Ermeni-Türk alfabesi

Ermeni-Türk alfabesi, Latin tabanlı Modern Türk alfabesinin tanıtıldığı 1928 yılına kadar Osmanlı Türkçesini yazmak için kullanılan Ermeni alfabesinin bir versiyonudur. Ermeni alfabesi sadece Ermeni asıllı Osmanlılar tarafından Türkçeyi yazmak için değil, aynı zamanda Ermeni olmayan Osmanlı ve Türk seçkinleri tarafından da kullanılmıştır.

Ermeni-Türk alfabesiyle yazılmış Eski Ahit'in ön sayfası

1864'te Maraş'ta Amerikalı bir muhabir, alfabeyi Armeno-Turkish ("Ermeni-Türk") olarak adlandırır ve 31 Ermeni harfinden oluştuğunu ve Türkçeye çevrilmesi açısından Arap veya Rum alfabelerinden "sonsuz derecede üstün" olduğunu belirtir.[1]

Bu Ermeni alfabesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun Osmanlı Türkçesi ile yazılmış resmi belgelerinde Arap yazısının yanında kullanılmıştır. Örneğin Hovsep Kurban'ın eserleri ve Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkçe yazılan ilk roman, Vartan Paşa'nın Ermeni alfabesiyle yazdığı 1851 tarihli Akabi Hikâyesi'dir.

Bu eski gelenek, Ermeni Soykırımı ve Mustafa Kemal Atatürk'ün dil Devrimi ile ortadan kalkmıştır.

AlfabeDüzenle

Harf[1] Ad[2] Ek bilgi[1] Osmanlı (Arap) alfabesi Modern Latin alfabesi IPA
Ա ա այբ ayp ا a /a/
(Բ բ) բեն pen Türkçe kelimelerde kullanılmaz (p)
Գ գ գիմ kım sert sesli harflerden önce kullanılır ق k (a, ı, o, u öncesi) /k/
(Դ դ) դա ta Türkçe kelimelerde kullanılmaz (t)
Ե ե եչ yeç diptonlarda kullanılmaz ی y /j/
Զ զ զա za ز, ذ,

ظ,

ض

z /z/
Է է է e ا e /e/
Ը ը ըթ ıt ی ı /ɯ/
Թ թ թօ to ط, ت t /t/
Ժ ժ ժէ je ژ j /ʒ/
Ի ի ինի ini ی i /i/
Լ լ լիւն liyun ل l /ɫ/, /l/
Խ խ խէ ha sadece Arapça kha için kullanılır خ h /h/
(Ծ ծ) Türkçe kelimelerde kullanılmaz (dz)
Կ կ կեն gen گ g veya ğ (e, i, ö, ü öncesi) /ɟ/, /ː/
Հ հ հօ ho ه, ح h /h/
(Ձ ձ) Türkçe kelimelerde kullanılmaz (ts)
Ղ ղ ղատ gat غ g veya ğ (a, ı, o, u öncesi) /ɡ/, /ː/
Ճ ճ ճէ ce ج c /d͡ʒ/
Մ մ մեն men م m /m/
Յ յ յի hi diptonlarda kullanılmaz ی y /j/
Ն ն նու nu ن n /n/
Շ շ շա şa ش ş /ʃ/
Ո ո ո vo sadece digraflarda kullanılır
Չ չ չա ça چ ç /t͡ʃ/
Պ պ պէ be ب b /b/
(Ջ ջ) ջէ çe Türkçe kelimelerde kullanılmaz (ç)
(Ռ ռ) ռա ra Türkçe kelimelerde kullanılmaz (r)
Ս ս սէ se س, ث, ص s /s/
Վ վ վեւ vev و v /v/
Տ տ տիւն diyun د, ط d /d/
Ր ր րէ re ر r /ɾ/
(Ց ց) Türkçe kelimelerde kullanılmaz (ts)
Ւ ւ հիւն hiyun sadece digraflarda kullanılır
Փ փ փիւր püyur پ p /p/
Ք ք քէ ke ك k (e, i, ö, ü öncesi) /c/
Օ օ օ o و o /o/
Ֆ ֆ ֆէ fe ف f /f/

DigraflarDüzenle

Ermeni alfabesi Türk fonolojisine çok iyi uysa da, başta vokallar (ünlüler) olmak üzere tüm Türkçe sesleri yazmak için birkaç digrafa ihtiyaç vardır. Bazıları Ermeni imlasında da mevcuttur.

Digraf Ek bilgi Osmanlı (Arap) alfabesi Modern Latin alfabesi IPA
Ու ու و u /u/
Իւ իւ و ü /y/
Էօ էօ و ö /ø/
Նկ նկ günümüzde Modern Türkçesinde yok ڭ (n) /n/, (/ŋ/)

KaynaklarDüzenle

  1. ^ a b c Andrew T. Pratt, "On the Armeno-Turkish Alphabet", in Journal of the American Oriental Society, Vol. 8 (1866), s. 374–376.
  2. ^ Demir, Muhammet A. "Osmanlıca Bilenlere Dört Günde Ermenice Okumanın Usulü" (İngilizce). 17 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2022.