1871 Buenos Aires sarıhumma salgını

(Buenos Aires'teki sarı humma salgını sayfasından yönlendirildi)

Buenos Aires'teki sarı humma salgını (İspanyolcaFiebre amarilla en Buenos Aires) sarıhumma virüsü ile enfekte Aedes aegypti sivrisineklerin ısırması sonucu bulaşan viral kanamalı bir hastalıktır. Buenos Aires'te sarıhumma 1852, 1852, 1858, 1870 ve 1871 yıllarında meydana geldi.[2] 1871'te sarı humma, Buenos Aires'te nüfusun yaklaşık yüzde 8'inin ölümüne neden oldu.[3] 1871'de sarıhummadan ölen 14.000 kişinin çoğunluğu İtalyan, İspanyol, Fransız ve diğer Avrupalı oluşturdu.[3][4]

Juan Manuel Blanes, Buenos Aires'te sarı humma vakası (1871). Tuval üzerine yağlıboya, 230 x 180 cm. Ulusal Görsel Sanatlar Müzesi[1]

Buenos Aires'te görülen hastalık, retrospektif araştırmalar sonucunda endemik olduğu Brezilya'dan gelen gemilerle ve Paraguay'daki Üçlü İttifak Savaşı'ndan dönen Arjantinli askerler tarafından taşındığı kanıtlandı.[2] Hastalığın Buenos Aires'te salgına dönüşmesinde kötü uygulanan karantina şartları yanında Üçlü İttifak Savaşı da etkili oldu.[3][5] Mahiyeti, kaynağı, tedavisi ve nasıl yayıldığı bilinmemesi nedeniyle, sarıhumma kısa sürede şehirdeki paniğe neden oldu. Panikle beraber şehirdekiler hastalığın daha az görüldüğü kırsal mekanlara yerleştiği için Buenos Aires'in nüfusu 1871 yılında %66 azaldı.

Hastalığın bu kadar etkili olmasının temel nedenleri şehirde sağlıklı su ve kanalizasyon sistemlerinin olmaması, özellikle Avrupa'dan gelen göçmenlerin yaşadığı semtlerde toplumsal hijyen kurallarına uyulmaması ve hastalığın nasıl yayıldığıyla ilgili bilginin olmamasıydı.[6]

1871'de görülen sarı humma salgını ile beraber yetkililer şehirdeki hijyen koşullarının iyileştirilmesi, içme suyu dağıtım ağı kurulması ve kanalizasyon inşası için acil ihtiyaç olduğunun farkına vardı.[7]

1871 öncesi sarı humma salgınlarıDüzenle

 
Aedes aegypti sivrisineği

1881'den sonra özellikle Kübalı Carlos Juan Finlay'ın araştırması sayesinde sarı humma gibi bulaşıcı hastalıklar ayrıntılı bir şekilde zoonoz hastalığı olarak tanımlandı. Bu tarihten önce, doktorlar birçok salgının nedenini miasma olarak adlandırdıkları ve havada yüzen suların kokuşmuş salgılarına bağladılar.[8]

Sarı hummanın ilk görüldüğü vakitlerde hastalığın neden olduğu kanama nedeniyle "siyah kusmuk" olarak adlandırılan bu hastalığın ilk vakaları, 1850'lerin ortalarında Río de la Plata bölgesinde ortaya çıktı: 1852'de Buenos Aires'te böyle bir salgın olduğu şehirle ilgili kayıtlarda görülmektedir. 1850'den önce sarı humma hastalığı ile ilgili tarihî belgeler olmasa da 1850'den önce de şehirde salgınlar yaşandığı biliniyordu.[2] Günümüzde Buenos Aires'te sarı humma ile alakalı ilk belge 1798 yılından kalmadır.[9]

Bazı kaynaklar ise Arjantin'in dışından gelemektedir. Bunların en bilineni ise Uruguay'daki kaynaklardır. 1857 Uruguay kaynaklarına göre 1857'de ülkenin başkenti Montevideo'da nüfusunun üçte biri Brezilya'dan gemilerle taşınan virüse yakalanıp hastalanmıştı.[10] Uruguay'dan bir yıl sonra 1858'de bu salgın, Buenos Aires'e gelmiş olsa da, Buenos Aires'te çok daha hafif bir şekilde yaşandı ve Buenos Aires'te sarı hummadan ölüm 1858'de görülmedi.[11]

Buenos Aires'teki basın 19. yüzyılda genellikle şehirde görülen hastalıkların Brezilya'dan geldiğini düşünerek, şehre gelen Brezilyalı gemilerin[12] ve özellikle de Brezilya İmparatorluğu'nun o dönemki başkenti Rio de Janeiro'dan gelen gemilerin ülkeye gelişini okuyucularına haber verirlerdi. Günümüzde bu konu ile yazılan kitaplar ve makaleler genellikle Buenos Aires basınını haklı çıkarmaktadır. Buenos Aires'te görülen sarı humma üzerine otoriter bir kişi olan Eliseo Cantón'un konu ile ilgili kitabında Buenos Aires'te görülen salgının Brezilya İmparatorluğu ticaret gemileri tarafından Brezilya'dan Arjantin ve Uruguay'a taşındığını destekler niteliktedir. Diğer tarihi belgeler de özellikle 1871 sarı humma salgını öncesi 1870'te Brezilya'da bir sarı humma salgını olduğunu ve yaklaşık 100 kişinin sarı hummadan öldüğünü destekler.[2]

1871 salgınıDüzenle

BağlamDüzenle

 
1870'te Buenos Aires haritası. Haritada da görüldüğü üzere şehrin kuzeydoğusu (sağ köşe) yaşanmak için popüler bir mekan değildi. 1871'de günümüzde Barrio Norte adı verilen bu bölgeye zenginler sarı hummadan kaçmak için akın etti.

1871'de, Buenos Aires Eyaleti Domingo Faustino Sarmiento başkanlığındaki Ulusal Hükümet'e ev sahipliği yapmaktaydı. Ancak şehirde günümüzde bulunan Belediye Başkanı pozisyonu henüz kurulmamıştı ve 1880'de Buenos Aires şehri federalleşene kadar da şehir hükümette varolan siyasi ve yargısal çatışmaları yüzünden lidersiz kalacaktı.[13]

Bir düzlük üzerine kurulmuş olan kentte, 1856'da Eduardo Madero'nun önerisi için kurulmuş olan ve birkaç kişiye yetecek şekilde olan drenaj sistemi dışında şehirde başka bir kanalizasyon yoktu. Buenos Aires'teki diğer insanların su ve kanalizasyon gereksinimlerini karşılamak ve buharlı lokomotiflerin düzgün çalışması için kullanılan sudaki kirleri uzaklaştırmaya yarayan filtrelerin bulunduğu Recoleta'dan suyu şehrin diğer kesimlerine temiz su gönderilse de, tek bir filtre şehrin artmakta olan nüfusu için yetersizdi.[6] Recoleta'dan arıtılmış suyun ulaşmadığı yerlerde nüfusun geri kalanı için, durum sağlık açısından çok tehlikeliydi ve genellikle Avrupa'dan gelen fakir göçmenlerin yaşadığı conventillolar çok kalabalık ve hijyen koşullarını sağlamayan yerlerdi. Bir diğer bulaşıcı odak noktası, şehrin güney sınırı olan Riachuelo'nun kıyılarında bulunan tuzlama ve mezbahalar tarafından atılan kanalizasyon ve atık için bir lavaboya dönüştürülmesiydi. Kanalizasyon sistemi olmadığından, insan atıkları, nüfusun çoğunluğu için hayati unsurun iki ana kaynağından biri su kaynaklarına yönlendiriliyordu. Diğer kaynak, suyun kirli nehir kıyısına yakın bir yerden çıkarıldığı ve önceden herhangi bir temizlik yapılmadan su arabaları ile dağıtıldığı Río de La Plata idi.

Ek olarak, her türlü atık arazi ve sokakları düzleştirmek için kullanılmaktaydı.[14] Bunlar çok dardı, şehirde 1894'te açılmış olan Mayo Bulvarı'na kadar geniş caddeler kurulmayacaktı.[3]

Şehir, 19. yüzyıl sırasında büyük yabancı göç alması nedeniyle baş döndürücü bir şekilde büyümekteydi. Bu dönem Arjantinli ve yabancı nüfusu eşitti, ve kısa bir zaman içinde de ülkeye gelen İtalyan ve İspanyolların nüfusu Arjantinliler'in nüfusunu aşacaktı. Arjantin'deki ilk 1869 nüfus sayımına göre, Buenos Aires'in nüfusu 177.787 olarak kaydedildi. Bunların 88.126'sı (%49,6) yabancıydı; yabancı nüfusun yarısı ve ya 44.233'ü İtalyan ve 14.609'u ise İspanyoldu.[3]

Sarı humma salgınlarına ek olarak, 1867 ve 1868'de yüzlerce insanı öldüren ve aynı Üçlü İttifak Savaşı'nda binlerce askerin ölümüne neden olan birkaç kolera salgını meydana geldi.[15]

Bu durumla karşı karşıya kalan yukarıda bahsedilen nüfus sayımı, şehirde sadece 160 doktor olduğunu gösterd. Bunun anlamı ise Buenos Aires'te her 1000 kişiye birden doktor düşüyordu.[3]

Salgın öncesi yaşananlarDüzenle

1870 yılının başından beri, Buenos Aires'te Rio de Janeiro'da yaşanan sarı humma salgını üzerine haber yapılmaktaydı. Şubat ayında - ve yine Mart ayında, Buenos Aires'teki görevliler Rio de Janeiro'dan gelen enfekte yolcuların karaya çıkmasını önledi. Bununla birlikte, Arjantin Cumhurbaşkanı Sarmiento, karantinanın Rio de Janeiro'dan gelen tüm gemilere uygulanmasını öngören yasa tasarısını veto etti.[16]

1870'te, nüfusun aşırı yoksulluk içinde yaşadığı Paraguay'ın başkenti Asunción del Paraguay'da sarı humma salgını ilan edildi. Üçlü İttifak Savaşı kısa süre önce Paraguay'ın yenilgisiyle sona ermişti ve yerel gazeteler salgını Brezilya'dan ülkelerine geri gönderilen birkaç düzine Paraguaylı mahkumun gelişine bağladı. Ülkede görülen kıtlıkla beraber direnci zayıflamış olan Paraguay nüfusunun salgına direnme şansı çok azdı ve salgın ilan edildikten kısa bir süre içinde çok küçük nüfuslu bu şekirde günde 25 ölüm kaydedilmeye başlandı.[17]

İki olay salgının Arjantin'e girişini kolaylaştırdı: Birincisi, on beş askerin ölümünden sonra General Julio de Vedia'nın Asunción'un karşısında bulunan Villa Occidental'dan Corrientes şehrine yüzlerce askeri tahliye etmesiyle sarı humma Arjantin topraklarına ulaştı.[17] Öte yandan, Paraguay ve Corrientes'teki salgın haberleri ile ilgili olarak Buenos Aires Standardı gibi bazı gazetelerin, bölgede görülen hastalığın sarı humma olmadığını ve günlük ölüm sayısının endişe verici olmadığını yazmalarıydı. Özellikle gazetelerin yaptığı bu habeler yüzünden Buenos Aires'te askerlerin Buenos Aires'e transferi için hiçbir sağlık hazırlaması yapılmadı.

Savaş sırasında Corrientes şehri, Brezilyalılar da dahil olmak üzere müttefik birlikler için iletişim ve tedarik merkezi olmuştu, bu nedenle şehirde görülen sarı humma vakalarının Paraguay'dan geldiği kesin değildir. 1870 yılının sonlarında nüfusu 11.000 kişi olan şehirde, nüfusun yaklaşık 2'si sarı hummadan öldü.[5] Bu zaman zarfı içinde şehirdeki devlet adamları dahil olmak üzere nüfusun çoğu Corrientes'i terk etti. Corrientes bu süre zarfında öyle bir ölçüde terk edilmişti ki, Gregorio Zeballos adında bir vatandaş, Hükümet Konağı'nın terk edilmiş ofisine kendi hesabına girdi ve kimse ona karşı çıkmadan geçici olarak valiliği devraldı. Corrientes eyaletindeki diğer kasabalar, ve özellikle San Luis del Palmar, Bella Vista ve San Roque'de kaçan insanarın hastalığı bulaştırmasıyla eyalette görülen ölümlere yaklaşık beş yüz kişi daha eklendi.[18]

Üçlü İttifak Savaşı boyunca, birbirini izleyen ordu dümenleri Paraguay'dan Buenos Aires'e geldi. Buenos Aires'e gelenler çoğunlukla subaylardan oluşuyorlardı ve sıhhi bakış açısından uygun şekilde kontrol ediliyorlardı. Öte yandan, 1870 yılı boyunca ve 1871'in başında büyük birlikler, herhangi bir sıhhi toplama veya karantinaya tabi tutulmamış bir şekilde Paraguay'ın başkenti Asunción'dan ve Villa Occidental'dan Buenos Aires'e doğru gelmeye başladılar.[19]

EtkinliklerDüzenle

Bu dönemde sarı hummayla ilişkin olayların çoğu, basında bazı tarihi notlar yayınlamaya kendini adamış, Buenos Aires'te yaşayan Catamarca'dan bir tüccar olan Mardoqueo Navarro sayesinde biliniyor. Navarro'nun konuyla ilgisi ve Arjantin basınıyla sahip olduğu temas, Navarro'ya sarıhumma hakkında belge ve notlar tutmaya yöneltti. Böylece, eğer bir gazete sarı humma ile ilgili yapmaya karar verirse, Navarro belge ve notlarıyla hazır olacaktı.[20] Salgının ciddiyeti ve Navarro'nu topladığı muazzam miktarda bilginin gazetelerde yayınlanması devlet tarafından engellense de özellikle salgın bittikten sonra Navarro'nun yazıları sarı humma salgınının canlı bir portresi haline gelecekti. Kısa ve keskin cümlelerle her günün önemli noktalarının bir kaydını bıraktı ve zamanla salgının aynı yılında yazar tarafından yayınlanacak olan tek bir belge haline geldi.

Salgının başlangıcıDüzenle

 
Caras y Caretas dergisine göre şekirdeki ilk sarı humma vakası bu evde kaydedildi.

Resmî istatistiklerde bu tarih geçmese de, salgının başlangıç tarihi 27 Ocak 1871 olarak kabul edilir. 27 Ocak'ta San Telmo Halk Hijyeni Konseyi tarafından tespit edilen üç vaka, San Telmo 'da genellikle Arjantin'e İtalya va İspanya'dan yeni gelenlerin yaşadığı kalabalık mahalledeki Bolívar 392'de, sekiz odalı bir evde kalan 68 yaşındaki İtalyan Ángel Bignollo ve 18 yaşındaki gelini Colomba, hastalığa yakalandı ve doktorların tüm müdahelelerine rağmen kultarılamadılar. İkisinin ölüm belgesinde Bignollo'nun gastroenterit ve gelininin ise akciğer iltihabından öldüğü yazıldı. Ölüm raporları böyle yazılmış olmasına rağmen polisin ayrı tuttuğu ve halktan gizlenen kayıtlarda San Telmon'un bu bölgesinden sorumlu olan 14. Bölüm komiseri Filemón Naón'un polis şefi Enrique Gorman'a atıfta bulunduğu bildiriminde, her ikisinin de sarıhumma vakası olduğu belirtildi.[21] Buenos Aires'te bulaşıcı hastalıklar için kurulan komisyon, 27 Ocak'ta üç doktorun verdiği ve Buenos Aires'in sarı humma salgını ile yüzleşmek zorunda olduğunu ifade eden üç doktorun raporları halkla paylaşılmadı.[3] 27 Ocak'ta, Mardoqueo Navarro çoktan devlet tarafından yapılan açıklamaları güvenmediğini ortaya koymuştu. Kendi tuttuğu defterdeki notlarını bu gün olan açıklamaları bu şekilde yansıttı:

(İspanyolca)
« 27 de enero: Según las listas oficiales de la Municipalidad, 4 de otras fiebres, ninguna de la amarilla »
(Türkçe)
« 27 Ocak: Bölgede 4 kişide daha yüksek ateş görüldü. Fakat devlet memurlarının yaptığı açıklamaya göre bunların hiçbiri sarı humma değildi. »

O tarihten itibaren, başta adı geçen San Telmo mahallesinde olmak üzere, giderek daha fazla vaka kaydedilmesine rağmen, şehir, resmi karnaval şenlikleriyle ilgili hazırlıklara devam etti.[22] Şubat ayının sonunda, hastalık vakalarını tedavi eden doktor Eduardo Wilde, 22 Şubat'ta 10 tane sarı humma vakası kaydedilmiş olduğunu ama vakaların kaydildiği noktaların bilindiğini ve bu vakaların Buenos Aires'e bir risk taşıdığını beyan etti.[23] Wilde uyarısını yaptığı zaman karnaval şenlikleri çoktan başlamıştı ve karnavala katılan halk, uyarılarını dinlemeyip eğlenmekteydiler. Aynı zamanda, Arjantin'in önde gelen gazetelerinden olan La República'nın yöneticisi Manuel Bilbao gibi bazıları, görülen hastalıkların sarı humma vakası olmadığını iddia ettiler.[3]

 
Salgın, yüksek nüfuslu ve hijyenik olmayan güney mahallelerinin mütevazı apartmanlarında hızla yayıldı.

Şubat ayı toplam 300 vakayla sona erdi ama Mart ayı gelince bir anda sarı hummadan ölümler, günde 40'ı geçti. 6 Mart'ta sarı hummadan 100 kişinin öldüğü kayıtlara geçti.

Karnaval 2 Mart'ta sona ermişti. Genellikle geleneksel olarak karnaval bittikten sonra da devam eden dans gösterileri ve kutlamalar, yetkililer tarafından yasaklandı. Mart'ın daha ilk haftasında sarı hummanın San Telmo gibi fakir mahallelerden aristokratların yaşadığı mahallelere sıçradığını gösterdi. Şehirde paniğe neden olan açıklamalar yüzüyen şehir nüfusunun üçte birinden fazlası şehri terk etmeye karar verdi.[3]

4 Mart'ta La Tribuna gazetesi, geceleri sokakların o kadar kasvetli olduğunu ve "korkunç bir belanın tüm sakinlerini mahvettiği görülüyor" yorumunu yaptı.[24] Ancak Buenos Aires için sarı hummanın kötüsü daha gelmemişti.

Şehirdeki en büyük hastaneler olan Genel Erkek Hastanesi, Kadın Genel Hastanesi, İtalyan Hastanesi ve Vakıf Evi hasta sayısıyla baş edemedi. Bu durumu iyileştirmek için Lazareto de San Roque sahra hastanesi, günümüzün Ramos Mejía Hastanesi - gibi diğer acil durum merkezleri oluşturuldu.

Buenos Aires limanı karantinaya alındı ve komşu iller, Buenos Aires'ten insanların ve malların girişini engelledi. Şehrin yakınlarındaki köylerdeki kiralar hızla artmaya başladı.[3]

Popüler KomisyonuDüzenle

El municipio fue incapaz de sobrellevar la situación, por lo que en respuesta a una campaña periodística iniciada por el periodista Evaristo Federico Carriego de la Torre, miles de vecinos se congregaron, el 13 de marzo, en la Plaza de la Victoria -actual Plaza de Mayo- para designar una «Comisión Popular de Salud Pública». Al día siguiente, tal agrupación nombró como presidente al abogado José Roque Pérez y como vicepresidente al periodista Héctor Varela; además, la conformaron, entre otros, el vicepresidente de la Nación Adolfo Alsina, Adolfo Argerich, el poeta Carlos Guido y Spano, el expresidente de la Nación Bartolomé Mitre, el canónigo Domingo César, el sacerdote irlandés Patricio Dillon y el nombrado Carriego.[a] Este último exhortaba:

Sarı humma için özel olarak kurulan komisyon, diğer görevlerinin yanı sıra vebadan etkilenen yerlerde yaşayan kişileri sınır dışı etme görevini de üstlendi ve bazı durumlarda sarı hummadan hastalanan insanların eşyalarını da yakmaya karar verdi. Tahliye edilenler fakir göçmenler olduğunda veya hala İspanyolca'yı iyi konuşamadıklarında durum daha da trajik hale geldi, bu konuda özellikle ülkedeki İtalyanlarla iltişim sorunları ortaya çıkmaya başladı. anlamadılar. Yabancılar arasında çoğunluğu oluşturan İtalyanlar, nüfusun geri kalanı tarafından sarı hummayı Avrupa'dan getirmekle haksız bir şekilde suçlandı. Hem sarı hummadan kötü bir şekilde etkilenen İtalyanların bir kısmı, nüfusun geri kalanının da saldırıları altında Arjantin'i terk etme kararı aldılar. Buenos Aires'te yaklaşık 5.000 kişi İtalyan konsolosluğundan ülkelerine dönmek için talepte bulundu, ancak Arjantin'den İtalya'ya dönen gemilerde çok az yer vardı. Dahası, gemide yer bulmayı başaranların çoğu denizde sarı humma nedeniyle öldü.[25]

Siyah nüfusa gelince, sefil koşullarda yaşamak onları en yüksek enfeksiyon oranına sahip nüfus gruplarından birine dönüştürdü. Zamanın gazetelerinde yazılanlara göre, ordu siyahi Arjantinlilerin ikamet ettikleri bölgeleri kuşattı ve siyahilerin beyaz nüfusun yerleşip felaketten kaçtığı Barrio Norte'ye göç etmelerine izin vermedi. Toplu halde ölen siyahiler, toplu mezarlara gömüldü.[26]

Mart ayının ortasında ölü sayısı günde 150'den fazlaydı ve 20 Mart'ta günlük ölümler 200'e ulaştı. Sarı hummadan ölenlerin arasında eski eğitim bakanı Luis Jose de la Peña, eski milletvekili Juan Agustín García, ressam Franklin Rawson doktor Ventura Bosch, Francisco Javier Martina, Carlos Keen ve Adolfo Argerich bulunuyordu. 24 Mart'ta, göreve başladığında vasiyetini çoktan yazmış olan Halk Komisyonu'nun başkanı José Roque Pérez, sarı hummadan öleceğinden emin olduğu şekilde öldü.[27]

Bu arada, Mart ayı ortasında, Cumhurbaşkanı Domingo Sarmiento ve Başkan Yardımcısı Adolfo Alsina, gazeteler tarafından çok eleştirilen bir şekilde, 70 kişilik özel bir trenle şehirden ayrıldı.[28] Bu trenle beraber Buenos Aires'i terk eden kişiler arasında Yüksek Mahkeme'deki bütün yargıçlar, beş bakan ve milletvekillerinin ve senatörlerin çoğu bulunuyordu.[16]

Belirtiler ve TedaviDüzenle

 
San Telmo mahallesindeki Belén Meryem Ana Kilisesi'ndeki sarı hummadan ölenler için yapılmış anıt plaketi

Sarı humma salgını sırasındaki en büyük sorun cehaletti: Hastalığa neyin sebep olduğunu doktorlar bile bilmiyordu. Salgın şehrin güneyindeki en kalabalık bölgelerde en şiddetli olduğu için, yetkililer ana nedenin apartmanların yoksul nüfusunun aşırı kalabalık olması olduğunu varsaydılar; buradan da çözümün insanları sokağa çıkarmak olduğu sonucuna vardılar.[29] Sarı hummaya yakalanan insanların özellikle salgının ilk döneminde şehirdeki fakir göçmenler oldukları ve bu göçmenlerin evlerini temiz tutmadığı keşfedilince, Buenos Aires'te sarı hummaya yakalananlaı aynı zamanda evleri ve eşyaları da ateşe verildi. Merkezi mahallelerde ölü sayısının daha yüksek olduğu, ancak Riachuelo'ya en yakın banliyölerde bu sayının orantılı olarak daha yüksek olduğu anlaşıldığında, Riachuelo kıyılarındaki "miasmaları" suçlamaya başladılar.[30]

Şehirdeki o zamana kadar temizlenmeyen ve tuvalet ve çöplük olarak kullanılan lağım çukurları da sarı hummanın kaynağı olabileceği ortaya atılmıştı.[30] Ortaya atılan diğer teoriler arasında Buenos Aires havasındaki oksijendeki "ozon eksikliği" veya "elektrik geriliminin olmaması" vardı.[31]

Guillermo Rawson tarafından yapılan bir gözlem, aslında Arjantinli doktorları gerçeğe çok yaklaştırdı: Rawson, birçok ailenin başkentten yakındaki bir şehre erken kaçtığını gözlemlemişti. Rawson'ın önemli gözlemi ise şehre bazen bu aileden bir üye geri geldiği zaman (unuttukları bir eşyayı almak için vb.), şehre dönen kişinin hastalandığı ama şehrin dışında kalan akrabalarının veya aile üyelerinin bu hastalığı kapmamasıydı. Rawson'un o dönemde bilmediği fark, şehrin nemli bölgelerinin dışında Aedes aegypti sivrisineğinin olmamasıydı. Ancak ne Rawson ne de diğer doktorlar sivrisineklerin hastalığı yayabileceklerini bilmiyorlardı. Bu on yıl sonrasına kadar keşfedilemeyecek bir şeydi.[32]

Halk Komisyonu'nun sorumluluğunda olan conventillo sakinlerini şehirden kovmanın yanı sıra, doktorlar yalnızca gözlemledikleri semptomlarını hafifletmek için çalışıyorlardı.[11] Çok çabuk bir şekilde geliştirdikleri sistemle hastalığı iki döneme ayırma başladılar:''İlk dönemde'' hastalarda titreme gözlemleniyordu ve genellikle titremeyle beraber ani baş ağrıları vardı. Sonra hastaların ateşi çıkıyordu ve daha sonra dillerinin rengi bembeyaz oluyor ve hastalarda ne kadar yorgun olurlarsa olsun uykusuzluk görülüyordu. Uykusuzlukla beraber nabzın hızlanması görülüyordu ve midede, böbreklerde, uyluklarda, ekstremitelerde veya gözlerin üzerinde ağrılar ortaya çıkadı. Bu dönemde oldukça zayıflamış olan hastalar susuzluktan şikayetçi olmaya başlıyorlar ve bu sırada bacakları dda güçlü bir şekilde titremeye başlıyordu. Bazı hastalarda sarı renkli kusma veya sadece mide bulantısı vardı. Bu noktada hastalık bazen kendiliğinden geçebilir ve hasta ertesi gün sadece vücutta baş ağrısı ve güçsüzlük ile kendini daha iyi hisseder ve kısa sürede iyileşebilirdi. Ancak semptomlar ve belirtiler kötüleşirse, hastalığın ikinci dönemine ulaşılırdı: Hastanın cildi saramaya başlar ve görülen kusmalarda kan görülürdü. Hastaların dışkıları da siyahtı ve hastanın göğsünde gerginlik ve mide çukurunda ağrılar vardı. İdrar tamamen bastırılıncaya kadar azaldı. Diş etlerinde, dilde, burunda ve anüste kanamalar meydana gelirdi. Hastanın susuzluğu vardı ve bazen hıçkırıyordu, nabzı zayıflamıştı. Ardından hezeyan geldi ve ardından ölüm gelirdi.[33]

Hastalığın''ilk döneminde'', doktorlar hastaların ayağı için hardal unundan ayak banyoları hazırlardı. Üşüyen hastalara da battaniye verilirdi. Birkaç saat sonra ona hint yağı veya kalsine edilmiş magnezya verirdi. Ayrıca kusturucu tartarla ılık su içmesini sağlayarak kusturdu. Ancak kişi hastalık nedeniyle zaten kusuyorsa, müshil uyguladılar. Susuzluk için, hastalara tatlı su verilmekteydi. Bazen bu suyun için limon sıkılırdı. Baş ağrısı için hastanın alnına sirke ile karıştırılmış soğuk su ile bezler uygulandı.[33]

Hastalık ikinci döneme ulaştıysa, uzmanlar hastaya her iki saatte bir sülfattan yapılan bir balsam uygularlardı. Bu balzamın içinde damıtılmış nane suyu, birkaç damla sülfürik eter ve kınakına bulunmaktaydı. Suda eritilmiş kırmızı kına kabuğu ile günde iki kez lavman yapıldı ve sinapismolar (hardal tozu ile harici ilaçlar) uygulandı. Böbrekler, uyluklar ve bacaklar aromatik sirke ile ovulurdu. Hastaya güveç suyu ve biraz şarap verildi ve portakal dilimlerinin emmeleri istenirdi. Ayrıca kfur, kediotu, kalomel ve misk de kullanılırdı. Doktorlar önleyici olarak kabul edilen klor gazı ile dezenfeksiyona da önem verirdi. Sarı hummanın bulunduğu yerlerde yaşayanlara ellerini sudaki bir kireç klorit çözeltisi veya Labarraque suyu (sodyum klorür) ile yıkamaları ve odaları bu sıvıyla temizlemeleri tavsiye edilirdi. Diğer önleyici tedbirler arasında sokakları ve evi temiz tutmak, odaları havalandırmak, evde kullanılan kapları dezenfektan sıvıyla temizlemek, nemli ve alçak yerlerden uzak durmak, uygun miktarda yiyecek almak ve "iyi alışkanlıkları" korumak; egzersiz yapmaya devam etmek, üzüntü ve üzüntülerin hâkimiyetinde olmamak, "şiddetli ahlaki duygulardan" kaçmak ve hastalığın yarattığı korkuyu yenmek bulunuyordu.[33]

Katolik Kilisesi ve doktorların eylemiDüzenle

Ulusal ve taşra yetkilileri şehirden kaçıp resmi olarak aynı şeyi tavsiye etseler de (Buenos Aires tarihinde yetkililerin göçü tavsiye ettiği tek zamandı), bazı din adamları, görevlilerin çağrılarını dikkate almayarak Buenos Aires'eki görevlerinde kaldılar ve hastalara yardım ettiler. Hayırsever Küçük Kız Kardeşler olarak da bilinen Saint Vincent de Paul Hayır Kurumunun Kızları, kendilerini hastanelerde çalışmaya adamak için eğitim gördükleri okulları kapattılar.[34] Mevcut Florentino Ameghino Parkı Anıtı'ndan, orada gömülü olan kurbanları anımsatan bir plaket , bunların 21'i normal alt rahiplerin rahipleri ve rahibeleri adı altında ve ikisi de Hayırseverlik Kardeşlerinin adı altında.

Cemaatler doktorları ve hastaları kabul etti ve bazı rahipler Mahalle Halk Komisyonları'nda görev yaptı. Belediye hükmüne göre, birçok rahibin tıbbi sertifika sahibi olmamasına rağmen cenaze yapacak kişinin eksikliği yüzünden rahipler cenaze ruhsatı verilmek zorunda kalmıştı. Bu dönemde cenazelerde çalışan bir din adamı olan Ruiz Moreno o yılla ilgili anılarını yazdığı, 1871 Tarihsel Veba adlı kitabında "rahiplerin o yıl dinlenecek vakitlerinin bulunmadığını" belirtti.

San Nicolás de Bari'de çalışan rahip Eduardo O'Gorman, sarı humma yüzünden şehirde birçok evsiz ve öksüz çocuğun bulunduğunu ve bu çocukların ihtiyaçlarına bir çözüm bulunması gerektiğini söylemekteydi. Ülkedeki otoritelerin çok yoğun bir şekilde çalışıp bu sorunla ilgilenmedikleri için kişisel çabalarıyla Yetim Derneği'ni Buenos Aires'te kurdu. Salgından sonra, günümüzde Hayırsever Cemiyet olarak tanınan organizasyonun öncü organizasyonuydu.[3] Eduardo Wilde gibi dönemin önde gelen doktorları Buenos Aires'teki rahiplerin de şehri terk ettiği yönünde söylemleri vardı.[23] Ancak Buenos Aires'te sarı hummadan ölen 50'den fazla rahip ve rahibenin bulunması, Wilde'nin söyleminin pek e doğru olmadığını ortaya koymaktadır.[35] Sarı humma salgını bitiktten sonra toplanan istatistiklerden en çok ölen grubun da din adamlarının olması, Buenos Aires'te çalışan din adamlarının şehri terk etmediğini gösteren bir istatistiki veridir.[36]

Navarro, Buenos Aires'te 27 Nisan'da 49 rahibin çoktan öldüğünü bildirdi. Aynı bildirge sırasında Navaro, şehirdeki 292 rahipten hijyenist doktor Guillermo Rawson, 12 doktor, 2 uygulayıcı, halk komisyonunun 4 üyesi ve Kamu Hijyeni Konseyi'nin 22 üyesine kıyasla salgından ölenlerin 60 olduğunu tahmin etti.[34]

 
UBA'daki Adli Tıp kürsüsünün ilk profesörü olan Tomás Liberato Perón, hastalıkla savaşan sağlık ekiplerinin bir parçasıydı.

Üç kez anayasal Arjantin başkanı olan Juan Domingo Peron'un dedesi Tomás Liberato Perón da bu salgın sırasında Buenos Aires'te çalışmaktaydı. Buenos Aires Üniversitesi'ndeki ilk Yasal Tıp profösörü olan Peron,[37] diğer Akademi Nacional de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales[38] üyeleriyle birlikte sarı hummayla savaşan sağlık ekiplerinin bir parçasıydı. Peron'un önderliği o dönem Buenos Aires halkı tarafından içme suyu kaynağı olarak kullanılan Riachuelo'ya giden atık sularını yasaklamaya adanmış bir ekip kurdu.[39]

Kurbanların cenazesiDüzenle

 
Buenos Aires Parque Patricios mahallesi Parque Ameghino'nun merkezinde, 1871'de sarı hummadan düşenlere 1873'te dikilen anıt. (Manuel Ferrari'nin eseri)

Şehirde sarı humma salgını sırasında cenazeleri organize etme konusunda da büyük sorunlar yaşandı. Şehirde bu dönemde sadece 40 cenaze arabası vardı, bu yüzden tabutlar onları taşımak için sabit yolları olan arabaları bekleyen köşelere yığılmıştı. Cenaze işlemlerine yoğun talep nedeniyle, aşırı ücret talep eden kare arabalar eklendi. Sarı humma salgını sırasında marangozların ölmesiyle berabere tahta tabut erişiminde sorunlar yaşanmaya başlandı. Buenos Aires'te devlet, cenaze törenlerindeki yaşanan sıkıntıları azaltmak için şehirde kullanılan çöp arabalarını cenaze arabası olarak kullanıldı.

Öte yandan, evlere yönelik yağma ve saldırıların sayısı arttı: Hırsızların hemşire kılığına girip hastaların evlerine girdikleri durumlar oldu. Komiser Lisandro Suárez liderliğindeki 14 Nolu Polis Karakolu'nun yürüttüğü faaliyet aralıksızdı: Polisler gece gündüz sokaklarda dolaşmaya başladı. Ayrıca özellikle San Telmo mahellesinde terk edilen evlerin kapılarını başkalarının girmesini önlemek için kilitlediler.

Günümüzde 2300 Caseros Bulvarı'nda bulunduğu yerdeki Güney Mezarlığı'nın kapasitesi kısa sürede doldu. Bunun için Belediye hükümeti daha sonra Chacarita de los Colegiales'de (bugünkü Corrientes Caddesi'nin Los Andes Parkı ile kesiştiği noktada) yedi hektarlık bir alan satın aldı ve orada yeni Batı Mezarlığı'nı yarattı. On beş yıl sonra, salgın sırasında ölen insanlar birkaç metre uzaktaki şu anki Chacarita Mezarlığı'na taşınacaktı.[40]

4 Nisan'da 400 kişinin sarı hummadan öldüğü ilan edildi. Daha sonra Halk Komisyonu, bu rakamın 630 gömülmemiş cesedi ve mezarlıkta çalışan 12 işçinin ölümünü içermediği belirtildi.[3]

Günlüğünde Navarro, yaşayan insanların gömüldüğünü belirtti. Bu, çeşitli gazetelerden alınan haberlerle tutarlıdır: örneğin, 18 Nisan tarihli La Prensa gazetesindeki bir habere göre, sarhoş bir hemşirenin yanlışlıkla bir ceset toplayıcı tarafından gömülmüştü. Ölü olduğu düşünülen hemşire, tam da ona misket limonu sıkmaya başladıkları sırada zamanında uyandığı için şanslıydı.[3]

Chacarita Mezarlığı'nda bir günde 564 kişi gömüldü ve gece devam eden cenazelerin anısı şehirde kolektif hafızada kaldı.[40]

Buenos Aires'in Batı Demiryolu, Corrientes Caddesi (bugünkü cadde) boyunca, ölüm treni denen şeyin açılışını yapmak amacıyla, yukarıda bahsedilen yeni Chacarita mezarlığına bir hat uzattı: her gece iki sefer yaptı, sadece saldırılan insanların cesetlerini taşımak için epidemi. Yolculuk, aynı adı taşıyan caddenin (bugün Jean Jaurés ) ve Corrientes'in güneybatı köşesinde bulunan Bermejo istasyonunda başladı. Son "cenaze durağı" Corrientes ve Dorrego durağında, mezarlığın yanındaki "quinta de Alsina" nın köşesinde, cesetlerin depo olarak kullanılan barakalarda yığılmış halde bırakıldığı yerdi.[41]

Salgının zirvesiDüzenle

7 Nisan - Kutsal Cuma günüydü - 380 kişi ateşten öldü (ve diğer nedenlerden sadece 8 kişi). Gloria'nın Cumartesi günü 430 ateşten öldü. 9-11 Nisan arasında, 563 ölümle salgının 10. zirvesi olan günde 500'den fazla ölüm kaydedildi.[3]

15 Nisan'da, Halk Komisyonu'nun kiracıları ateşe verme iddiasının bir sonucu olarak - bunlardan birinde 72 ölüm kaydedildi - Belediye, kiracı evlerinin tahliyesini sağlayan bir kararname çıkarmaya karar verdi.

Henüz şehri terk etmemiş olan yetkililer, en mütevazı ve uzak bölgelerde acil durum barınağı olarak demiryolu araçlarına izin veren ücretsiz geçişler sundu. Halk Komisyonu ayrıca şehri "bir an önce" terk etmeyi tavsiye etti. Yukarıda belirtilen ölümlerin zirve yaptığı tarihte (10 Nisan), Ulusal ve İl hükümetleri ay sonuna kadar bir tatil kararı çıkardılar.

Buenos Aires'te iki istisna dışında tüm gazeteler sarı humma salgını sırasında kapanmak zorunda kaldı. La Prensa, normalde dört sayfadan iki sayfaya indirilerek basıldı ve La Nación gazetesi, çalışanarından çoğu hastalansa da normal bir şekilde yayınlanmaya devam etti.

Son VakalarDüzenle

Kışın ilk soğuklarının şehire gelmesiyle berabere şehirdeki sarı humma vaka sayısı nisan ayının ikinci yarısında düşmeye başlayarak günde 89'a kadarr düştü. Kışın gelmesiyle birlikte, Nisan sonunda, muhtemelen şehirden tahliye edilenlerin bir kısmının geri dönüşünün neden olduğu günde 161 yeni sarı humma vakası ile şehir yeni bir zirve gördü. Mayıs ayında şehirde toplam 7.500 ölüm kaydedildi. Bunların sadece 500'ü sarım humma dışındaki nedenlerdendi.

Mayıs ayında ölümler azaldı ve Mayıs ortasında şehir, normal hayatına geri döndü. 20 Mayıs'ta sarı humma için kurulan komisyon görevinin tamamlandığını açıkladı. 2 Haziran'da Buenos Aires'te ilk kez hiçbir sarı humma vakası kaydedilmedi. Doktor Guillermo Rawson şehirdeki salgın sırasında gördükleri hakkında aşağıdaki yorumları yaptı:

(İspanyolca)
« ...al hijo abandonado por el padre; he visto a la esposa abandonada por el esposo; he visto al hermano moribundo abandonado por el hermano... »
(Türkçe)
« ...çocuğunu bırakmış bir baba, karısını ölüme terk etmiş bir adam... ölmek üzere olan bir adamın kardeşi tarafından terk edilmesine şahit oldum... »

Buenos Aires'in dışında olan hemen hemen tüm yakın kasabalarda, başkentten taşınan sarı humma vakaları görülmüştü. Örneğin, Morón kasabasında 15 Mart ile 9 Mayıs arasında sarı hummadan 40 kişinin öldüğü kaydedildi.[42]

Corrientes dışında diğer eyaletlerde sarı humma salgınının etkisi çok düşüktü. Santa Fe'de hükümet, hastalığın eyaleye girişini önlemeyi başarmış olmakla övünmekteydi,[43] Córdoba'da ise başkentin en fakir mahallelerinde belirsiz sayıda sarı hummadan ölen kişi vardı.[44]

Nihai rakamlarDüzenle

Sarı humma kaynaklı ölümler, rakamların karşılaştırılması
Cerrahi dergi Mordecai Navarrese
Ocak 6 6
Şubat 318 298
Mart 4992 4895
Nisan 7564 7535
Mayıs 845 842
Haziran 38 38
Toplam 13 763 13 614

İngiliz gazetesi The Standard, Buenos Aires halkı arasında abartılı ve öfkeye yol açan ateş nedeniyle bir dizi ölüm yayınladı: 26 000 ölü.[45] Guillermo Rawson, her bin kişiden 106'sının öldüğünü doğruladı. Tam olarak doğru miktarı belirlemek zordur, ancak en ciddi kaynaklardan gelen veriler bunu 13 500 ve 14 500.

Mordecai Navarrese'nin istatistikleri
Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Toplam Genel toplam
Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar Sarı humma Diğer hastalıklar
Arjantinliler 2 610 90 456 1312 424 1762 258 238 297 3 263 3397 2308 5705
İtalyanlar 4 79 167 86 2280 173 3365 108 364 58 21 64 6201 568 6769
İspanyollar - 36 25 34 552 42 935 24 88 34 8 21 1608 191 1799
Fransızlar - 28 5 13 407 29 879 24 91 21 2 17 1384 132 1516
İngilizler - 5 2 6 112 7 95 8 11 5 - 3 220 34 254
Almanlar - 3 1 4 87 3 132 6 12 4 1 1 233 21 254
Diğerleri - 27 8 29 145 46 367 43 48 39 3 32 571 216 787
Toplam 6 788 298 628 4895 724 7535 471 842 458 38 401 13 614 3470 17 084

SonuçlarDüzenle

Halk Komisyonu başkanının ölümünden sonra, hoşgörüsüz liderlikten sorumlu başkan yardımcısı Héctor Varela göreve gelmişti. Komisyon, Hijyen, Belediye, Sağlık ve tüm yetkililerle ihtilafa düşmüştü.

Pek çok tarihçi bu salgını, Buenos Aires'teki siyah tenli[46][47] Arjantinlilerin''ortadan kaybolmasının'' nedenlerinden biri olarak kabul eder.[48][49]

Buenos Aires'te sıhhi iyileştirmelerDüzenle

A partir de la epidemia, las autoridades y la población de la ciudad tomaron conciencia de la urgencia de establecer una solución integral al problema de la obtención y distribución de agua potable. En años anteriores, el ingeniero John Coghlan había iniciado estudios sobre el desagüe de aguas pluviales y cloacales por separado, en redes subterráneas. En 1869 el ingeniero inglés John F. La Trobe Bateman había presentado un proyecto de red de aguas corrientes, cloacas y desagües. El mismo Bateman dirigió —a partir de 1874— la construcción de la red de aguas corrientes, que hacia 1880 proveyó de agua a la cuarta parte de la ciudad. En 1873 se inició la construcción de obras cloacales. En 1875 se centralizó la recolección de residuos al crear vaciaderos específicos para depositarlos, ya que hasta entonces usualmente la gente los arrojaba en las zanjas y riachos. Todas estas medidas ayudaron a revertir el estado insalubre de la ciudad, que había sido uno de los motivos de la expansión de la enfermedad, principalmente en los inquilinatos. Al respecto, la mencionada "Memoria presentada a la Municipalidad" por la "Comisión de Salubridad", realizó un enojoso pedido a las autoridades para que los recursos fuesen destinados a mejorar la salud de la población:

1871 yılının ikinci yarısından itibaren şehir genelinde temizlik çalışmaları toplu halde başladı. Merkezin hemen kuzeyinde yer alan, salgından güneydekiler kadar etkilenmemiş orta ve yüksek gelirli vatandaşların yaşadığı alanlar, bu konuda en fazla ilerlemeyi kaydedenler oldu. Örneğin, Parroquia del Socorro'nun Salubridad Komisyonu, en iyi hijyen eksiklikleriyle tanınan tüccarları ve mal sahiplerini korkutarak büyük ilerlemeler kaydetti; Yirmi blok asfaltlandı ve yüz blok kaldırım inşa edildi.[33]

6 Eylül 1871'de çıkarılan bir yasa, şehirdeki faaliyetlerini yasakladı, bakkallara kadar uzatılan bir yasak. .[50]

Salgından sonraki yıl, doktor Eduardo Wilde, hastalıkların ülkelerarası yayılmasını önlemek amacıyla Uruguay, Brezilya ve Paraguay ile bir sağlık anlaşması imzalamak üzere Montevideo'ya gönderildi.[23]

1871'deki büyük salgından sonra, 20. yüzyılın başına kadar Buenos Aires'te izole sarı humma vakaları kaydedildi. Misiones eyaletinde 1966 ile 2008 yılları tespit edillen on vakanın dışında Arjantin'da hiçbir vaka kaydedilmedi.[51] Bu nedenle, bulaşıcı hastalık doktorları genellikle hastalığın ortadan kaldırıldığını, ancak özellikle ülkenin kuzeyinde yeniden girişe yatkın olduğunu düşünürler.[52]

Büyük salgın hakkında sanatsal ifadelerDüzenle

Sarı humma salgını aynı zamanda Arjantin'deki sanatçıları da etkiledi. Bu dönemden kalan sanat eserlerinin en iyi tanınanı o dönemde Buenos Aires'te yaşayan Uruguaylı ressam Juan Manuel Blanes tarafından yapılan "Sarı Humma Vakası" adlı eseridir. Günümüzde Montevideo'da sergilenmekte olan resim, Blanes tarafından Mart 1871'de Balcarce Caddesi'nde sarı hummadan ölen Ana Bristani'ni resmetmiştir. Resimde birkaç aylık bir bebek olan oğlu annesinin göğsünü arar; sağda bir yatakta, babanın cesedi görülür. Odanın kapısı açık ve girişinde, hem halk komisyonunun üyeleri olan hem de sonraki haftalarda ölen avukat Roque Pérez (ortada) ve Dr.Manuel Argerich'i (sağında) görebilirsiniz. Bu ünlü resim, tarihsel gerçeği tam olarak yansıtmasa da, başkalarının hayatını kurtarmaya çalışırken hayatlarını verenlere duygusal bir övgü haline geldi: Kadının cansız bedeni Buenos Aires Eyaletinden bir polis memuru tarafından bulundu, ve çocuk, babası bulunamazken polis karakoluna götürüldü.[53]

1982'de, Javier Torre'nin yönettiği Sarı Ateş filmi Buenos Aires'teki sarı humma salgını hakkındadır.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Un episodio de la fiebre amarilla en Buenos Aires". 30 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2013. 
  2. ^ a b c d "Vómito Negro, Historia de la fiebre amarilla, en Buenos Aires de 1871". Revista Persona n.º 34. 25 Ekim 2004. 7 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n Scenna 1967
  4. ^ "Impresiones profundas: una mirada sobre la epidemia de fiebre amarilla en Buenos Aires". Población de Buenos Aires. Revista semestral de datos y estudios demográficos. 24 Nisan 2009. 
  5. ^ a b "La fiebre amarilla de 1871". Diario El Litoral. 15 Temmuz 2009. 27 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  6. ^ a b "Historia de la epidemia de fiebre amarilla de 1871". En San Telmo y sus alrededores. 28 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  7. ^ José Luis Romero (1983). Buenos Aires, Historia de cuatro siglos. Buenos Aires: Abril. 
  8. ^ "Miseria, miasmas y microbios: las topografías médicas y el estudio del medio ambiente en el Siglo XIX". Cuadernos críticos de geografía humana, Universidad de Barcelona. 14 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  9. ^ Alvarado (1937). Epidemias y estadísticas. Buenos Aires. 
  10. ^ "Médicos y policías durante la epidemia de fiebre amarilla (Buenos Aires, 1871)" (PDF). Salud Colectiva Vol. 5, versión digital en Scielo Public Health. 2009. 1 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2013. 
  11. ^ a b "Una Gran Aldea sin tan Buenos Aires, un Morón no tan Córdoba chica: Higiene, salud y ciencia ambiental durante y después de la epidemia de 1871". Asociación Amigos y Amigas del Instituto y Archivo Histórico Municipal de Morón. 17 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  12. ^ Besio Moreno (1939). Buenos Aires. Puerto del Río de la Plata. Capital de la Argentina. Estudio crítico de su población, 1536-1936. Talleres Gráficos Tuduri. 
  13. ^ Vedoya (1984). La magra cosecha (1868-1874). Buenos Aires: La Bastilla. 
  14. ^ "La peste de la fiebre amarilla". El Historiador. 7 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Eylül 2019. 
  15. ^ Díaz Gavier (2005). En tres meses en Asunción. Rosario, Argentina: del Boulevard. s. 152. ISBN 987-556-118-5. 
  16. ^ a b "Epidemia: Fiebre amarilla en Buenos Aires". Revista El Abasto. 23 Nisan 2012. 24 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  17. ^ a b "La sociedad paraguaya en la época de Posguerra". Portal Guaraní. 21 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Eylül 2012. 
  18. ^ Castello (1991). Historia de Corrientes. Buenos Aires: Plus Ultra. s. 437. ISBN 950-21-0619-9. 
  19. ^ De Marco (2010). La Guerra del Paraguay. Buenos Aires: Booket. s. 217-219; 384-395. 
  20. ^ Cutolo (1968). Nuevo diccionario biográfico argentino (1750-1930). Elche. 
  21. ^ Fiebre Amarilla en Buenos Aires. Por Revisionistas 7 Haziran 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. En www.revisionistas.com.ar. (Erişim tarihi: 29 Aralık 2016)
  22. ^ "Los carnavales de 1871. Epidemia de Fiebre Amarilla" (PDF). El Corsito (publicación de distribución gratuita que reúne material de divulgación y consulta sobre el Carnaval). 10 Şubat 2012. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  23. ^ a b c Acerbi (1999). Eduardo Wilde: la construcción del estado nacional roquista. Buenos Aires: Confluencia. ss. 32-34. ISBN 987-9362-02-0. 
  24. ^ Crónica Histórica Argentina, Tomo IV, Editorial CODEX
  25. ^ Jankilevich (2004). Historia de las Organizaciones de Socorro, La epidemia en Buenos Aires. 
  26. ^ "El genocidio negro en la Argentina: Lucas Fernández, precursor del socialismo en el Río de la Plata". Latinoamérica On Line. 16 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2012. 
  27. ^ "Vida y obra de José Roque Pérez". Municipalidad de Roque Pérez. 2 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  28. ^ "Fiebre amarilla en Buenos Aires". Centro Cultural de la Cooperación Floreal Gorini. 2006. 22 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. El diario La Prensa del 21 de marzo comenta el hecho con éstas palabras: “Hay ciertos rasgos de cobardía que dan la medida de lo que es un magistrado y de lo que podrá dar de sí en adelante, en el alto ejercicio que le confiaron los pueblos”. 
  29. ^ "Control social y epidemias: la fiebre amarilla en el Buenos Aires de 1871" (PDF). Asociación de Estudios de Población de la Argentina: VIII jornadas de estudios de población. 14 Ekim 2005. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  30. ^ a b "Buenos Aires, 1871: crónica de una epidemia" (PDF). Conexión Pediátrica. 2008. 12 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Kasım 2018. 
  31. ^ "Control social y epidemias: la fiebre amarilla en el Buenos Aires de 1871" (PDF). VIII jornadas de estudios de población. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. Estas dos teorías aparecen esbozadas en un artículo del diario La Nación de fecha 21/04/1871. 
  32. ^ "Historia de la fiebre amarilla en Argentina". 25 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  33. ^ a b c d de Vergara (20 Mart 2004). La epidemia de Fiebre Amarilla de 1871 en Buenos Aires (PDF). Argentina: Instituto de Estudios Estratégicos de Buenos Aires. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. 
  34. ^ a b "La Iglesia en Buenos Aires durante la epidemia de fiebre amarilla de 1871 según el Diario de la epidemia de Mardoqueo Navarro". Teología: revista de la Facultad de Teología de la Pontificia Universidad Católica Argentina, ISSN 0328-1396, N.º. 82. 2003. 28 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2012. 
  35. ^ Bruno, Cayetano (1993). La Iglesia en la Argentina: Cuatrocientos años de historia. Buenos Aires: Centro Salesiano de Estudios "San Juan Bosco". s. 592. 
  36. ^ Scenna 1967, s. 24
  37. ^ "Doctor Tomas Perón, primer profesor de Medicina Legal". Oficina de Comunicaciones Facultad de Derecho - UBA. 2 Ekim 2008. 7 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. 
  38. ^ "Institucional - Historia - Miembros". Argentina. 10 Şubat 2018. 20 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2018. 
  39. ^ "La epidemia de fiebre amarilla en Buenos Aires" (PDF). Ministerio de Salud de la Nación. 20 Mart 2014. 7 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. 
  40. ^ a b "Cementerio de la Chacarita: breve reseña histórica". Sitio del Gobierno de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires. 15 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  41. ^ Llanes (2000). Buenos Aires: Recuerdos de la ciudad porteña. Corregidor. s. 94. ISBN 950-05-1274-2. 
  42. ^ "El partido de Morón y la fiebre amarilla de 1871". Biblioteca Digital de Morón. 10 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2012. 
  43. ^ Gianello (1985). Historia de Santa Fe. 5ta. Buenos Aires: Plus Ultra. s. 324. ISBN 950-21-0150-2. 
  44. ^ Bischoff (1979). Historia de Córdoba. Buenos Aires: Plus Ultra. s. 263. ISBN 950-21-0106-5. 
  45. ^ cifras extraídas de Buenos Aires: Sencilla Historia, La Trinidad, pág 184, de J. A. Luqui Lagleyze, (ver detalle en bibliografía)
  46. ^ González Arzac, Alberto (1974). La esclavitud en la Argentina. Polémica. 
  47. ^ Schávelzon, Daniel (1999). Buenos Aires negra, arqueología histórica de una ciudad silenciada. Emecé. ISBN 950-04-2459-2. 
  48. ^ "Afroargentinos, comunidad invisible". Revista Caoba. 19 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 
  49. ^ "Impresiones profundas: una mirada sobre la epidemia de fiebre amarilla en Buenos Aires". Población de Buenos Aires. Revista semestral de datos y estudios demográficos. 23 Nisan 2009. 
  50. ^ “Saladeros, contaminación del Riachuelo y ciencia entre 1852 y 1872”. Por Carlos María Birocco y Luis Claudio Cacciatore. En Revista Ciencia Hoy, Vol 17, n.º 101, noviembre de 2007.
  51. ^ Diego M. Zigiotto (2008). Las mil y una curiosidades de Buenos Aires, (pág 111). Grupo Norma. ISBN 978-987-545-483-5. 
  52. ^ "A 140 años de la epidemia más feroz, la fiebre amarilla sigue siendo un peligro". Diario Clarín. 7 Kasım 2011. 10 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. Los especialistas en infectología dicen que “las condiciones están” para que se dé un nuevo brote. 
  53. ^ "La Policía de la Provincia de Buenos Aires y la Fiebre Amarilla" (PDF). Asociación Profesional de Policías de la Provincia de Buenos Aires. 12 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2012. 

NotlarDüzenle

  1. ^ Este grupo estaba formado por los líderes del movimiento político y periodístico que en 1867 habían logrado la renuncia de la Corporación Municipal de Buenos Aires a raíz de su deficiente desempeño durante la epidemia de cólera. Véase Galeano, 2009.

Kullanılan kaynaklarDüzenle