Asar-ı Tevfik

Asar-ı Tevfik (Osmanlı Türkçesi: آثار توفیق, Anlamı: Tanrının Yardımının Eseri),[1] sınıfının tek üyesi olan 1860'larda inşa edilen Osmanlı donanmasının zırhlı bir savaş gemisiydi. Aslen Mısır hidivi olarak "İbrahimiye" ismiyle sipariş edilmiş, daha sonra Osmanlılar tarafından alınmıştır. Kırım Savaşı'ndan sonra 1860'larda Osmanlı filosu için büyük bir genişleme programının bir parçası olarak inşa edildi. Asar-ı Tevfik, sekiz adet 220 mm toptan oluşan bir ana batarya ile donatılmış 4.600 metrik tonluk barbetli bir merkezî bataryalı zırhlıydı.

Asaritevfik.jpg
Asar-ı Tevfik
Tarih
Osmanlı Deniz Kuvvetleri bayrağıOsmanlı İmparatorluğu
İsmi: Asar-ı Tevfik
Sipariş: 1865
İnşa eden: FCM, La Seyne
Kızağa konulması: 1867
Denize indirme: 1868
Satın alınışı: 29 Ağustos 1868
Görevlendirme: 30 Kasım 1868[kaynak belirtilmeli]
Genel karakteristik
Deplasman: 4.687 t (4.613 büyük ton; 5.167 küçük ton)
Uzunluk: 83,01 m (272 ft 4 in)
Genişlik: 16 m (52 ft 6 in)
Su çekimi: 6,5 m (21 ft 4 in)
Kurulu güç:
İtme gücü: 1 × bileşik buhar motoru
Hız: 13 kn (24 km/sa; 15 mph)
Kişi kapasitesi: 320
Silah donanımı:

İnşa ediliş:

  • 8 × 220 mm top

1906:

  • 3 × 150 mm top
  • 7 × 120 mm top
  • 6 × 57 mm top
  • 2 × 37 mm top

1890 ve 1892 arasında Tersane-i Amire tarafından İstanbul'da modernize edildi, 1903-1906'da gemi Almanya'da kapsamlı şekilde yeniden inşa edildi ve üç 150 mm, yedi 120 mm seri ateşli toplardan oluşan yeni ana bataryası eski silahların yerini aldı.

Asar-ı Tevfik, yirmi yılı aşkın bir süre Osmanlı filosunda görev yaptı. Gemi, 19. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Donanması'nın sancak gemisiydi ve Bahriye Nazırı Arif Hikmet Paşa tarafından komuta ediliyordu. Bu dönemde iki büyük savaşta, 1877-1878 93 Harbi'nde ve 1913'te Birinci Balkan Savaşı'nda çatışmalarda bulundu. İlk çatışma sırasında bir Rus torpido botu tarafından torpidolandı; ancak sadece hafif hasar gördü. Aralık 1912'de Birinci Balkan Savaşı sırasında İmroz Deniz Muharebesi'nde Yunan Donanması'na karşı çatışmada yer aldı. Şubat 1913'te Bulgar mevzilerine karşı harekatta karaya oturdu; Bulgar topçusu daha sonra gemiyi topçu ateşine tuttu. Topçu atışları ve dalgalı denizin verdiği hasar gemiyi tahrip etti.

TasarımDüzenle

1853-1856 Kırım Savaşı esnasında Rus filosunun gerçekleştirdiği Sinop Baskını'nda tüm bir filosunu kaybetmesinin ardından Osmanlı İmparatorluğu, donanmayı yenilemek için bir gemi inşa programı başlattı. Program, kronik olarak zayıf olan Osmanlı ekonomisi sebebiyle sınırlı büyüklükteydi.[2] Bu program kapsamında inşa edilen Asar-ı Tevfik'in tasarımı, Colbert sınıfı gibi çağdaş Fransız savaş gemilerine dayanıyordu, ancak boyutları kayda değer oranda daha küçüktü.[3]

Genel özellikleriDüzenle

Asar-ı Tevfik 83,01 m dikmeler arası uzunlukta, 16 m genişlikte ve 6,5 m su çekimindeydi. Geminin deplasmanı normal yükte 4.687 metrik tondu. Gemide dönemin zırhlı korvetleri için alışılmış olduğu üzere kısmi çift tekne ve burun mahmuzlu, demirden inşa edilmiş bir gövde vardı. 320 subay ve denizciden oluşan bir mürettebatı vardı. 1903-1906'da gemi büyük ölçüde yeniden inşa edildi. Her iki ucu da kesilerek, tek bir askeri gemi direği kuruldu ve yeni bir kumanda kulesi inşa edildi.[3][4]

Gemi, bir vida pervaneyi çeviren tek bir yatay bileşik buhar motoruna sahipti. Buhar, gemi ortasında bulunan tek bir bacaya bağlı altı adet kömürle çalışan kutu kazan tarafından sağlanıyordu. Motorlar ve kazanlar La Seyne tersanesi tarafından üretilmişti. Motorlar 3.560 belirtilen beygir (2.650 kW) gücündeydi ve gemileri en çok saatte 13 deniz mili (24 km/sa) hıza ulaştırabiliyordu, ancak kötü bakım sebebiyle 1895'de geminin son hızı saatte 8 deniz miliydi (15 km/sa). Buhar motorları bir barka yelken yelken teçhizatı ile desteklenmekteydi. Geminin yeniden inşası sırasında yelken teçhizatı kaldırıldı ve eski kazanlar daha yeni Niclausse kazanlarla değiştirildi. Gemiye ayrıca yeni bir motor takıldı.[3][4]

Silahlar ve zırhDüzenle

 
Asar-ı Tevfik'in orijinal haliyle çizgi çizimi. Gölgelenen alan zırhla korunan kısımları belirtir.

Asar-ı Tevfik'in ana bataryası Armstrong Whitworth tarafından üretilen sekiz adet 220 mm namludan dolma toptan oluşuyordu. Topların altısı geminin ortasındaki merkezi bataryada her bordada üçer tane olarak, ikisi ise açık barbetlerin doğrudan üzerine monte edilmişti. 1891'de iki barbet topu 210 mm Krupp kamadan dolma topla değiştirildi, iki 87 mm ve iki 63,5 mm Krupp top ve iki 25,4 mm Nordenfelt top ilave edildi.[5]

Geminin silahlandırılması 1903-1906 yeniden inşası sırasında tamamen değiştirildi. Tüm eski silahlar çıkarıldı ve Krupp tarafından üretilen orta kalibreli hızlı ateş eden (QF) silahlar takıldı. Üç 150 milimetre (5,9 in) SK L/40 top, biri baş kasara ikisi kumanda kulenin yanlarında olmak üzere tekli zırhlı kundaklar üzerine monte edildi. Merkezi batarya topları altı adet 120 mm SK L/40 top ile değiştirildi; yedinci bir 120 mm top kıç tarafına eklendi. Altı 57 mm ve iki 37 mm seri ateşli top da ilave edildi.[5]

İlk inşa edildiği halinde gemi 200 mm kalınlığında bir demir zırhlı kemerle korunuyordu. Kemerin her iki ucunu birbirine bağlayan enine bölmeler 75 mm kalınlığındaydı. Merkezi batarya 150 mm kalınlığında daha ince demir zırha sahipti, barbet silahları 130 mm zırh ile korunmaktaydı. Yeniden inşada 75 mm kalınlığında zırhlı güverte eklendi, yeni komuta kulesi 150 mm kalınlığında zırh kaplamaya sahipti.[3]

Hizmet geçmişiDüzenle

 
Asar-ı Tevfik zırhlı gemisi

Asar-ı Tevfik, 1865 yılında Mısır hükümeti tarafından İbrahimiye adıyla sipariş edildi ve iki yıl sonra La Seyne'deki Fransız Société Nouvelle des Forges et Chantiers de la Méditerranée tersanesinde inşasına başlandı. Gemi 1868'de denize indirildi, 1869'da deniz denemeleri tamamlandı. Bu arada Mısır, Osmanlı hükümeti tarafından doğrudan yönetimden, özerk Mısır Hidivliği'ne dönüştü; siyasi sebeplerle Hidivlik gemiyi 29 Ağustos 1868'de Osmanlı donanmasına devretti. Gemi 1870 yılında Asar-ı Tevfik adıyla donanmaya katıldı.[6] Tamamlanmasının ardından Asar-ı Tevfik ile daha sonra İngiltere ve Fransa'da inşa edilen diğer zırhlı korvetler, 1866-1869 Girit İsyanı'nın ardından adaya istikrar kazandırmak üzere Girit'e gönderildi. Bu dönemde Hobart Paşa yönetimindeki Osmanlı filosu, çevrilmiş İngiliz talimat kılavuzları okumakla sınırlı eğitim ile büyük ölçüde etkisiz kalmıştır.[7]

93 HarbiDüzenle

Gemi 1877-1888 Rus-Türk Savaşı sırasında (93 Harbi) çatışmalarda yer aldı. Savaşı Karadeniz filosunda geçirdi.[8] Hobart Paşa tarafından yönetilen Osmanlı filosu, Rus Karadeniz Filosu'ndan çok daha üstündü; Rusların bölgedeki iki zırhlısı Vitse-Admiral Popov ve Novgorod başarısız tasarımlar olan dairesel gemilerdi.[9] Osmanlı filosunun üstünlüğü, Rusları iki kolorduyu kıyı savunma için yedekte tutmak zorunda bıraktı, ama Osmanlı genelkurmayı bu üstünlüğü Balkanlarda Rus ilerleyişini engellemek için anlamlı bir şekilde kullanamadı.[10] Hobart Paşa filoyu Doğu Karadeniz'e götürerek Kafkasya cephesinde Ruslarla mücadele eden Osmanlı kuvvetlerini desteklemek için daha agresif şekilde faydalanmaya çalıştı. Filo Poti'yi bombardımana tuttu ve Batum savunmasına destek verdi.[11]

Haziran ayında, Rus Baltık Filosu, çekili ve spar torpidolarla donatılmış torpido botları kullanarak Osmanlı zırhlılarını etkisiz hale getirmek için bir operasyon başlattı.[12] 23-24 Ağustos 1877 gecesi Rus torpido botları Miner, Navarin ve Sinop gemiyi Sohum'da demirliyken spar torpido ile batırmaya teşebbüs etti. Osmanlı gemilerinden ve kıyıdaki birliklerden açılan ateş Rus saldırısını zorlaştırdı. Sinop torpidolarını Asar-ı Tevfik'i koruyan bir tekneye isabet ettirdi. Ruslar ilk başta zırhlı korveti batırdıklarını düşündüler; ancak gerçekte gemide sadece küçük hasara neden olmuşlardı. Gemi kendi gücüyle Batum'a giderek tamire alındı. Saldırganlara, sahilde yanan bir ateşin limandaki Osmanlı gemilerini aydınlatması yardım etmişti.[13][14][15] Osmanlı filosu, savaşın sonuna kadar Batum'daki Osmanlı garnizonunu sürekli Rus saldırılarına karşı desteklemeye devam etti.[16] Savaşın sona ermesinden sonra gemi, diğer Osmanlı zırhlıları gibi 1878'de atılmıştır Konstantinopolis'te yedeğe alındı.[5]

ModernizasyonDüzenle

 
Asar-ı Tevfik Kiel'de, 1900

1890-1892 arasında Haliç'teki Tersane-i Amire'de geminin kazanları yenilendi. Osmanlı filosunun ciddi sorunlarını ortaya çıkartan 1897'deki Osmanlı-Yunan Savaşı'nın ardından hükümet, bir donanma modernizasyon programı başlatmaya karar verdi. İlk aşama Asar-ı Tevfik de dahil olmak üzere eski zırhlı savaş gemilerini yeniden inşa etmekti. Teklif talepleri yabancı tersanelere gönderildi. Ekim 1898'de Cenova'daki Gio. Ansaldo & C. tersanesi, Asar-ı Tevfik ve Mesudiye'yi inceleme izni istedi. Her iki gemi de Ocak 1899'da Cenova'ya gönderildi ve 28 Ocak'ta şehre ulaştı. Orada kısa süre kızağa alındılar. Daha sonra Asar-ı Tevfik 29 Mayıs 1900'de İzmir nakliye gemisiyle beraber kapsamlı bir yeniden inşa için Almanya'nın Kiel şehrindeki Germaniawerft tersanesine transfer edildi.[17]

Kiel'e demirledikten sonra Asar-ı Tevfik mürettebatı İzmir'e transfer edildi, ancak kömür almak için fonları olmayan mürettebat Almanya'da mahsur kaldı. Germaniawerft öncelikle Asar-ı Tevfik'in ekipmanlarını söktü, ama ardından ilk Osmanlı ödemesini beklemek üzere çalışmaları durdurdu. 1901'in ortalarına gelindiğinde, mürettebat önemli miktarda borç biriktirmişti, Osmanlı hükümeti ise mürettebatı geri getirmek ya da modernizasyon programının taksitlerini ödemek için hiçbir çaba sarf etmemişti. Kayzer II. Wilhelm bile, Osmanlı hükümetine denizcilerin maruz kaldığı borçları çözmek üzere baskı yapma girişiminde bulundu. Bunun yerine Osmanlılar, Germaniawerft tersanesinin sahibi Krupp'ın 6.000 lira avans ödeme yapmasını ve İzmir gemisinin İstanbul'a yolculuk için hazırlanmasını talep etti. Osmanlılar o zamanlar Krupp ile ordu için büyük bir silahlanma anlaşması yapmak üzere görüşüyorlardı ve bunu kaldıraç olarak kullandılar; 1901'in sonlarına doğru Krupp bir kazançlı sözleşmeyi riske atmak yerine bu talebi kabul etti. Kiel'deki borçlar ödendi ve İzmir nihayet ülkeye döndü.[18]

Sonraki iki yıl boyunca gemide herhangi bir iş yapılmadı. 18 Ocak 1904'te Osmanlı müzakerecileri, Krupp ile yeni bir müzakere turu başlattı ve modernizasyon maliyetinin 282.000 liradan 65.000 liraya düşürülmesini talep etti; bu miktar yeniden inşa bir yana, başlangıçta yürütülen hazırlık çalışmalarını bile karşılamıyordu. Bunun karşılığında Osmanlı hükümeti Germaniawerft'ten bir çift Peyk-i Şevket sınıfı torpido kruvazörü sipariş edecekti. Krupp yeni gemilerin satış sözleşmesi halen müzakere aşamasında olduğu için yeniden yapılanma anlaşmasını önemli mali zarara rağmen kabul etmek zorunda kaldı. Nisan ayına kadar yeni gemi satış sözleşmesi imzalandı ve böylece Asar-ı Tevfik üzerinde çalışma yavaşça başladı. Çalışmalar 1906 yılı sonlarında tamamlandı. Yeniden inşa edilen gemi 19 Kasım'da Kiel'den ayrıldı ve 4 Ocak 1907'de İstanbul'a geldi.[19]

1909'da Osmanlı Donanması tarafından yirmi yıl sonra yapılan ilk filo manevrasına katıldı.[20] Trablusgarp Savaşı (1911-1912) sırasında Mesudiye ve torpido kruvazörü Berk-i Satvet ile birlikte ihtiyat filosuna atandı. Osmanlı donanması savaşı limanda geçirdiğinden herhangi bir çatışmaya girmedi.[21] Bu durum kısmen daha sonra Balkan Savaşları'nı başlatan Balkanlardaki artan gerilimlerden kaynaklanıyordu; Osmanlılar filolarını limanda tuttu, böylece kaçınılmaz çatışmaya hazırlıklı oldular.[22]

I. Balkan SavaşıDüzenle

 
Yunan filosunu İmroz Deniz Muharebesi esnasında gösteren bir tablo

Gemi 1912-1913 Birinci Balkan Savaşı sırasında önemli hizmet gördü. Savaşın başlangıcında, Asar-ı Tevfik, 9 Kasım'a kadar süren onarımları gerektiren kazan sorunları çekiyordu. Daha sonra Çatalca Hattı'nı Bulgar birliklerine karşı savunan Osmanlı birliklerini desteklemek üzere gönderildi. Topçu desteği sağlamak için Tekirdağ'da pozisyon aldı. Bulgarlar şehri işgal ettikten sonra düşman mevzilerini bombaladı, ancak saldırının etkisi azdı. Gemi daha sonra Büyükçekmece'ye giderek filonun geri kalanına katıldı. Bu dönemde Bulgar güçleriyle temasa girmedi.[23]

16 Aralık 1912'de Rus-Türk Savaşı'ndan bu yana büyük savaş gemilerini içeren ilk Osmanlı deniz muharebesi olan İmroz Deniz Muharebesi'nde yer aldı. Asar-ı Tevfik, ön dretnot savaş gemileri Barbaros Hayreddin, Turgut Reis, Mesudiye ve birkaç küçük savaş gemisinden oluşan filoya dahildi.[24] Osmanlı donanması Çanakkale Boğazı'ndan saat 9.30'da ayrıldı; küçük gemiler boğazda kalırken, zırhlılar kuzeye doğru yola çıktı ve kıyıya yakın ilerledi. Limni adasından gelen zırhlı kruvazör Georgios Averof ve üç Hydra sınıfı zırhlı içeren Yunan filosu, Osmanlı savaş gemilerinin ilerlemesini engellemek için kuzeydoğuya doğru yön değiştirdi.[25]

Osmanlı gemileri 09.40'da 14.000 metre mesafeden Yunanlara ateş açtı. Beş dakika sonra, Georgios Averof Osmanlı filosunun diğer tarafına geçti ve Osmanlıları her iki taraftan da ateş altında kaldıkları elverişsiz bir pozisyona düşürdü. Yunan filosunun yoğun baskısı altında, Saat 09.50'de Osmanlı gemileri rotalarını tersine çeviren 16 noktalık bir dönüşü tamamladı ve Çanakkale Boğazı'nın güvenli bölgesine yöneldi. Dönüş başarısız bir şekilde gerçekleştirildi ve gemiler formasyondan düşerek birbirlerinin ateş alanlarını engelledi. 10.17 itibarıyla her iki taraf da ateş etmeyi bıraktı, Osmanlı donanması Çanakkale Boğazı'na çekildi. Boğaza yaklaştıklarında, Asar-ı Tevfik ve Mesudiye, hasar gören ön dretnotların geri çekilmesini koruyacak şekilde pozisyon aldı. Gemiler saat 13.00'te limana ulaştı ve kayıplarını hastane gemisi Reşit Paşa'ya nakletti. Asar-ı Tevfik isabet almamıştı.[26] Savaş Yunan zaferi olarak kabul edildi, çünkü Osmanlı filosu abluka altında kaldı.[27]

10 Ocak 1913'te Asar-ı Tevfik, filo tarafından başka bir sortiye daha destek verdi. Asar-ı Tevfik Çanakkale Boğazı'nı devriye ederken, filonun geri kalanı Gökçeada'ya baskın düzenledi. Gemi filonun kanadını korurken Yunan muhripleriyle karşılaştı ve birkaç atış yaptıktan sonra onları geri çekmeye zorladı. Her iki taraf da çatışmada herhangi bir isabet almadı.[28]

Gemi Karadeniz'de Bulgar kuvvetlerine karşı çalışırken kaybedildi. 7 Şubat'ta gemiye, ordu tarafından yapılacak bir baskını desteklemek üzere Yalıköy'e geçmesi emredildi. Ertesi gün saldırı başlatıldı, ancak güçlü Bulgar direnişi yüzünden Osmanlı ordusu geri çekilmek zorunda kaldı. Asar-ı Tevfik'e kasabayı bombalaması emredildi, ancak gemi 12.45'te daha önce keşfedilmemiş bir kum tepesinde karaya oturdu. 10 Şubat'ta kurtarma çalışması başlatıldı ve ekipmanları sökülmeye başlandı. 12 Şubat'ta tüm silahlar ve kömür gemiden çıkartılmıştı, ancak gemi hala karaya oturmuş durumdaydı.[29] Dalgalı deniz ve Bulgar topçuları gemiye hasar vermeye devam etti ve geminin tamamen kaybedilmesine sebep oldu.[3][5]

KaynakçaDüzenle

Özel
Genel
  • Barry, Quintin (2012). War in the East: A Military History of the Russo-Turkish War 1877–78. Solihull: Helion. ISBN 978-1-907677-11-3. 
  • Beehler, William Henry (1913). The History of the Italian-Turkish War: September 29, 1911, to October 18, 1912. Annapolis: United States Naval Institute. OCLC 1408563. 
  • Caruana, Joseph; Freivogel, Zvonimir; Macmillan, Don; Smith, Warren; Viglietti, Brian (2007). "Question 38/43: Loss of Ottoman Gunboat Intibah". Warship International. XLIV (4): 326–329. ISSN 0043-0374. 
  • Fotakis, Zisis (2005). Greek Naval Strategy and Policy, 1910–1919. Londra: Routledge. ISBN 978-0-415-35014-3. 
  • Gardiner, Robert, (Ed.) (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Londra: Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-133-5. 
  • Greene, Jack; Massignani, Alessandro (1998). Ironclads at War: The Origin and Development of the Armored Warship, 1854–1891. Pennsylvania: Combined Publishing. ISBN 978-0-938289-58-6. 
  • Gülen, Nejat (2001). Şanlı Bahriye - Türk Bahriyesinin İkiyüz Yıllık Tarihçesi 1773-1973. Kastaş Yayınları. ISBN 975763901X. 
  • Hall, Richard C. (2000). The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War. Londra: Routledge. ISBN 978-0-415-22946-3. 
  • Langensiepen, Bernd; Güleryüz, Ahmet (1995). The Ottoman Steam Navy 1828–1923. Londra: Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-610-1. 
  • Sondhaus, Lawrence (2001). Naval Warfare, 1815–1914. Londra: Routledge. ISBN 978-0-415-21478-0. 
  • Sturton, Ian. "Through British Eyes: Constantinople Dockyard, the Ottoman Navy, and the Last Ironclad, 1876–1909". Warship International. Toledo: International Naval Research Organization. 57 (2). ISSN 0043-0374.