Arapça dilbilgisi

Arapça dil kuralları

Arapça dilbilgisi (Arapçaعُلُوم اللغَة العَرَبِيَّة, ‎Ulûm'ü-lügâtü'l-'Arabiyye) Arap dilinin yapısını inceler. Arapça bir Sami dili olmakla birlikte diğer Sami dillerin dilbilgisi kurallarıyla benzerlik göstermektedir.

Kur'an külliyatından Arap gramerinin şema hâlinde görsel tasviri

Bu makale hem Edebi Arapçayı (yani Klasik Arapça ve Modern Standart Arapça gibi hemen hemen benzer dil bilgisini paylaşan türleri) hem de konuşulan Arapçanın türlerini incelemektedir. Bu iki türün dil bilgisi benzer detaylar gösterir. Bu yüzden bu makalede sırasıyla önce Klasik Arapçanın kuralları daha sonra da bölgesel lehçelerde bu kuralların nasıl değişiklik gösterdiği anlatılmaktadır. (Her lehçe değişik farklılıklar göstermektedir).

Klasik/standart Arapçayla lehçelerin arasındaki en büyük farklar: lehçelerde, klasik/standart Arapçanın cümlede sözcüklerin işlevlerini (yani cümle içinde bir kelimenin nesne, özne ya da yüklem olup olmadığını) morfolojik işaretlemelerle göstermemesi, söz diziminde meydana gelen değişiklikler, fiil kiplerindeki farklılıklar; ikil sayıların kullanımının kısıtlanması ve (çoğu lehçe için geçerli olan) dişil çoğulların kullanılmamasıdır. Pek çok lehçede, özellikle Mağrip Arapçasında standart Arapçadan farklı ünlülerin kullanıldığı ve alışılmadık ünsüz kümelerinin olduğu gözlemlenir. Diğer lehçelerden farklı olarak, Mağrip Arapçasında birinci tekil şahıs n- (ن) ön eki alır

TarihiDüzenle

Arap dilinin dil bilgisini inceleyen en eski alimin kim olduğu bazı kaynaklarda harekelerin de mucidi olan Abu el-Esved el-Du'ali iken[1], diğer kaynaklarda Ibn Ebi İshaq olarak geçmektedir (Ölüm mîladi 735/6).[2]

Daha sonra İslamiyetin de yükselişiyle birlikte Basra ve Küfe okulları 8. yüzyılın sonlarında Arapça dil bilgisini incelemeye devam etmişlerdir.[3][4] Ebû Amr ibn el-Âla,[5] tarafından kurulmasıyla anılan Basra okulunun iki temsilcisi alanlarında önemli buluşlar ortaya koymuşlardır: El-Halil ibn Ahmed el-Farahidi ilk Arapça sözlüğü ve ilk Arapça vezin kitabını yazmış olup, öğrencisi Sibavayh ise ilk Arapça dilbilgisi teorileri üzerine kitap yazan kimse olmuştur. Kufa okulunda, El-Ru'asi, yazıtlarının kaybolduğu farz edilse de[6][7] okulun kurucusu olarak kabul edilir. Okulun gelişimi daha sonra başka yazarlar tarafından sağlanmıştır. el-Farahidi ve Sibavayh'ın emekleri Basra'ya analitik bir dil bilgisi okulu olarak tanınması açısından çokça itibar katarken , Küfen okulunun ise Arap şiirinin ve Arap kültürünün koruyucusu olarak anılmasını sağlamıştır.[2]

İlk başta okullar sırf görüşlerinde değil amaçlarında da ihtilafa düşmüşlerdir. Küfe okulu şiirde ve Kur'an tefsirinde ve ayrıca İslam hukuku ve Arap şeceresinde uzmanlık gösterirken, Basra okulu formal dil bilgisiyle ilgilenmiştir.[8]

Alt dallarDüzenle

Klasik Arapçacılar dil bilgisini beş dala ayırır:

  • el-luga Arapçaاَللُّغَة (dil/lügat) kelime bilgisini inceler.
  • et-taṣrîf Arapçaاَلتَّصْرِيف (morfoloji) kelimelere mana veren en küçük birimi bulup inceler.
  • en-naḥiv Arapçaاَلنَّحْو (söz dizimi) kelimelerin cümle içerisindeki sırasını inceler.
  • el-iştiqaqArapçaاَلاشْتِقَاق (köken bilim) kelimelerin nereden geldiğini, türediğini inceler.
  • el-belaga Arapçaاَلْبَلَاغَة (retorik) dilde tarz, kalite, anlaşılabilirliği inceler.

Arapça dil bilgisinde uzman olan Said Muhammed Bedevi, Arapça dil bilgisini, kişinin okuryazarlık düzeyine ve kullandığı dilin Klasik Arapçaya yakınlığına göre beş bölüme ayırmıştır. Said Bedevi'nin bu sınıflandırması en formal dilden en informal dile göre sırasıyla: Okumamışların Arapçası (Arapçaعَامِّيَّة اَلْأُمِّيِّين), Yarı-okuryazar Arapça (Arapçaعَامِّيَّة اَلْمُتَنَوِّرِين), Okumuşların Arapçası (Arapçaعَامِّيَّة اَلْمُثَقَّفِين ), Modern Standart Arapça (Arapçaفُصْحَى اَلْعَصْر), ve Klasik Arapça (Arapçaفُصْحَى اَلتُّرَاث).[9]

Ses bilgisiDüzenle

Klasik Arapçada Arap alfabesini oluşturan yarı ünlüler de dahil olmak üzere 28 ünsüz ses birim mevcuttur.

Arapçada üçü uzun üçü kısa altı sesli harf vardır. Bu ünlüler bulundukları ortama göre değişkenlik gösterebilirler. Mesela <كل> kelimesinin telaffuzu /kel/ iken <قل> kelimesininki /qal/ şeklindedir. Kısa ünlüler normalde yazılı dilde gösterilmese de gerektiğinde harekelerle belirtilebilirler.

Her lehçenin vurgu sistemi farklıdır. Klasik Arapçada vurgu kabaca sondan üçüncü hecededir, eğer hece açıksa kelimenin sondan önceki hecesinde olabilir.[10]

İsimler ve sıfatlarDüzenle

Klasik Arapçada ve aynı şekilde Modern Standart Arapçada da isimlerin ve sıfatların cümledeki işlevlerine, belirtili veya belirtisiz olmalarına, cinsiyetlerine ve sayılarına göre değişen halleri vardır. Lehçelerde bunlar daha basitleşmiş haldedir. Yeni isim ve sıfat türetmek için pek çok yapım eki mevcuttur ve sıfatlardan yeni zarflar türetilebilir.

ZamirlerDüzenle

Kişi zamirleriDüzenle

Arapçada 12 kişi zamiri vardır. İkince ve üçüncü şahısların tekil ve çoğul hallerinde eril ve dişil haller mevcuttur. İkil zamirlerin cinsiyetleri olamadığı gibi birinci tekil halleri de yoktur. Zamirler geleneksel olarak üçüncü şahıslardan birinciye doğrudur.

Tekil zamirler
Türkçe

zamir

Arapça

zamir

Dişil

hali

Ben أَنَا‎

(ene)

Sen أَنْتَ‎

(ente)

أَنْتِ‎

'(enti)'

O هُوَ‎

'(hüve)'

هِيَ‎

'(hiye)'

Çoğul zamirler
Türkçe

zamir

Arapça

zamir

Dişil

hali

İkil

hali

Biz نَحْنُ‎

'(naḥnü)'

Siz أَنْتُمْ‎

'(entüm)'

أَنْتُنَّ‎

'(entünne)'

أَنْتُمَا‎

'(entüma)'

Onlar هُمْ‎

'(hüm)'

هُنَّ‎

'(hünne)'

هُمَا‎

'(hüma)'

Informal Arapçada ikinci ve üçüncü çoğul zamirlerin dişi hali ve ikil zamirler nadiren kullanılsa da, bunlar muhafazakâr lehçelerde gözlemlenebilir.

Birleşik ZamirlerDüzenle

Arapçada birleşik zamirler (diğer adıyla muttasıl zamirler <اَلضَّمَائِر الْمُتَّصِلَة>) pek çok sözcük türünün sonuna eklenebilirler ve çeşitli manaları vardır:

Birleşik zamirler ( الضمائر المتصلة )
Kişi zamiri Muttasıl

(birleşik) hali

أنا ني / ي
نحن نا
َانت َك
انتِ كِ
انتما كما
انتم كم
انتنن كنَّ
هو هُ
هي ها
هما هما
هم هم
هنَّ هنَّ
  • ِل edatına eklenirlerse "benim, senin, onun" manası katarlar. Örnek: لي = benim, لك = senin, له = onun
  • Fiillere eklenirlerse fiilden etkileneni belirtirler. Yani nesne zamiri işlevindedirler. Örnek: أُحِبّك = Seni seviyorum.
  • Fiile eklenen birleşik zamir yönelme durumu da belirtebilir. Yani "bana, sana, ona" anlamı katar. Örnek: أعطني = Bana ver.
  • أَنَّ (enne) لٰكِنَّ (lakin) gibi bağlaçlara eklenip (Mesela: لِأَنَّه , لٰكِنَّي) "çünkü ben..." "ama ben..." manası katabilirler. Örnek: لأنني كنت مريضا = Çünkü ben hastaydım.
  • Eğer -ي eki ünlü ses ile biten bir kelimeye eklenirse -ن kaynaştırma ünsüzünü alır. Örnek: رَأَيْتَنِي = Beni gördün.
Edatlı ZamirlerDüzenle

Edatlı zamirler "edat + birleşik zamir" şeklindedir. Fakat bazı düzensiz edatlı zamirler de vardır:

Anlamı Bağımsız şekli Benimle Seninle

(eril tekil)

Onunla
"için, -a", dolaylı nesne Arapçaلِـ

li-
Arapçaلِي

liy
Arapçaلَكَ

leke

Arapçaلَهُ

lehu
"içinde", "ile", "vasıtasıyla" Arapçaبِـ

bi-
Arapçaبِي

biy
Arapçaبِكَ

bike
Arapçaبِهِ

bihi
"içinde" Arapçaفِي

fiy
Arapçaفِيَّ

fîye
Arapçaفِيكَ

fiyke

Arapçaفِيهِ

fîhi
"-a" Arapçaإِلَى

ilâ
Arapçaإِلَيَّ

ileyye
Arapçaإِلَيْكَ

ileyke

Arapçaإِلَيْهِ

ileyhi
"üzerine" Arapçaعَلَى

'âla
Arapçaعَلَيَّ

'aleyye
Arapçaعَلَيْكَ

'aleyke
Arapçaعَلَيْهِ

'aleyhi
"ile" Arapçaمَعَ

ma‘a
Arapçaمَعِي

ma'iy
Arapçaمَعَكَ

me'ake

Arapçaمَعَهُ

me'ahu
"-den" Arapçaمِنْ

min
Arapçaمِنِّي

minniy
Arapçaمِنْكَ

minke
Arapçaمِنْهُ

minhu
"üzerine"

"hakkında"

Arapçaعَنْ

‘an
Arapçaعَنِّي

'anniy
Arapçaعَنْكَ

'anke
Arapçaعَنْهُ

‘anhu

İşaret ZamirleriDüzenle

Arapçada işaret zamirleri (Arapçaأَسْمَاء اَلْإِشَارَة asmā’ al-ishārah)

"Bu, bunlar"
Cinsiyet Tekil İkil Çoğul
Eril yalın Arapçaهذا

haẓa
Arapçaهٰذَانِ

haẓani
Arapçaهٰؤُلَاءِ

ha'ula'i
nesne/iyelik Arapçaهٰذَيْنِ

haẓeyni
Dişil yalık Arapçaهٰذِهِ

haẓihi
Arapçaهٰاتَانِ

hatani
nesne/iyelik Arapçaهٰاتَيْنِ

hateyni
"Şu, şunlar"
Cinsiyet Tekil İkil Çoğul
Eril yalın Arapçaذَانِكَ

ẓalike, ẓake
Arapçaذَانِكَ

ẓanike
Arapçaأُولٰئِكَ

ula'ike
iyelik Arapçaذَيْنِكَ

ẓaynike
Dişil yalın Arapçaتِلْكَ

tilke
Arapçaتَانِكَ

tanike
iyelik Arapçaتَيْنِكَ

teynike

İkil haller sadece formal Arapçada kullanılır.

Bazı işaret zamirleri (hāzā, hāzihi, hāzāni, hāzeyni, hā’ulā’i, zālike, ve ulā’ike) elif (Arapçaا) olmasa da uzun /a/ ile telaffuz edilir.

Kuran Arapçasında "sahibi" manasına gelen farklı zamirler de vardır:

"Sahibi"
Cinsiyet Tekil İkil Çoğul
Eril Yalın hali Arapçaذَوَا Arapçaذَوَا Arapçaذَوُو، أُولُو
Nesne hali Arapçaذَا Arapçaذَوَيْ Arapçaذَوِي، أُولِي
Tamlama Arapçaذِي
Dişil Yalın hali Arapçaذَاتُ Arapçaذَوَاتَا Arapçaذَوَاتُ، أُولَاتُ
Nesne hali Arapçaذَاتَ Arapçaذَوَاتَيْ Arapçaذَوَاتِ، أُولَاتِ
iyelik Arapçaذَاتِ

هذا aslında -ه 'bu' ön ekinden ve ذا zamirinin birleşmesiyle türemiştir. Yine aynı şekilde, ذالك kelimesi ذا ve لِ ön eki ile -ك ekinin bir birleşimidir. Ayrıca اَلَّذِي ilgi zamirinin kökeni ذي zamiridir. Bu kombinasyonlar Kuran Arapçasında tam oturmamışken ذاك, ذالكم gibi kombinasyonların kullanıldığı görülmektedir.

Bu kelime ayrıca İbranicede זה‎ "ze" ve dişil זאת‎ (zot) , çoğul אלה‎ (eleh) olarak da görülür.

İlgi zamirleriDüzenle

Arapça 8 adet ilgi zamiri olup bunlar öznenin cinsiyeti ve sayısı ile uyumlu olmalıdırlar:

İlgi zamirleri
Cinsiyet Tekil İkil Çoğul
Eril yalın

hali

Arapçaاَلَّذِي

alladhī
Arapçaاَللَّذَانِ

alladhāni
Arapçaاَلَّذِينَ

alladhīn(a)
nesne veya

iyelik hali

Arapçaاَللَّذَيْنِ

alladhayni
Dişil yalın

hali

Arapçaاَلَّتِي

allatī
Arapçaاَللَّتَانِ

allatāni
Arapçaاَللَّاتِي

allātī
nesne veya

iyelik hali

Arapçaاَللَّتَيْنِ

allatayni

Arapçada ilgi zamiriyle cümle kurulurken ilgi zamirinden sonra gelen cümlecikteki nesne, uygun bir zamirle tekrar belirtilmelidir: Arapçaاَلَّرَجُلُ ٱلَّذِي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ el-rajul(u) (e)lleẓiy tekellemtü ma‘a-hu, yani "onunla konuştuğum adam".

İlgi zamirinin etkilediği cümlecik belirtisiz ise ilgi zamiri kullanılmasa da olur: Arapçaرَجُلٌ تَكَلَّمْتُ مَعَهُ rajül(un) tekellemtü ma‘a-h(u)

LehçelerdeDüzenle

Lehçelerde, üstte bahsedilen sistemin ikil hallerinin olamaması ve dişil çoğul hallerini kaybetmeleri dışında bir fark yoktur.

FiillerDüzenle

 
Arapça vezinler

Arapçada filler (Arapçaفعل fi‘l), diğer Semitik dillerdeki gibi 3 veya 4 ünsüzden oluşan köklere sahiptirler ve bu kökler aynı zamanda fiilin ilettiği mananın en yalın haldir, mesela: k-t-b 'yazdı', q-r-’ 'okudu', ’-k-l 'yedi'. Bu ünsüzlerin arasındaki ünlülerde yapılan değişiklikler veya kelimeye eklenen ön ve son ekler, kelimenin işlevlerini (edilgenlik, emir, dilek belirtme gibi işlevlerini) ve manasını değiştirir.

Arapçada "olmak" fiili veya -dir -idi gibi ek fiiller yoktur. "Onun evi var" demek için Arapçaعنده بيت (ʿindehü bayt) - yani: "Onda ev (vardır)" denebilir.

EdatlarDüzenle

Yaygın kullanılan edatlar
Arapça Yaklaşık Türkçe manası
Gerçek



edatlar
vasıtası ile
sadece تٱللهِ (tallahi) derken kullanılır
-لَ kesinlikle (fiillerden önce de kullanılabilir)
-لِ için, -e ait
gibi
ve sonra
إلى -e
حتّى -e kadar
على üzerin(d)e
عن hakkında, -in yerine
في -de, içinde
مِن -den
مُنذُ -den beri
مذ -den beri
Yarı-edatlar أمام önünde
َبَين arasında
َتحْت altında
َحوْل etrafında
خارِج dışarısında
خِلالَ sırasında
َداخِل içinde
َدُون -sız
ّضِد karşı
َعنْد -de
َفوْق yukarıdaki
َمَع ile
َمِثل gibi
وَراء arkasında

Arapçaمَعَ edat mı (Arapçaحَرْف) yoksa isim (Arapçaاِسْم) mi?Düzenle

Bu sorunun kesin bir yanıtı yoktur, Arapçada Arapçaحَرْف cümlede yerine ve işlevine göre değişmeyen olarak kabul edilir, mesela Arapçaفِي.[11]

Çoğunluğa göre Arapçaمَعَ isim (Arapçaاِسْم) kabul edilmelidir çünkü Arapçaمَعَ tenvin alabilir (Arapçaتَنْوِين). Mesela Arapça "Beraber geldiler" derken (Arapçaجاؤوا مَعًا) mevzu bahis edatın tenvin aldığı görülür. Arapçaمَعَ bu sebepten dolayı yarı-edat sayılabilir.

Söz dizimiDüzenle

Arapçada tamlayan tamlanandan sonra gelir. Buna arapçada Arapçaإِضَافَة iḍāfah (ekleme) denir. Tamlanan ötre ( ُ ) tamlayanlar ise kesre ( ِ ) alır. Farsça tamlamalara veya İngilizcedeki "(isim) of (isim)" yapısına benzer. Bu Arapçada diğer Semitik dillerde de olduğu gibi tamlama oluşturmak için yaygın bir kalıptır.

Birkaç örnek:

  • Arapçaبِنْتُ حَسَنٍ bintu Ḥasan "Hasan'ın kızı".
  • Arapçaدَارُ السَّلاَمِ dāru‿s-salām "Barış evi".
  • Arapçaكِيلُو مَوْزٍ kīlū mawz "Bir kilo muz".
  • Arapçaبَيْتُ رَجُلٍ baytu‿rajul "(B'li) Adamın evi".
  • Arapçaبَيْتُ ٱلرَّجُلِ baytu‿r-rajul "Bir (B'siz) adamın evi".

Kelime sırasıDüzenle

Klasik Arapçanın söz dizimi fiil + özne + nesne şeklindedir. Bu söz dizimi hemen hemen sadece Kelt dillerinde, Avustronezya dillerinde ve Maya dilleri görülen nadir bir dizimdir.

ّاِن (inne)Düzenle

Bu kelime (Arapçaإِنَّ inna 'şüphesiz') özneyi vurgulamak ve manaya kesinlik katmak için kullanılır. Kendinden sonra birleşik zamir eklenerek kullanılır, mesela: Arapçaإِنَّ ٱلسَّمَاءَ زَرْقَاءُ inna s-samā’a zarqā’(u) 'Şüphesiz gök mavidir'.

Belirtme edatıDüzenle

Arapça belirtme edatı ال (el) cinsiyete, sayıya, ve ismin hallerine göre değişiklik göstermez fakat kendisinden sonra ت، د ،ر، س، ن ، ط، ظ، ص، ض، ذ، ث، şemsi harfleri geliyorsa ل harfi okunmaz ve kendisinden sonra gelen şemsi harf şedde alır. Mesela النيل (Nil nehri) /ennil/ şeklinde telaffuz edilir.

Hanedan, aile ekleriDüzenle

Özellikle Arap Yarım adasında önemli bir aileden gelen insanlar isimlerinden önce "aile, kabile" manasına gelen Arapçaآل takısını alır. El Saud (Saud ailesi) veya El eş-Şeyh (Şeyh ailesi). Arapçaآل belirtme edatı olan ال ile karıştırılmamalıdır.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Kojiro Nakamura, "Ibn Mada's Criticism of Arab Grammarians." Orient, v. 10, pgs. 89-113. 1974
  2. ^ a b Monique Bernards, "Pioneers of Arabic Linguistic Studies." Taken from In the Shadow of Arabic: The Centrality of Language to Arabic Culture, pg. 213. Ed. Bilal Orfali. Leiden: Brill Publishers, 2011. 9789004215375
  3. ^ Goodchild, Philip. Difference in Philosophy of Religion, 2003. Page 153.
  4. ^ Archibald Sayce, Introduction to the Science of Language. Pg. 28, 1880.
  5. ^ al-Aṣmaʿī at the Encyclopædia Britannica Online. ©2013 Encyclopædia Britannica, Inc.. Accessed 10 June 2013.
  6. ^ Encyclopaedia of Islam, vol. 5, pg. 174, fascicules 81-82. Eds. Clifford Edmund Bosworth, E. van Donzel, Bernard Lewis and Charles Pellat. Leiden: Brill Publishers, 1980. 9789004060562
  7. ^ Arik Sadan, The Subjunctive Mood in Arabic Grammatical Thought, pg. 339. Volume 66 of Studies in Semitic Languages and Linguistics. Leiden: Brill Publishers, 2012. 9789004232952
  8. ^ Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb, The Encyclopaedia of Islam, pg. 350. Leiden: Brill Archive, 1954. New edition 1980.
  9. ^ Alaa Elgibali and El-Said M. Badawi. Understanding Arabic: Essays in Contemporary Arabic Linguistics in Honor of El-Said M. Badawi, 1996. Page 105.
  10. ^ Kees Versteegh, The Arabic Language (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1997), p. 90.
  11. ^ Gerald Drissner (16 Ekim 2015). Arabic for Nerds (İngilizce). Createspace Independent Publishing Platform. ISBN 978-1517538385.