"Uluslararası Birimler Sistemi" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
(Gökhan tarafından yapılan 2008-10-08 18:18:16 tarihli değişiklik geri getirildi.)
[[MKS]] ('''M'''eter, '''K'''ilogram, '''S'''econd- metre, kilogram, saniye).
'''Uluslararası Birim Sistemi''' ya da '''Uluslararası Ölçüm Sistemi''' ([[Fransızca]]: ''Système international d'unités'', kısaca Sİ), 1960'taki "Ağırlıklar ve Ölçümler" genel konferansında tanımlandı ve buna resmi bir statü verildi. Bu sistem bilimde ve teknolojide kullanmak üzere önerilmiştir. SI Birim Sistemi'nin genel kabulü, teknik iletişimi kolaylaştırmaya yöneliktir. [[MKS]] birim sistemiyle doğrudan ilgilidir.
 
Bir birim sistemi. Uzunluk birimini metre (m), kütle birimini kilogram (kg), zaman birimini ise saniye (s) olarak esas alır. Genellikle mühendislikte ve fiziğin temel seviyelerinde kullanılır (teorik fizikte [[cgs]] tercih edilir). Çok bilinen [[elektrik]] ve [[manyetizma]] birimleri ([[ohm]], [[farad]], [[coulomb (birim)|coulomb]], vb) '''MKS''' birimleridir.
==Tarihçe==
Yazılı tarihle başlayan ölçme teknikleri içinde ilk uzunluk standardı, parmak kalınlığı, el genişliği, karış, ayak gibi orta boyuttaki bir insanın vücudundaki parça veya mesafelerden yola çıkılarak oluşturulmuştur. Örneğin, Nil üzerinde [[Chaldees]]'te MÖ 4000 yıllarında ''Firavun'un Dirseği'' yaygın bir standarttı ve 1 dirsek, 1/2 ayak, 2 karış, 6 el genişliği ya da 24 parmak kalınlığına eşit sayılıyordu. Bugünkü birimlerde, Firavun Dirseği 463,3 mm.'ye denk gelmektedir. MS 1101 yılında Kral [[I. Henry]] tarafından standart olması önerilen ve I. Henry'nin burnundan el baş parmağına kadar olan mesafe olarak tanımlanan [[yarda]] kısmen de olsa bugün hala kullanılmaktadır.
 
===Ayrıca bakınız===
Toplumlar arası ilişkilerin sıklaşması ile birlikte özellikle ağırlık ve uzunluk birimlerini karşılaştıracak, bu konuda birliği sağlayacak bir ölçme sistemine ihtiyaç duyulmuş ve bilimsel bir yaklaşım aranmaya başlanmıştır. 17.yüzyılın ortalarında Fransa'da uzunluk ve ağırlık birimleri konusundaki karmaşayı gidermek ve bu konuda birliği sağlamaya yönelik sistematik bir çalışma başlatılmıştır.
*[[cgs]]
*[[SI]]
 
Zaman içinde gelişen teknoloji ile birlikte ortak bir birime ihtiyaç duyulması sonucu 1528 yılında, geçerli ölçme ve ağırlık sisteminin, dünyanın boyutlarından oluşturulması fikri Fransız Fizikçi [[Jean Fernel]] tarafından ortaya atılmıştır. 1581 yılında [[Galileo]]'nun sarkacı bulması, 1665 yılında [[Huyghens]]'in sarkacı zamanı kaydetmek için kullanması ve 1671 yılında [[Picard]]'ın sarkacı uzunluk standardı olarak önermesi ölçü birliği ile ilgili olarak yapılan ilk bilimsel çalışmalardır. Referans uzunluk olarak da Paris ile Amiens arasındaki mesafenin, bu şehirden geçen meridyen boyunca ölçülmesi önerilmiştir. Daha sonraki yıllarda birçok değişik fikir öne sürülmüş ancak 1790'lı yıllarda tekrar dünyanın çevresinden uzunluk birimi türetilmeye karar verilmiştir.
 
Mart 1790'da Paris'te toplanan ''Bilim Adamları Akademisi'''nin, Dunkirk-Barcelona üzerinden geçen meridyenin 1/40.000.000'ini yeni referans uzunluk olarak kabul etmesiyle uzunluk biriminin dünyanın özellikleri üzerinden türetilmesi gerekliliği tekrar gündeme gelmiştir. Birimin adı da Yunanca ''Metron''dan alınan [[Metre]] olarak kabul edilmiştir. 1793 yılında yapımına karar verilen metre prototipi, 25x40,5 mm kesite sahip saf [[platin]] bir çubuktur. Bu yeni metre prototipi 22 Haziran 1799'da metrik sistemin uzunluk standardı olarak, Hollandalı [[Jan Hendrik van Swinden]] tarafından Fransız otoritelere (''Corps Legislatif'') sunulmuştur. Standart aynı yıl Fransız Ulusal Arşivi'ne kaldırılmış ve ''Arşiv Metre'' olarak adlandırılmıştır.
 
[[Kategori:Birim sistemleri]]
Fransa'da 1837 yılında kabul edilen ''Ölçü ve Ağırlıklar Kanunu'' ile uzunluk ölçüleri için metrenin tek geçerli birim olduğu açıklanmıştır. Bundan sonra geçen 30 sene içinde üretilen 25 metre prototipi bazı dünya ülkelerine dağıtılmıştır.
 
{{Link SM|bg}}
1869'da, 12 ülke tarafından metrik sistemin resmen kabul edilmesinin ardından, birkaç Fransız üye ve diğer ülkelerin temsilcilerinden oluşan CIM (Commission Internationale de Metre) olarak adlandırılan bir komisyon kurulmuştur. 1870 Ağustos'unda Paris'te toplanan CIM, metrenin yanı sıra kütle birimini de uluslararası standartlarda üretmeye karar vermiştir.
{{Link SM|ro}}
 
{{Link SM|vi}}
Ayrıca ondalık bir sistem olduğundan birimlerin ondalık katlarını, astkatlarını temsil eden standart önekler (prefıxes) ve öneklerin sembolleri de tanımlanmıştır. SI sisteminin en pratik özelliklerinden biri ondalık bir sistem oluşudur. Birimin büyüklüğü 10 sayısının pozitif veya negatif tam sayı kuvvetlerini temsil eden çeşitli önekler kullanılılarak değiştirilebilmekte yani, yeni birimler üretilebilmektedir.
Örnek;
103 metre (m) = 1 000 metre (m) = 1 kilometre (km)
10-12 farad (F) = 0,000 000 000 001 farad (F) = 1 picofarad (pF)
 
==Kütle standardı==
Kütle standartlarını oluşturmak için [[17. yüzyıl]] ortalarında başlatılan çalışmalar [[1793]] yılında tamamlanmış ve referans ağırlık olarak +4°C'deki 1dm<sup>3</sup> suyun ağırlığının kabul edilmesiyle, metrik sistemin temelini oluşturan ilk doğal ve evrensel ifade şekli ortaya çıkmıştır. [[1799]] yılında daha pratik bir kullanımını sağlamak amacı ile, ağırlık biriminin, [[platin|platinden]] imal edilen bir referans kütle standardına aktarılması kararlaştırılmıştır. Bu yeni ağırlık referans standardı da [[Fransa]] Cumhuriyeti'nin arşivlerinde korunduğundan ismi ''Arşiv Kilogram'' olarak adlandırılmıştır.
 
O yıllarda metre ve kilogramın yanı sıra farklı standartlar ve ölçü birimleri de kullanılmakta idi. Örneğin [[1871]] yılında orta Avrupa'da Württemberger inçi, Ren inçi ve Viyana inçi olmak üzere üç çeşit inç kullanılmaktaydı. Ülkeler arasında yapılan ürün alışverişlerinde farklı ölçü standartlarının kullanılması bir takım karışıklıklara yol açmıştır. Bu nedenle uluslararası ölçüm birliği için yapılan çalışmalar [[1850]]-[[1880]] arasında hızlanmıştır.
 
==Uluslararası Ölçüm Sistemi ve Metre Konvansiyonu==
1872 yılında arşiv metreden türetilmiş, aşınma direnci yüksek %90 [[platin]]+ %10 [[iridyum]] alaşımından 20x20 mm'lik kesit alanına sahip metre ve 1879'da çapı ve yüksekliği 39 mm olan silindirik kilogram prototiplerinin imaline başlanmıştır. Uluslararası prototipin içlerinden seçildiği 30 benzer standart metre prototipi ve 40 adet kilogram prototipi üretilmiştir. Bütün bu kararların alınarak hayata geçirilmesini sağlaması açısından ölçme standartları konusunda evrensel birliği sağlamaya yönelik ilk çalışmalar, Fransız hükümetinin girişimi ile, aralarında [[Osmanlı İmparatorluğu]]'nun da bulunduğu 17 devlet temsilcisinin katılımıyla 20 Mayıs 1875'de Paris'de imzalanan Metre Konvansiyonu'na dayanmaktadır. (Metre Konvansiyonu'nun yapıldığı [[20 Mayıs]], '''"dünya metroloji günü"''' olarak kutlanmaktadır".) Dünyada bugün geçerli en eski uluslararası anlaşmalardan biri olan bu Konvansiyon ile aşağıda kısaca özetlenen üç temel yapı kurulmuştur.
 
*'''CGPM''' (Conférence Générale de Poids et Mesures):<br><u>Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçü Konferansı</u> Her dört yılda bir Paris'te toplanan konferans, bugün sayısı 51 olan üye ülkelerin yetkililerince oluşturulur ve uluslararası metroloji sisteminin koordinasyonundan sorumludur. [[Türkiye]] CGPM üyesidir ve [[Sanayi ve Ticaret Bakanlığı]] tarafından temsil edilmektedir.
*'''BIPM''' (Bureau International de Poids et Mesures):<br><u>Uluslararası metroloji enstitüsü</u> [[Paris]]'in [[Sevr]] banliyösünde bulunan Enstitü bütün dünyada yapılan ölçümlerin doğruluğundan ve farklı ülkelerde yapılan ölçümlerin birbirleri ile denkliğinden sorumludur. Bu enstitünün her endüstrileşmiş ülkede teknik bir muhatabı bulunmakta (ulusal metroloji enstitüleri) ve BIPM'in uzmanları ulusal metroloji enstitülerinin uzmanları ile beraber çalışarak ülkeler arasındaki ölçüm denkliğini oluşturmak için faaliyet göstermektedir. BIPM metroloji dünyasının en saygın yayını olan ''Metrologia'' dergisini de yayınlamaktadır. Türkiye, [[TÜBİTAK]] [[Ulusal Metroloji Enstitüsü]] (UME) ile BIPM'in faaliyetlerine katılmaktadır.
*'''CIPM''' (Comité International de Poids et Mesures):<br><u>Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçü Komitesi</u> Metre Konvansiyonu tarafından oluşturulan ve uluslararası metroloji sisteminin günlük işleyişinden sorumlu kuruluştur. Gizli oyla metroloji dalında saygınlığı olan bilimadamları arasından seçilen 18 kişiden oluşur ve BIPM'in faaliyetlerinden sorumludur. CIPM üyeliği süresiz olup, ölüm veya istifa yolu ile boşalır. Boşalan her üyelik için geri kalan 17 üye seçim yapar ve CGPM'in onayına sunar. Her yıl [[Ekim]] ayında Paris'de toplanan CIPM, aynı zamanda CC (Consultatif Comité) adı verilen Teknik Komiteler aracılığı ile dünyadaki metroloji alanındaki bilimsel faaliyetleri koordine eder. Teknik Komitelere katılacak ülkeler ve laboratuarlar bilimsel ve teknolojik yeteneklerine göre dört yılda bir CIPM tarafından belirlenir.
 
<center>
{| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto"
|+ SI Temel Birimler
|-
!Fiziksel Nicelik
!Birim
!Sembol
|-
![[Uzunluk]]
|[[metre]]
|'''m'''
|-
![[Kütle]]
|[[kilogram]]
|'''kg'''
|-
![[Zaman]]
|[[saniye]]
|'''s'''
|-
![[Elektrik akımı]]
|[[Amper]]
|'''A'''
|-
![[Sıcaklık]]
|[[kelvin]]
|'''K'''
|-
![[Aydınlanma şiddeti]]
|[[candela]]
|'''cd'''
|-
![[Mol (birim)|Madde Miktarı]]
|[[mol]]
|'''mol'''
|-
|}
 
<br>
{| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto"
!colspan=4 | +Bazı SI türeme birimleri için özel isimler ve semboller
|-
! Fiziksel<br>Nicelik
! SI Biriminin<br>Adı
! SI Birimi<br>için Sembol
! SI Biriminin<br>Tanımı
|-
| [[Kuvvet]]
| [[newton]]
| '''N'''
| kg m s <sup>&#8722;2</sup>
|-
| [[Basınç]]
| [[pascal]]
| '''Pa'''
| N/m<sup>2</sup> = kg m <sup>&#8722;1</sup> s<sup>&#8722;2</sup>
|-
| [[Enerji]]
| [[joule]]
| '''J'''
| N m = kg m<sup>2</sup> s<sup>&#8722;2</sup>
|-
| [[Güç (fizik)]]
| [[watt]]
| '''W'''
| J/s = kg m<sup>2</sup> s<sup>&#8722;3</sup>
|-
| [[Elektriksel Yük]]
| [[coulomb]]
| '''C'''
| A &middot; s
|-
| [[Elektriksel Potansiyel Farkı]]
| [[volt]]
| '''V'''
| W/A = J/C = kg m<sup>2</sup> A<sup>&#8722;1</sup> s<sup>&#8722;3</sup>
|-
| [[Elektriksel Direnç]]
| [[ohm]]
| '''Ω'''
| V/A = kg m<sup>2</sup> A<sup>&#8722;2</sup> s<sup>&#8722;3</sup>
|-
| [[Elektriksel İletkenlik]]
| [[siemens]]
| '''S'''
| &Omega;<sup>&#8722;1</sup> = kg<sup>&#8722;1</sup> m<sup>&#8722;2</sup> A<sup>2</sup> s<sup>3</sup>
|-
| [[Elektriksel Sığa]]
| [[farad]]
| '''F'''
| C/V = A<sup>2</sup> s<sup>4</sup> kg<sup>&#8722;1</sup> m<sup>&#8722;
|-
| [[Manyetik Akı]]
| [[Weber (birim)|weber]]
| '''Wb'''
| kg m<sup>2</sup> s<sup>&#8722;2</sup> A<sup>&#8722;1</sup>
|-
| [[İndüktans]]
| [[henry]]
| '''H'''
| Wb/A = kg m<sup>2</sup> A<sup>&#8722;2</sup> s<sup>&#8722;2</sup>
|-
| [[Manyetik Akı Yoğunluğu]]
| [[tesla]]
| '''T'''
| Wb/m<sup>2</sup> = kg s<sup>&#8722;2</sup> A<sup>&#8722;1</sup>
|-
| [[Aydınlanma Akısı]]
| [[lümen]]
| '''lm'''
| cd &middot; sr
|-
| [[Aydınlanma]]
| [[lüks (aydınlanma)]]
| '''lx'''
| lm/m<sup>2</sup> = cd sr m<sup>&#8722;2</sup>
|-
| [[Frekans]]
| [[hertz]]
| '''Hz'''
| s<sup>&#8722;1</sup> (saniyede salınım)
|-
| [[Radyoaktivite]]
| [[bekerel]]
| '''Bq'''
| s<sup>&#8722;1</sup> (saniyede bozunma)
|}
</center>
 
==Yazım stili==
*Bir şahıs adından türetilmişler dışındaki semboller küçük harfle yazılır. Örneğin basınç birimi [[Blaise Pascal]]'a atfen verilmiştir, dolayısıyla onun sembolu "Pa" olarak yazılır, ama sembolun kendi "pascal" olarak yazılır. Buna tek istisna litredir, çünkü orijinal sembol olan l, 1 sayısına çok fazla benzemektedir. Amerikan Millî Standartlar ve Teknoloji Kurumu (National Institute of Standards) bu yüzden "L" kullanılmasını salık verir; bu kullanım ABD, Kanada ve Avustralya'da yaygın olarak kullanılır. El yazısı <big>"ℓ"</big> bazı ülkelerde, özellikle Japonyada yaygındır ama bu halen herhangi bir standartlar kuruluşu tarafından resmen desteklenmemiştir. Daha fazla bilgi için [[litre]] maddesine bakınız.
* Birimler kelime olarak yazıldıkları zaman eğer kullanılan dil çoğul ekini gerektiriyorsa (İngilizce, Fransızcada -s eki gibi) çoğul eki alırlar ama sembol olarak yazıldıkları zaman çoğul eki eklenmez.
* Sembollere, eğer cümle sonunda değillerse, nokta konmaz (örneğin, "kg." değil "kg").
* Tipografik olarak sembollerin eğri değil dik yazılması tercih edilmelidir, eğri yazılan matematik değişkenlerden (örneğin, kütle için ''m'', uzunluk için ''l'' gibi) ayırt edilmelerini sağlamak için .
* Sayı ile sembol arasında bir boşluk konmalıdır (örneğin "2,21 kg" veya "22 °C" ). Bu kuralın istisnaları düzlemsel açılar için kullanılan derece, dakika ve saniye sembolleridir (°, ′ ve ″), bunlar sayıdan hemen sonra konur.
* Ondalık haneleri üçlü gruplar halinde gruplandırmak için boşluklar kullanılabilir (başka yazım sistemlerinde nokta veya virgül kullanılmasından, örneğin 1,000,000 veya 1.000.000, farklı olarak). Basımda bu amaç için kullanılan boşluk, kelimleri ayıran boşluktan daha kısadır.
* 2003'te toplanan Ağırlık ve Ölçümler Genel Konferansı'nın (CGPM) 10. kararı, ondalık ayırıcısının ya nokta ya da virgül olabileceği şeklindedir. Pratikte İngilizce'de nokta kullanılır, çoğu Avrupa dilinde virgül kullanılır.
*Birden fazla birimden oluşmuş semboller birbirlerine ya bir orta nokta (·) ya da bir boşlukla bağlanır (örneğin, N m veya N·m).
*Bir birimin başka bir birime bölünmesinden oluşan semboller ya bir bölme işareti (/) ile bağlanır ya da negatif üsle gösterilir. Örneğin "metre bölü saniye" , "m/s" veya "m s<sup>-1</sup>", "m·s<sup>-1</sup>" veya <math>\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}}</math> olarak yazılır. Eğer sonucun ne anlama geldiği müphemse bölü işareti kullanılmamalıdır, örneğin "kg/m·s<sup>2</sup>" yerine "kg·m<sup>-1</sup>·s<sup>-2</sup>" tercih edilmelidir.
 
== Kaynakça ==
[[:en:International System of Units| İngilizce Wikipedia'da Uluslararası Ölçüm Sistemi maddesi]]
 
==Dış Bağlantılar==
 
*[http://www.ume.tubitak.gov.tr/ume_giris1.html Ulusal Metroloji Enstitüsü]
*[http://www.bipm.org/en/si/ The International System of Units]
*[http://www.metrolojiokulu.com/metroloji.htm Metroloji Okulu / Metrenin Geçmişinde Küçük Bir Gezinti]
*[http://www.isguvenligi.net/mevzuat/sanayi_ticaret_bakanligi_yon/birimler_yonetmeligi.pdf T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı:Birimler Yönetmeliği]
*[http://www.birimcevir.com Birim Çevirici]
 
<!-- interwiki -->
 
[[Kategori:Birim sistemleri]]
 
[[af:SI-stelsel]]
[[als:SI-Einheitensystem]]
[[ar:نظام دولي للوحدات]]
[[ast:Sistema Internacional d'Unidaes]]
[[bat-smg:SI]]
[[be-x-old:Міжнародная сыстэма СІ]]
[[bg:Международна система единици]]
[[bn:এস্‌আই একক]]
[[br:Sistem etrevroadel unanennoù ar fizik]]
[[bs:SI sistem]]
[[ca:Sistema internacionalInternacional d'Unitats]]
[[cs:Soustava SI]]
[[cu:Междѹнародьнъ мѣръ сѷстима]]
[[da:SI]]
[[da:Système International d'Unités]]
[[de:Internationales Einheitensystem]]
[[el:Διεθνές σύστημα μονάδων]]
[[en:SI]]
[[en:International System of Units]]
[[eo:Sistemo Internacia de Unuoj]]
[[es:Sistema Internacional de Unidades]]
[[et:SI-süsteem]]
[[eu:Nazioarteko Unitate Sistema]]
[[fa:سیستم استاندارد بین‌المللی واحدها]]
[[fi:Kansainvälinen yksikköjärjestelmä]]
[[fr:Système international d'unités]]
[[fur:Sisteme internazionâl di unitâts]]
[[he:SI]]
[[ga:Córas Idirnáisiúnta na nAonad]]
[[gd:Système international d'unités]]
[[gl:Sistema Internacional de Unidades]]
[[he:מערכת היחידות הבינלאומית]]
[[hi:अन्तर्राष्ट्रीय इकाई प्रणाली]]
[[hr:Međunarodni sustav mjernih jedinica]]
[[hu:SI mértékegységrendszer]]
[[ia:Systema International de Unitates]]
[[id:SISistem (satuanInternasional ukur)Satuan]]
[[io:Unaj-internaciona sistemo]]
[[is:SI]]
[[is:Alþjóðlega einingakerfið]]
[[it:Sistema Internazionale di unità di misura]]
[[it:Sistema internazionale di unità di misura]]
[[ja:国際単位系]]
[[jbo:treci'e]]
[[jv:Petungan Internasional]]
[[ka:ერთეულთა საერთაშოირისო სისტემა]]
[[kk:Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі]]
[[ko:SI 단위계]]
[[lbksh:SI-EenheetesystemBasiseinheite]]
[[ku:Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
[[lt:Matavimo vienetas]]
[[la:Systema Internationale]]
[[nl:SI]]
[[lb:Internationaalt Eenheetesystem]]
[[lt:SI]]
[[lv:Starptautiskā mērvienību sistēma]]
[[mk:SI систем на мерки]]
[[ml:അന്താരാഷ്ട്ര ഏകകവ്യവസ്ഥ]]
[[mn:Олон улсын нэгжийн систем]]
[[mr:आंतरराष्ट्रीय गणना पद्धती]]
[[ms:Sistem Unit Antarabangsa]]
[[nds:Internatschonal Eenheitensystem]]
[[nl:Système International]]
[[nn:SI-systemet]]
[[no:SI-systemet]]
[[oc:Sistèma internacionau d'unitats]]
[[pl:Układ SI]]
[[pt:Sistema Internacional de Unidades]]
[[roqu:SI tupuy]]
[[ro:Sistemul internaţional de unităţi]]
[[ru:СИ]]
[[simplesco:SI]]
[[simple:International System of Units]]
[[sk:SI]]
[[sl:Mednarodni sistem enot]]
[[sq:Sistemi SI]]
[[sr:СИ]]
[[su:SI]]
[[sv:SI]]
[[sw:Vipimo sanifu vya kimataifa]]
[[ta:அனைத்துலக முறை அலகுகள்]]
[[th:หน่วยเอสไอ]]
[[tl:Sistemang pandaigdig ng mga yunit]]
[[uk:Міжнародна система СІ]]
[[ur:بین الاقوامی نظام اکائیات]]
[[uz:SI]]
[[vec:SI]]
[[vi:SI]]
[[yo:Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI]]
[[zh:国际单位制]]hey
[[zh:国际单位制]]
[[zh-min-nan:Kok-chè Tan-ūi Hē-thóng]]
[[zh-yue:國際單位制]]
709

değişiklik