Dineverî

Kürt bilim insanı
(Ebu Hanife Dineverî sayfasından yönlendirildi)

Ebu Hanife Dineverî veya sadece Dineverî (Arapça: ابوحنیفه دینوری, Kürtçe: Dînewerî d. 820 - ö. 24 Temmuz 896), 9. yüzyıl'da yaşamış, astronomi, botanik, metalürji, coğrafya, matematik, tarih ve Kürdoloji gibi pek çok alanlarda çalışmalarda bulunmuş Kürt[1][2][3][4][5][6] veya Fars bilim insanı.[7][8][9][10]

Dineverî
Abū Ḥanīfah Al-Dīnawarī, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png
Dineverî
Doğum 820
İran, Kirmanşah
(Dinever Bölgesi)
Ölüm 24 Temmuz 896 (76 yaşlarında)
Dinaver Bölgesi
Kariyeri
Etkilendikleri Muhammed, Kindî, Cabir Bin Hayyan, Kur'an, Harezmi
Etkiledikleri Biruni, Bruno Silberberg, Abdurrahman es-Sufî, Yâkût el-Hamavî, İbnü'n Nedîm, Muhammed Hamidullah, İslam Bilimi

HayatıDüzenle

Dinaveri bugün batı İran'da kalan, Dinaver bölgesi'nin Kirmanşah şehrinde doğmuştur. İsfahan'da astronomi, matematik ve mekanik, Kufe ve Basra'da ise filoloji ve şiir eğitimi almıştır.

Dineveri özellikle de Kitab el-Nebat ("Bitkiler Kitabı") isimli eseriyle tanınmaktadır. 8 ciltlik bu eseri sebebiyle sıklıkla Botaniğin babası olarak adlandırılmıştır. Kitab el-Nebat isimli eserin dağınık haldeki birçok ciltlerini Muhammed Hamidullah toparlayıp yayınlamıştır.[11][12] (Fahd, Toufic, "Botany and agriculture", Encyclopedia of the History of Arabic Science, s. 815 ). Eserde Arapça botanik gelenekleri, bitki incelemeleri ve bilgisinin yanı sıra Kürtçe ve Farsça kökenli bitki bilgileri de mevcuttur ve yıllarca botanik alanında standart kitap olmuştur.

Nitekim eser bazı kaynaklarca erken İslam botaniği'nin en ünlü eserlerinden biri olarak adlandırılır.

Alman bilim insanı Bruno Silberberg eserin önemini şöyle anlatır:

"İlmi çalışmaların 1000 sene sonrasında Greklerin botaniği Theophrastus (M.Ö. 372-287) ve Dioscorides Pedanius (MÖ 1 yüzyıl)'in eserlerinde özetlenmiştir; oysa Dinaverî'nin kitabı, müslüman ilminin sadece ikinci asrında, Greklerin seviyesine çıkmakla kalmaz, fakat onları çok daha geride bırakır. Dinaverî'nin kendi eserini tasnif ettiği devirde Dioskorides'in kitabının henüz Arapçaya tercüme edilmemiş olduğunu da burada işaret etmek lâzımdır. Şu halde bu eser müslümanların orijinal bir çalışmasıdır..."[13]

Harvard Üniversitesi’nden Prof. Mehrdad Izady ise şöyle der: “Kürt ileri gelenleri içinde en mükemmeli, İslam toplumları içinde o güne dek ortaya çıkmış en büyük beyin”[14] Buna karşı birçok diğer akademik kaynak Dineveri'nin Fars kökenli olduğunu vurgular ve Kürt tezine katılmaz.[8][9][10][15][16]

Dineveri'nin günümüze ulaşamayan Tefsirü’l-Kur'an", Kur'an'nın tefsiri isminde bir eseri de mevcuttur.
Dinaveri 24 Temmuz 896'da doğduğu kent olan Dinaver'de ölmüştür.

Kürtlerle İlgili ÇalışmalarıDüzenle

Dineverî Kürt tarihi, etnoloji ve aşiretleri üzerine çalışmalar yapan ilk bilim insanıdır. Bu nedenle ilk Kürdolog olarak Kürt tarihine geçmiştir. Kürtlerle ilgili çalışmalarını Ensab el-Ekrad (Kürtlerin Soyu) Kürtçe "Nîjada Kurdan" isimli eserinde toplamıştır. Henüz herhangi bir nüshası günümüze ulaşmayan bu eserin varlığı ise kendisinden çok sonra yaşamış yazarlar tarafından yapılan alıntılar ve ifadeler sayesinde öğrenilmiştir.[17]
Ensab el-Ekrad eserinden Dunbuliler (Dimili) aşireti ile ilgili olarak İbrahim Bozkurt'un "Kürt Aşiretleri" isimli eserinde bazı bilgilere yer verilmiştir. Günümüze ulaşan Kürtçe eserleri olmasa da Dineverî, Kitab el-Nebat (Bitkiler Kitabı) isimli eserinde Kürt coğrafyasına özgü olan bitkilerin orijinal isimleri Kürtçe yazan ilk botanikçidir.[18]

EserleriDüzenle

Kendisine atfedilen eserlerin bir kısmı aşağıdaki başlıklarda sıralanmıştır.[19]

Matematik ve doğa bilimleriDüzenle

  1. Kitab el-Nebat ("Bitkiler Kitabı")
  2. Kitâb el-Cebr ve'l-mukâbele ("Cebir Kitabı")
  3. Kitâb-ül-Küsûf ("Güneş Tutulmaları Kitabı")
  4. Kîtab el-redd ela reşad el-İsfexanî ("Reşat El-İsfahanî'nin Astronomisine Reddiye")
  5. Kitâb el-Hisâb ("Aritmetik Kitabı")
  6. Kitâb'ül-Bahsi fî Hisâb il-Hind ("Hint Aritmetiği Analizi")
  7. Kitâb'ül-Cem ve't-Tefrîk ("Aritmetik Kitabı")
  8. Kitâb'ül-Kıble Ve'z-Zevâl ("Fıkıh ilmi üzerine yazılmış")
  9. Kitâb'ül-Envâ ("Hava Durumu Kitabı")
  10. İslâh'ul-Mantık ("Mantığın Islahı")

Sosyal ve beşerî bilimlerDüzenle

  1. Ensab el-Ekrad ("Kürtlerin Soyu")
  2. Ahbâr'üt-Tivâl ("Genel Tarih")
  3. Kitâb el-Kebîr (bilim tarihinde "Büyük Kitap")
  4. Kitâb el-Fusâha ("Retorik Kitabı")
  5. Kitâb'ül-Büldân ("Coğrafya Kitabı")
  6. Kitâb eş-Şîr ve'ş-Şu'arâ ("Şiir ve Şairler Kitabı").

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Muhammed Emin Zeki, Kürt ve Kürdistan Ünlüleri
  2. ^ Baba Marduk Ruhani, Kürt Meşhurları Tarihi, Cilt 1 s. 56
  3. ^ Mehrdad İzady, Kürtler 4. Baskı, s. 98
  4. ^ Nevin Reşan Güngör, Navdarên Kurd
  5. ^ Müfit Yüksel, İslamsız Kürdistan Hayali ve Ortadoğu
  6. ^ İbrahim S. Işık, A'dan Z'ye Kürtler
  7. ^ Nadim (al-), Abū al-Faraj M. i. Isḥāq (1970). Dodge, Bayard (ed.). Al-Fihrist. New York & London: Columbia University Press. p. 172.
  8. ^ a b Cahen, Claude (2006). Young, M.J.L.; Latham, J.D.; Serjeant, R.B. (eds.). Religion, learning, and science in the ʻAbbasid period (1. publ. ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 198. ISBN 978-0521028875. Abu Hanlfah al-DInawarl was a Persian of liberal outlook, who took an interest in botany among other sciences.
  9. ^ a b Clarke, Nicola (2018). "al-Dinawari". In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford University Press. p. 484.
  10. ^ a b Esposito, John L. (1999). The Oxford History of Islam. New York: Oxford University Press. p. 211. ISBN 9780195107999. At the same time, these treatises were being translated, the Persian botanist Abu Hanifa al-Dinawari (ca. 815-95) was compiling his botanical lexicon Kitab al-Nabat (The book of plants), which represented the culmination of a tradition in which autonomous botanical writings were part of the sciences of the Arabic language.
  11. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2022. 
  12. ^ Fahd, Toufic, Botany and agriculture, s. 815 , in Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996), Encyclopedia of the History of Arabic Science, 3, Routledge, ss. 813-852, ISBN 978-0-415-12410-2 
  13. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; sizinti isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  14. ^ Mehrdad Izady, Bir El Kitabı
  15. ^ Nadim (al-), Abū al-Faraj M. i. Isḥāq (1970). Dodge, Bayard (ed.). Al-Fihrist. New York & London: Columbia University Press. p. 172
  16. ^ Pellat, Charles. "DĪNAVARĪ, ABŪ ḤANĪFA AḤMAD". ENCYCLOPÆDIA IRANICA. Retrieved 27 April 2016
  17. ^ Nevin Güngör Reşan, Navdarên Kurd-Kürt Ünlüleri
  18. ^ http://www.kürtler.com/2015/11/kurt-bilim-adami-el-dinaveri-kimdir-hayati-eserleri.html?m=1
  19. ^ "Mihemed Ronahî, "Kürt Filozoflar 4 - Dînawerî" (Çev. Adnan Fırat)". 19 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2013.