"Nikolay Katanov" sayfasının sürümleri arasındaki fark

ek bilgi ve kaynak
k (düzenlemeler ve imla)
(ek bilgi ve kaynak)
| Dini =
}}
'''Nikolay Fyodroviç Katanov''', Пора Хызыл оглу ''Kızıloğlu Pora''; 6 Mayıs 1862 – 9 Mart 1922), [[Hakaslar|Hakas]], filolog, [[Türkolog]], Asıl adı Pora'dır.
 
Türkoloji tarihinde kaynak toplamada en önemli isimlerden birisidir. Güney Sibirya, Orta Asya ve Doğu Avrupa’daki birçok Türk halkının da ağızlarını, günlük yaşamlarını, kültürlerini, dinlerini, gelenek ve göreneklerini inceledi.<ref name=":0">{{Web kaynağı|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1448036|başlık=Nikolay Fedoroviç Katanov'un Kütüphanesinin Türkiye'ye Getirilmesine Dair Bir İnceleme|tarih=2020|sayı=2|çalışma=Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi|cilt=8|ad=Gülcan|soyadı=İnalcık}}</ref> Bilimsel gezileri sırasında din, dil, edebiyat, folklor, tarih, etnografya gibi farklı alanlardan, farklı dillerde çok büyük bir kütüphane oluşturdu. Yazılı mirasının büyük bir çoğunluğu ise İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü'nde saklanmaktadır. Kazan Üniversitesi'nde [[Sergey Malov|Sergey Malov,]] [[Zeki Velidi Togan]] gibi ünlü Türkologları yetiştirmiştir.
=== Yaşamı ===
Nikolay Katanov, 6 Mayıs 1862 Sibirya'da, eski Yenisey guberniyasının güneyinde yer alan [[Ashıs]] kasabası yakınındaki Turahov köyünde doğmuştur. Onun çocukluk adı Pora imiş. Rusya Katanovun atalarının yaşadığı Sibir topraklarını işgal ettiğinde burada yaşayan Şamanizm inançlı insanları da zorla Hristiyanlaştırmıştır. Ona göre de babasına Pora diye çağırsalar da resmi belgelerde kilisede koyulan Nikolay adıyla tanınmıştır. Nikolay'ın babasını da Hakaslar arasında Hızıl (Kızıl) diye çağırsalar da belgelerde adı Fyodr şeklinde yazılmıştır. Hızıl Katanov, Hakasların Sagay, anası ise Kaçina tayfasından idi. Bu tayfalar büyük Yenisey akarsuyunun kolu olan Abakan akarsuyunun sağ sahilinde, Üzüm bozkırında yaşamaktaymış.
 
=== Yaşamı ===
=== Akademik çalışmaları ===
6 Mayıs 1862 Sibirya'da, eski Yenisey guberniyasının güneyinde yer alan [[Ashıs]] kasabası yakınındaki Turahov (Üzüm) köyünde doğdu. Babası Abakan ırmağı boylarında yaşayan yarı göçebe Hakaslar’ın [[Sagaylar|Sagay,]] aşiretine, annesi Kaçin aşiretine mensuptu.<ref name=":1">{{Web kaynağı|url=https://www.turksoy.org/tr/library/turk-dunyasi-onculeri|başlık=Türk Dünyası Öncüleri Kitabı Cilt 1|erişimtarihi=2021-10-12|tarih=2018|çalışma=TURKSOY}}</ref> Ailesi, ona "Pora" adını verdi. Sibirya'nın Şaman inançlı halkları Hristiyanlaştırılmış olduğundan resmî belgelerde, kilisede koyulan ''Nikolay'' adını kullandı. Nikolay'ın babasının Hakaslar arasındaki adı ''Hızıl'' (Kızıl); resmî belgelerdeki adı ''Fyodr'' idi. İlk eğitimini babasından aldı. 1869-1876 arasında Askız Okulu'na, ardından Krasnoyarsk Lisesi'ne devam etti.<ref name=":2">{{Web kaynağı|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/katanov-nikolay-fyodorovic|başlık=KATANOV, Nikolay Fyodoroviç|erişimtarihi=2021-10-12|dil=tr|çalışma=TDV İslam Ansiklopedisi}}</ref> Bu okulda öğrenci iken “Sagay Dilinin Grameri" adlı eserini meydana getirmeye başladı.
 
Liseden mezun olduktan sonra [[Sankt-Peterburg|St. Petersburg]]'a gitti. 1884- 1888 arasında St. Pertersburg Üniversitesi Doğu Dilleri Fakültesi Arapça, Farsça, Türkçe, Tatarca bölümünde öğrenim gördü.<ref name=":1" />Üniversite öğrenciliği sırasında Rus arkeolog ve etnograf [[Nikolay Yadrintsev|Nikolay Mihayloviç Yadrintsev]]'in evinde düzenlenen, öğrencilerin ve bilim insanlarının katıldığı toplantılar kişiliğinin şekillenmesinde etkili oldu. Bu toplantıların etkisi ile Sibirya halklarının dillerine ve kültürlerine yoğun bir ilgi duydu.
 
Türk topluluklarının dili ve yaşam biçimini incelemek üzere İlimler Akademisi ve Rus Coğrafya Cemiyeti tarafından 1889-1992 arasında Doğu ve Batı Sibirya, Kuzey Moğolistan, Cungarya ve Doğu Türkistan'a gönderildi. Tuba nehri civarındaki eski Uygur anıtlarını kopya etti ve gezi sonuçlarını yayımladı.<ref name=":2" />
 
1893 yılından itibaren Kazan Üniversitesi Türk Tatar Dilleri bölümünde öğretim üyesi olarak çalıştı ve aynı kurumda yüksek lisans yaptı.1903 yılı sonunda "''<nowiki/>'Uryanhay Dilinin Türkçe Kökenli Diğer Dillerle Akrabalık İlişkisini Gösteren Bir Araştırma Denemesi''<nowiki>''</nowiki> başlıklı doktora tezi ile doktorasını tamamladı. Doktora tezi ise Katanov’a büyük bir ün getirdi.<ref name=":0" />
 
1907 yılı sonunda Kazan Üniversitesi'nde Karşılaştırmalı Dilbilim alanında ikinci doktora derecesini aldı.<ref name=":1" /> 1910 yılında Kazan İlâhiyat Akademisi Misyoner Kürsüsü’nde de görev aldı ve 1915’te profesör oldu. 1917'deki Rus Devrimi'nden sonra Kazan Üniversitesi ve diğer yükseköğrenim kurumlarında çalıştı. Komünist dönemin ilk yarısında çarlık idaresinin sansürcüsü olarak karalandı.<ref name=":1" /> “Rus olmayan” olarak görüldü ve bu yüzden ötekileştirildi.<ref name=":0" /> Ailesinin geçimini sağlamak için ağaç kesme, yük taşıma, bahçe ile ilgilenme, yiyecek kuyruklarında saatlerce bekleme gibi işlerle de uğraşmak zorunda kaldı ve bilimsel araştırmalar ile ilgilenemedi. Son yıllarında 9000 ciltlik kütüphanesini satışa çıkarmak zorunda kaldı. 5000 kadar kitabı 1914’te Osmanlı hükümeti tarafından satın alındı; İstanbul Üniversitesi bünyesindeki Türkiyat Enstitüsü onun kişisel kitaplığına dayanarak kuruldu.<ref name=":1" /><ref name=":0" />10 Mart 1922'de Kazan'da öldü.
 
İsmi ve eserleri Stalin’in ölümünden sonra yeniden gündeme gelmiştir.
 
=== Akademik çalışmaları ===
[[Dosya:Oçerki-uranhayskoy-zemli.jpg|küçükresim|200px|1889'da [[Tıva]]'ya yapılan bir gezinin günlüğünün ilk baskısı olan "Urankhay arazisinin Denemeleri (Очерков Урянхайской земли)" kapağı ([[Kızıl]], 2011)]]
KatanovunKatanov'un öğrencileri arasından Sergey Malov, Zeki Validi Toğan gibi büyük Türkologlar yetişmiştir.
 
Birçok modern Batı ve Doğu dilinin yanı sıra bazı ölü dilleri de biliyor, Göktürk ve Uygur yazılarından başka Sümer çivi yazısını, Mısır hiyerogliflerini, Çin, Arap ve Ârâmî yazılarını okuyabiliyordu.<ref name=":2" /> İki yüzün üzerinde yayımlanmış eseri ve günümüzde Rusya Federasyonu’ndaki çeşitli arşivlerde saklanmakta olan 15.000 sayfalık müsvedde çalışması vardır.<ref name=":2" />
Nikolay Katanov Batı Sibir Türklerinden topladığı materyalları Türk dillerinde konuşan halkların dil ve diyalektleri ile karşılaştırarak ortaya Qərbi Sibir türklərindən topladığı materialları türk dillərində danışan xalqların dil və dialektlərilə müqaisə edərək ortaya saygın bir eser çıkarır. O, 1889 yılının Mart ayından Ağustos ayına kadar Tıva'da gezerek folklorik materyaller toplar. Altı ayda yerli halklardan 1410 meti toplamıştır ki, bunun da 1200 folklor metinleridir. Bu metinler günümüzde Türkoloji'nin önemli kaynakları sayılır. Topladığı metinler esasında “Uronhoy toprağının oçerkleri”ni, “Uronhoy dilinin başka Türk kökenli soydaş dillerle karşılaştırmalı öğrenilme tecrübesi ” eserlerini yazmıştır. Bu eser ile akademik çalışmalarına hız katmıştır.
 
== Yapıtları ==