"Yüksek hızlı demiryolu" sayfasının sürümleri arasındaki fark

İngilizce Vikipedi maddesi esas alınarak güncelleme yapıldı. Devam edilecek.
(Düzenleme)
(İngilizce Vikipedi maddesi esas alınarak güncelleme yapıldı. Devam edilecek.)
'''Yüksek hızlı demiryolu (YHD)''' ({{dil|en|High-speed rail (HSR)}}), kendine özgü ray sistemi ve bu sisteme entegre özel [[raylı taşıt]]ları ile geleneksel demiryolu trafiğinden önemli ölçüde daha hızlı ulaşıma imkân tanıyan [[demiryolu ulaşımı|demiryolu taşımacılığı]] türüdür. Dünya çapında bir tek geçerli standart tanım bulunmamakla birlikte, {{Dönüştürme|250|km/h||mph||in}} ve üstü hıza uygun yeni demiryolu hatları ve {{Dönüştürme|200|km/h||mph||in}} ve üstü hıza uygun geliştirilmiş mevcut demiryolu hatları yaygın olarak '''yüksek hızlı demiryolu''' olarak kabul edilir.<ref name="UIC">{{Web kaynağı |başlık= General definitions of high-speed |çeviribaşlık= Yüksek hızın genel tanımları |url= http://www.uic.org/spip.php?article971 |yayıncı= [[Uluslararası Demiryolları Birliği|Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC)]] |arşivurl= https://web.archive.org/web/20110720214528/http://www.uic.org/spip.php?article971 |arşivtarihi= 20 Temmuz 2011 |erişimtarihi= 13 Mayıs 2009 |ölüurl= evet |dil= İngilizce}}</ref>
 
İlk yüksek hızlı demiryolu hattı olan [[Tōkaidō Shinkansen]], 1964'te [[Japonya]]'da hizmete girmiştir ve bu hat yaygın olarak [[Şinkansen]] ({{Dil|ja|新幹線|çeviri= Shinkansen (Yeni Ana Hat)}}) ya da '''Hızlı Tren (Bullet Train)''' olarak da bilinmektedir.<ref>{{Web kaynağı |başlık= The Shinkansen Turns 50: The History and Future of Japan's High-Speed Train |çeviribaşlık= Shinkansen 50 Yaşına Giriyor: Japonya'daki Yüksek Hızlı Trenin Tarihi ve Geleceği |url= https://www.nippon.com/en/features/h00078/ |tarih= 1 Ekim 2014 |website= nippon.com |erişimtarihi= 25 Ocak 2021 |dil= İngilizce}}</ref> Yüksek hızlı trenler çoğunlukla, büyük bir kurp yarıçapı ile tasarlanarak [[standart hat açıklığı|standart hat açıklıklı (1435&nbsp;mm)]] [[sürekli kaynaklı ray]]larla inşa edilen, tamamen kendilerine özel ya da kademeli olarak geçiş üstünlüğüne sahip oldukları ortak yüksek hızlı demiryolu hatlarında sefer yaparlar. [[Japonya'da yüksek hızlı demiryolu|Japonya]], [[İspanya'da yüksek hızlı demiryolu|İspanya]], [[Hindistan'da yüksek hızlı demiryolu|Hindistan]] gibi ülkelerde ''-neredeyse-'' sadece [[standart hat açıklığı|standart hat açıklıklı (1435&nbsp;mm)]] yüksek hızlı demiryolu hatları bulunmaktadır. Bununla birlikte, eskiden [[Rus İmparatorluğu]]'nun bir parçası olan ve [[geniş hat açıklığı|geniş hat açıklıklı]] <small>([[Rus hat açıklığı|Rus (1524&nbsp;mm)]])</small> demiryolu hatlarına sahip olan [[Rusya'da yüksek hızlı demiryolu|Rusya]], [[Özbekistan'da yüksek hızlı demiryolu|Özbekistan]] gibi ülkeler [[Rus hat açıklığı|Rus hat açıklıklı (1524&nbsp;mm)]] yüksek hızlı demiryolu ağı geliştirmeye çalışmışlardır. Ayrıca, şimdiye kadar, [[dar hat açıklığı|dar hat açıklıklı]] <small>([[Cape hat açıklığı|Cape (1067&nbsp;mm)]])</small> bir demiryolu hattında yolculu ticari işletimde {{Dönüştürme|160|km/h||mph||in}} hıza ulaşan [[Spirit of Queensland]] haricinde başka hiçbir [[dar hat açıklığı|dar hat açıklıklı]] yüksek hızlı demiryolu hizmeti planlanmamış veya inşa edilmemiştir.<ref>https://www.smh.com.au/national/worlds-fastest-on-narrow-tracks-20041117-gdk4pk.html</ref><ref>https://www.railway-technology.com/projects/queensland/</ref>
 
[[Almanya'da yüksek hızlı demiryolu|Almanya]], [[Amerika Birleşik Devletleri'nde yüksek hızlı demiryolu|Amerika Birleşik Devletleri]], [[Avusturya'da yüksek hızlı demiryolu|Avusturya]], [[Belçika'da yüksek hızlı demiryolu|Belçika]], [[Birleşik Krallık'ta yüksek hızlı demiryolu|Birleşik Krallık]], [[Çin'de yüksek hızlı demiryolu|Çin]], [[Danimarka'da yüksek hızlı demiryolu|Danimarka]], [[Fas'ta yüksek hızlı demiryolu|Fas]], [[Finlandiya'da yüksek hızlı demiryolu|Finlandiya]], [[Fransa'da yüksek hızlı demiryolu|Fransa]], [[Güney Kore'de yüksek hızlı demiryolu|Güney Kore]], [[Hollanda'da yüksek hızlı demiryolu|Hollanda]], [[İspanya'da yüksek hızlı demiryolu|İspanya]], [[İsveç'te yüksek hızlı demiryolu|İsveç]], [[İsviçre'de yüksek hızlı demiryolu|İsviçre]], [[İtalya'da yüksek hızlı demiryolu|İtalya]], [[Japonya'da yüksek hızlı demiryolu|Japonya]], [[Norveç'te yüksek hızlı demiryolu|Norveç]], [[Özbekistan'da yüksek hızlı demiryolu|Özbekistan]], [[Polonya'da yüksek hızlı demiryolu|Polonya]], [[Portekiz'de yüksek hızlı demiryolu|Portekiz]], [[Rusya'da yüksek hızlı demiryolu|Rusya]], [[Suudi Arabistan'da yüksek hızlı demiryolu|Suudi Arabistan]], [[Tayvan'da yüksek hızlı demiryolu|Tayvan]] ve [[Türkiye'de yüksek hızlı demiryolu|Türkiye]] gibi birçok ülke büyük şehirleri birbirine bağlamak için geçmişte yeni yüksek hızlı demiryolu altyapısı inşa etmişler ve/veya mevcut demiryolu altyapısını geliştirmişlerdir. Günümüzde ise bu ülkeler yeni yüksek hızlı demiryolu altyapıları inşa etmeye ve geliştirmeye devam etmektedirler. Sadece Avrupa'da yüksek hızlı demiryolu hatları ülkeler arasında da hizmet vermektedir. Çin'de, Aralık 2020 itibarıyla, dünya toplamının üçte ikisinden fazlasını oluşturan {{Dönüştürme|37.900|km||mi||in}}'den daha fazla yüksek hızlı demiryolu hattı bulunmaktadır.<ref name="Length_CN">{{Web kaynağı |başlık= China's high-speed rail lines top 37,900&nbsp;km at end of 2020 |çeviribaşlık= Çin'in yüksek hızlı tren hatları 2020 sonunda 37.900&nbsp;km'ye ulaştı |url= http://english.www.gov.cn/archive/statistics/202101/10/content_WS5ffa36f3c6d0f725769438ad.html |çalışma= [[Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi|Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi ''(The State Council of the P.R. China)'']] |erişimtarihi= 18 Mart 2021 |dil= İngilizce}}</ref><ref name="speed">{{Web kaynağı |başlık= High Speed Lines in the World |çeviribaşlık= Dünyadaki Yüksek Hızlı Hatlar |url= https://uic.org/IMG/pdf/20200227_high_speed_lines_in_the_world.pdf |tarih= 27 Şubat 2020 |yayıncı= [[Uluslararası Demiryolları Birliği|Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC)]] |arşivurl= https://web.archive.org/web/20210117092100/https://uic.org/IMG/pdf/20200227_high_speed_lines_in_the_world.pdf |arşivtarihi= 17 Ocak 2021 |erişimtarihi= 18 Mart 2021 |ölüurl= evet |dil= İngilizce}}</ref>
 
==== İlk dar açıklıklı Japon yüksek hızlı demiryolu hizmeti ====
1957'de [[Büyük Tokyo|Büyük Tokyo Metropolü]]'ndeki özel [[Odakyu Electric Railway]]'de çalışan mühendisler, [[Odakyu 3000 serisi SE]] [[elektrikli çoklu birim|EMU]]'yu piyasaya sürmüştür. Bu EMU treni, {{Dönüştürme|145|km/h||mph||in}} hızla [[dar hat açıklığı|dar hat açıklıklı]] demiryolları için bir dünya rekoru kırmış ve Odakyu mühendislerine [[standart hat açıklığı|standart hat açıklıklı]] yüksek hızlı demiryollarını güvenli ve güvenilir bir şekilde inşa edebileceklerine dair güven aşılamıştır.<ref name="KIMT">{{Web kaynağı |soyadı= Jones |ad= Ben |yazarbağı= Ben Jones |başlık= How Japan's Shinkansen bullet trains changed the world of rail travel |çeviribaşlık= Japonya'nın Shinkansen hızlı trenleri, demiryolu seyahati dünyasını nasıl değiştirdi? |url= https://www.kimt.com/content/national/565685772.html |tarih= 2 Aralık 2019 |website= KIMT News |arşivurl= |arşivtarihi= |erişimtarihi= 18 Kasım 2020 |ölüurl= hayır |dil= İngilizce}}</ref> Rusya, Finlandiya ve Özbekistan istisna olmak üzere, dünyadaki tüm yüksek hızlı demiryolu hatlarında ''-eski hatlar için tercih edilen hat açıklığının farklı olduğu ülkelerde bile-'' hâlâ [[standart hat açıklığı]] kullanılmaktadır.
 
==== Yeni bir demiryolunda yeni bir tren ====
İlk fizibilite testlerinden sonra proje hızlandırılmış ve hattın ilk bölümünün inşasına 20 Nisan 1959'da başlanmıştır.<ref name="kanagawa">{{Web kaynağı |başlık= Kanagawa Prefecture:県央・湘南の環境と共生する都市づくりNEWS NO.11」新幹線豆知識クイズの解説 |çeviribaşlık= Kanagawa Bölgesi: Haber No:11, "Eyalet merkezi ve Shonan çevresi ile bir arada bulunan şehirler için Shinkansen ile seyahat ipuçları" |url= http://www.pref.kanagawa.jp/cnt/p19871.html |yayıncı= Pref.kanagawa.jp |arşivurl= https://web.archive.org/web/20110927053732/http://www.pref.kanagawa.jp/cnt/p19871.html |arşivtarihi= 27 Eylül 2011 |erişimtarihi= 17 Ekim 2011 |ölüurl= evet |dil= Japonca}}</ref> 1963'te, yeni demiyolu hattında, test sürüşleri {{Dönüştürme|256|km/h||mph||in}} azami hıza ulaşmıştır. İnşaat çalışmalarının başlamasından beş yıl sonra, Ekim 1964'te, [[1964 Yaz Olimpiyatları|Tokyo Olimpiyat Oyunları]] için tam zamanında, iki şehir arasında ilk modern yüksek hızlı demiryolu olan [[Tōkaidō Shinkansen]] hizmete girmiştir.
 
İlk Shinkansen trenleri, [[Kawasaki Heavy Industries]] tarafından üretilen [[0 serisi Shinkansen]] ({{dil|ja|弾 丸 列車|çeviri=Dan Maru Ressha}} ya da {{dil|en|Bullet Train|çeviri=Hızlı Tren}}), ticari hizmette önceki hızlı trenleri geride bırakmıştır. Bu trenler, {{Dönüştürme|210|km/h||mph||in}} azami hıza ve [[Nagoya]] ve [[Kyoto]]'daki ara istasyonlarla birlikte ortalama {{Dönüştürme|162,8|km/h||mph||in}} hıza ulaşarak hem [[Tokyo]] ile [[Osaka]] arasındaki {{Dönüştürme|515|km||mi||in}} mesafeyi 3 saat 10 dakikada kat etmişler hem de yolculu ticari işletimde yeni bir dünya rekoru kırmışlardır.<ref name="byun">{{Web kaynağı |başlık= Shinkansen Chronology |çeviribaşlık= Shinkansen Kronolojisi |url= http://www.h2.dion.ne.jp/~dajf/byunbyun/chrono.htm |arşivurl= https://web.archive.org/web/20090215162834/http://www.h2.dion.ne.jp/~dajf/byunbyun/chrono.htm |arşivtarihi= 15 Şubat 2009 |erişimtarihi= 8 Eylül 2021 |ölüurl= evet |dil= Japonca}}</ref>
 
==== Toplum için yüksek hızlı tren ====
{{Ana|Almanya'da yüksek hızlı demiryolu}}
[[Dosya:ICE 1 in Augsburg-Hochzoll.jpg|küçükresim|sağ|300x300px|Almanya menşeli [[ICE 1]]]]
Fransız TGV'nin ardından 1991'de Almanya, yeni inşa edilen [[Hannover-Würzburg yüksek hızlı demiryolu|Hannover - Würzburg yüksek hızlı demiryolu]]'nda {{Dönüştürme|280|km/h||mph||in}} azami hızda işletilen [[InterCityExpress|InterCityExpress (ICE)]]'in lansmanı ile Avrupa'da yüksek hızlı demiryolu taşımacılığı hizmetini başlatan ikinci ülke olmuştur. Alman ICE yüksek hızlı treni TGV trenlerine benzemektedir, tren setlerinin her iki ucunda da özel aerodinamik elektrikli lokomotifler ve bu iki lokomotif arasında da değişken sayıda vagon bulunmaktadır. TGV'den farklı olarak, vagonların ''-vagon başına-'' iki konvansiyonel bojisi bulunmakta ve vagonlar birbirinden ayrılabilmektedir, bu da trenin uzatılmasına veya kısaltılmasına imkân tanımaktadır. Bu başlangıç, 1988'de {{Dönüştürme|406|km/h||mph||in}} hıza ulaşarak dünya hız rekorunu kıran, orijinal adı Intercity Experimental olan [[Intercity Experimental|Intercity Experimental (ICE V)]] prototipi ile yürtülenyürütülen on yıllık bir çalışmanın sonucudur.
 
==== İtalya ====
 
=== Güvenlik ===
YHD'nin öngörülebilir seyri nedeniyle kontrol edilebilmesi çok daha kolaydır. Yüksek hızlı demiryolu sistemlerinde, zemin seviyesinde olmayan demiryolu hatları inşa edielrek ve hemzemin geçitler ortadan kaldırılarak otomobiller veya insanlarla çarpışmalar azaltılmış, ancak tamamen ortadan kaldırılamamıştır.<ref>{{Web kaynağı |başlık= ICE train slashed open by garbage truck in Germany |çeviribaşlık= Almanya'da ICE treni çöp kamyonunu ikiye böldü |url= http://www.bild.de/BILD/news/bild-english/world-news/2010/08/17/train-crash-horror-in-germany/ice-slashed-open-by-garbage-truck-15-injured.html |tarih= 17 Ağustos 2010 |yayıncı= Bild.de |erişimtarihi= 28 Ağustos 2010 |dil= İngilizce}}</ref><ref>{{Web kaynağı |başlık= Fatal high-speed train kills 12 young pedestrians near beach in Barcelona |çeviribaşlık= Ölümcül yüksek hızlı tren Barselona'da plaj yakınında 12 genç yayayı öldürdü |url=http://www.bild.de/BILD/news/bild-english/world-news/2010/06/24/fatal-spain-high-speed-crash/train-kills-12-young-people-near-barcelona.html |tarih= 17 Ağustos 2010 |yayıncı= Bild.de |erişimtarihi= 28 Ağustos 2010 |dil= İngilizce}}</ref> Bugüne kadar, yolculu ticari hizmettekiişletimdeki yüksek hızlı demiryollarındademiryolu hatlarında yüksek hızlı bir trenin karıştığı (ancak hızın bir faktör olmadığı) sadece iki ölümcül kaza oldu: 1998 [[Eschede tren kazası]] ve 2011 [[Wenzhou tren kazası]].
 
== Kazalar ==
{{Ana|Avrupa'da yüksek hızlı demiryolu}}
Avrupa'da, [[Londra]] - [[Paris]], Paris - [[Brüksel]] - [[Rotterdam]], [[Madrid]] - [[Perpignan]] gibi sınır ötesi yüksek hızlı demiryolu hatları ile Avrupa'daki birçok şehir birbirine bağlıdır ve gelecekte yeni bağlantıların kurulması planlanmaktadır.
 
<!--
==== Almanya ====
{{Ana|Almanya'da yüksek hızlı demiryolu}}
Almanya'nın ilk yüksek hızlı demiryolu hatları tarihsel nedenlerden dolayı kuzey-güney aksında inşa edilmiş, daha sonra [[Almanya'nın birleşmesi]]nden sonra doğu-batı aksında genişleme göstermiştir.<sup>{{kaynak_belirt}}</sup> 1900'lerin başında Almanya, prototip bir elektrikli treni {{Dönüştürme|200|km/h||mph||in}}'i aşan hızlarda işleten ilk ülke olmuş ve 1930'larda birkaç buharlı ve dizel tren, günlük hizmette {{Dönüştürme|160|km/h||mph||in}}'lik ortalama hız sınırına ulaşmıştır. [[Intercity Experimental|Intercity Experimental (ICE V)]], 1980'lerde çelik raylar üzerindeki çelik tekerlekli bir raylı taşıt için kısa bir süre dünya hız rekorunu elinde tutmuştur. [[InterCity Express]] 1991'de yolculu ticari işletime girmiştir ve yüksek hızlı demiryollarında (Neubaustrecken), geliştirilmiş konvansiyonel demiryollarında (Ausbaustrecken) ve eski konvansiyonel demiryollarında hizmet vermektedir. Almanya'nın bayrak taşıyıcısı [[Lufthansa]], [[Deutsche Bahn]] ile ICE'lerin [[AIRail]] programı kapsamında bir Lufthansa uçuş numarası ile rezerve edilebilen "besleyici uçuşlar" olarak çalıştığı bir kod paylaşımı anlaşması imzalamıştır.
<!--
==== Birleşik Krallık ====
{{Ana|Birleşik Krallık'ta yüksek hızlı demiryolu}}
==== İtalya ====
{{Ana|İtalya'da yüksek hızlı demiryolu}}
[[Dosya:フレッチャロッサ (36309438424).jpg|küçükresim|sağ|300x300px|[[Frecciarossa 1000]] treni]]
==== Norveç ====
{{Ana|Norveç'te yüksek hızlı demiryolu}}
21.733

değişiklik