı". dunya.com. 7 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2022. 
  14. ^ "6 parti Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem için ortak metni bu hafta tamamlıyor: Cumhurbaşkanı 7 yıllığına seçilecek, aktif siyasete dönemeyecek". T24. 14 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2022. 
  15. ^ Mynet. "SON DAKİKA | 6 muhalefet partisi liderleri imzayı attı! 23 maddelik 'Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem' mutabakatı". Mynet Haber. 28 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mart 2022. 
  16. ^ "Altı parti anlaştı: Beş maddede 'güçlendirilmiş parlamenter sistem'". Diken (İngilizce). 1 Aralık 2021. 1 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mart 2022. 
  17. ^ Life, Mardin. "Güçlendirilmiş parlamenter sistemi nedir,? Güçlendirilmiş parlamenter sistemi hangi partiler imzaladı?". Mardin Life. 2 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mart 2022.