Dede Korkut Kitabı: Revizyonlar arasındaki fark

Düzenleme yapıldı, imla hataları düzeltildi, tekrar eden içerikler silindi, yanlış verilen bilgi düzeltildi. Bu yazının ben basit bir lise öğrencisi olarak bu değişiklikleri yapana kadar Türk Vikipedisi'nde bu şekilde kalmış olması hepimiz için büyük bir ayıptır.
[kontrol edilmiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
k (→‎top: düzeltme)
(Düzenleme yapıldı, imla hataları düzeltildi, tekrar eden içerikler silindi, yanlış verilen bilgi düzeltildi. Bu yazının ben basit bir lise öğrencisi olarak bu değişiklikleri yapana kadar Türk Vikipedisi'nde bu şekilde kalmış olması hepimiz için büyük bir ayıptır.)
| Resim = [[Dosya:Kitab-i Dedem Korkut - 16th century manuscript in Old Turkish.pdf|page=3|250px]]
 
| Resim_altı = Kitab-iı Dedem Korkut kitabı<br> Dresden elyazmasının ilk sayfası [[Azerbaycan Ulusal Tarih Müzesi]], [[Bakü]]<br>
 
[[Azerbaycan Ulusal Tarih Müzesi]], [[Bakü]]
 
| Yazarı = Anonim
| vikikaynak =Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisan-ı Tâife-i Oğuzân }}
 
[[Dosya:Gorkut Ata Statue at Independence Monument (27506806397).jpg|küçükresim|sağ| Dede Korkut'un heykeli Aşkabat, Türkmenistan|300x300pik]]
 
'''Dede Korkut Kitabı''' (Dresden yazmasının adıyla: ''Kitāb-ı Dedem Ḳorḳud Alā Lisān-ı Tāife-i Oġuzân'', Vatikan yazmasının adıyla: ''Hikâyet-i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı''), [[Oğuzlar|Oğuz Türkleri]]nin bilinen en eski [[epik]] [[destan]]sı hikâyeleridir. 14. veya 15. yüzyılda anonim bir yazar tarafından yazıldıyazılmıştır.<ref>{{Web kaynağı |url=http://www.genelturktarihi.net/dede-korkut-kitabi |başlık=Arşivlenmiş kopya |erişimtarihi=22 Temmuz 2020 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20200722173833/http://www.genelturktarihi.net/dede-korkut-kitabi |arşivtarihi=22 Temmuz 2020 |ölüurl=hayır }}</ref>
 
On iki destansı hikâye ve bir önsözden oluşur. İçerdiği hikâyeler tarih boyunca dilden dile, anlatıcıdan anlatıcıya aktarılan birer sözlü gelenek ürünüdür. Hikâyeler kulaktan kulağa aktarıldığından dolayı gerçek hâlinin dışına çıkmıştır. XV. yüzyılın ikinci yarısında yazıya geçirildiği tahmin edilir. Oğuzların yaşam biçimlerinden, ekonomisine, inançlarından, giyinişlerine, beslenmelerinden içinde yaşadıkları doğaya kadar pek çok konuda bilgi sağlayan bir kaynaktır. Günümüze ulaşan üç el nüshası bulumaktadır. [[Dresden Kütüphanesi]], [[Vatikan Kütüphanesi]]'ndeki iki esere ek olarak İranKazakistan'da yeni bir nüsha ve on üçüncü hikâyenin bulunduğu 2018 yılında Halk Edebiyatı ve Destan Uzmanı Metin Ekici tarafından ilan edilmiştir.<ref name="fazil">{{Web kaynağı | soyadı1 = Özdamar | ad1 = Fazıl | başlık = Dede Korkut Kitabı, Türkistan/Türkmen Sahra Nüshası, Soylamalar ve 13. Boy, Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi, | url = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/818590 | yayıncı = Milli Folklor dergisi Cilt 16, Sayı 123, Yıl: 2019 | erişimtarihi = 28 kasım 2020 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20200326032635/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/818590 | arşivtarihi = 26 Mart 2020}}</ref><ref name="karar">{{Web kaynağı | başlık = İlk kez Karar duyurmuştu: Prof. Dr. Metin Ekici, Dede Korkut keşfini anlattı | url = https://www.karar.com/ilk-kez-karar-duyurmustu-prof-dr-metin-ekici-dede-korkut-kesfini-anlatti-1193787 | yayıncı = Karar.com, 28 Nisan 2019 | erişimtarihi = 28 Kasım 2020 | arşivengelli = evet}}</ref>
 
== Eser ==
Dede Korkut Kitabı, destansı Oğuz hikâyelerinin mecmuasıdır.<ref name=ergin>{{Web kaynağı | soyadı1 = Ergin | ad1 = Muharem | başlık = '''Türk Edebiyatı’nın Paha Biçilemeyen Mücevheri: Dede Korkut''' | url = http://islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c09/c090057.pdf | yayıncı = Dil ve Edebiyat Dergisi | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150418082750/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c09/c090057.pdf | arşivtarihi = 18 Nisan 2015 | ölüurl =evet}}</ref> İçerdiği on iki hikâyenin büyük bölümü ilk defa X. -XI. yüzyıllar arasında Oğuzların eski yurdu olan [[Seyhun]] nehri boylarında ortaya çıkmış, XI. yüzyılda Oğuzlar’ın Kuzey İran, Güney Kafkasya ve Anadolu’yu ele geçirmeleri ile Yakındoğu’ya gelmiştir. “''Alpamış''” olarak da bilinen Bamsı Beyrek hikâyesi ise V.-VI. yüzyıllara kadar tarihlenmektedir.<ref name=onder>{{Web kaynağı | soyadı1 = Cırık | ad1 = Önder | başlık = '''Doğa Tarihi Açısından Dede Korkut Hikayeleri Üzerine Bir İnceleme''' | url = http://www.acikbilim.com/2015/04/incelemeler/doga-tarihi-acisindan-dede-korkut-hikayeleri-uzerine-bir-inceleme.html | yayıncı = Acikbilim.com 2 Nisan 2015 | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150525022554/http://www.acikbilim.com/2015/04/incelemeler/doga-tarihi-acisindan-dede-korkut-hikayeleri-uzerine-bir-inceleme.html | arşivtarihi = 25 Mayıs 2015 | ölüurl =evet}}</ref>
 
Hikâyelerin çoğu Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun iki büyük nehri Amıt suyu ([[Dicle]]nehri]) ve [[Aras]] nehrinin kollarından Kara Dere, Dereşam Suyu civarında geçer. "''Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu''” hikâyesinde [[Trabzon]] çevresi net bir şekilde tasvir edilir.<ref name=onder/>
 
Hikâyelerinin yazıya geçirildiği tarih olarak XV. yüzyılın ikinci yarısı kabul edilmektedir. [[Kars]], [[Erzurum]] civarında hüküm süren [[Akkoyunlular]]ın bu destanları yazıya geçirttiği tahmin edilmektedir.<ref name=onder/>
 
Destan döneminden halk hikâyeciliğine geçiş döneminin en önemli ürünü Dede Korkut Hikâyeleridir. Hem şiir hem de düzyazı biçiminde yazılmıştır. Olay içeren yerler düzyazı;, duygu içerikli yerler şiir şeklşndeşeklinde yazılmıştır.
 
Eserde nazım ve nesir bir arada verilmiştir. Dili Âzerî lehçesinin özelliklerini göstermekle birlikte bugünkü Azerî lehçesiyle karşılaştırıldığında bütün dil özelliklerinin bu lehçeye ait olmadığı görülür. Gereksiz edebiyat süsleri bulunmayan, kısa, yalın ifadelerle örülmüş, yapmacıksız, özentisizözensiz bir üslûp hâkimdir.<ref name=tdv>{{Web kaynağı |url=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c09/c090057.pdf |başlık=Orhan Şaik Gökyay, '''Dede Korkut''', ''Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 9'' |erişimtarihi=1 Ocak 2016 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20200427170131/https://web.archive.org/web/20150418082750/http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c09/c090057.pdf |arşivtarihi=27 Nisan 2020 |ölüurl=hayır }}</ref>
 
Yer yer dünya mitoloji ve folklorik metinleri ile benzerlikler gösteren kısımlar mevcuttur.<ref>{{Web kaynağı |url=http://mbdincaslan.com/index.php/koseyazilari/item/448-karsilastirmalimitoloji |başlık=Arşivlenmiş kopya |erişimtarihi=12 Şubat 2016 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20160215211505/http://mbdincaslan.com/index.php/koseyazilari/item/448-karsilastirmalimitoloji |arşivtarihi=15 Şubat 2016 |ölüurl=evet }}</ref>
 
19. yüzyılın başlarında Dresden’de bulunmuş olan Dede Korkut yazması, “'''Kitâb-ı Dedem Korkud Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân'''” adını taşır;
 
==El yazma nüshaları ==
Hikâyelerinin yazıya geçirildiği tarih olarak XV. yüzyılın ikinci yarısı kabul edilmektedir. [[Kars]], [[Erzurum]] civarında hüküm süren [[Akkoyunlular]]ın bu destanları yazıya geçirttiği tahmin edilen eserinEserin günümüze ulaşan üç adet el yazması mevcuttur. Biri 19. yüzyılda [[Dresden]]’de, diğeri 20. yüzyılda [[Vatikan]]'da, üçüncüsü ise 21. yüzyılda [[İran]]Kazakistan'da bulunmuştur.<ref name=":0">{{Web kaynağı |url=https://www.arkeolojikhaber.com/haber-dede-korkut-kitabi-turkmen-sahra-nushasi-tashanda-tanitildi-22600/ |başlık=Arşivlenmiş kopya |erişimtarihi=18 Şubat 2020 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20200218014333/https://www.arkeolojikhaber.com/haber-dede-korkut-kitabi-turkmen-sahra-nushasi-tashanda-tanitildi-22600/ |arşivtarihi=18 Şubat 2020 |ölüurl=hayır }}</ref>
 
==== Dresden nüshası ====
Dresden nüshası ''Kitâb-ı ''Dedem Korkud Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân'' (“Oğuz boyunun diliyle Dedem Korkud Kitabı””Kitabı”)<ref>{{Web kaynağı | başlık = '''Kitab-i Dedem Korkut - Mscr.dresd.ea.86''' | url = http://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/10013/1/ | yayıncı = Saksonya Devlet Kütüphanesi | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20151120031200/http://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/10013/1/ | arşivtarihi = 20 Kasım 2015 | ölüurl =evet}}</ref> adını taşır; giriş ve 12 hikâye içerir. İlk defa H. O. Fleisch tarafından bulunmuştur. Bilim dünyasına 1815’te Heinrich Friedrich von Diez’in yayımladığı bir makale ile tanıtılmıştır. von Diez'in Dresden nüshasını kopyalayarak elde ettiği bir kopya, [[Berlin Kütüphanesi]]’ndedir'ndedir ve ''Berlin nüshası'' diye adlandırılır.
 
==== Vatikan nüshası ====
Vatikan nüshası ''Hikâyet-i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı'' (Oğuzname hikâyesi, Kazan Bey ve diğerleri”) adını taşır; giriş ve 6 hikâyeyi içine almaktadır;. Vatikan Kütüphanesi Türkçe kısmında 102 numarada kayıtlıdır.<ref name="ergin" /><ref>{{Web kaynağı | başlık = '''Vat.turc.102''' | url = http://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.turc.102 | yayıncı = Vaitkan Kütüphanesi | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150923143358/http://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.turc.102 | arşivtarihi = 23 Eylül 2015 | ölüurl = hayır }}</ref>
 
[[Dosya:Hikayet-i Oğuznâme-yi Kazan Beg ve Gayrı.pdf|page=1|250px|küçükresim|sol|Vatikan nüshasının ilk sayfası.]]
Nüshaların dil özellikleri ve kurguları birbirinden farklıdır. Kimi araştırmacılar iki nüshasının ortak bir dip nüshaya dayandığı görüşündedir; kimileri ise iki nüshanın da farklı anlatıcılardan ayrı ayrı derlenmiş olabileceği ihtimalini dile getirmiştir.<ref name="gurol">{{Web kaynağı | soyadı1 url= Pehlivan http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/101/09-.pdf| ad1 = Gürol | başlık = '''Müstensihin Edebi Eserin Yaratımındaki Rolü–Dede Korkut Kitabı Örneğinde''' | url = http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/101/09-.pdf | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | kaynak arşivtarihi=1 Milli Folklor, Yıl 26, Sayı 101Ocak 2016| arşivengelli = evet | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160101144606/http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/101/09-.pdf |ölüurl=evet|kaynak=Milli arşivtarihiFolklor, =Yıl 126, Ocak 2016Sayı 101| ölüurl soyadı1=evetPehlivan|ad1=Gürol}}</ref>
Türkistan nüshası: Bilinen 12 hikayeye ek olarak 13. hikayeyi barındıran tek nüshadır. Diğer nüshalar 15. yüzyıla aittir ancak bu nüshanın 14. yüzyıla ait olduğu ifade edilmektedir. Kesinleştiği takdirde en eski nüsha olacaktır.<ref name=":0" />
 
===== Türkistan nüshası =====
Nüshaların dil özellikleri ve kurguları birbirinden farklıdır. Kimi araştırmacılar iki nüshasının ortak bir dip nüshaya dayandığı görüşündedir; kimileri ise iki nüshanın da farklı anlatıcılardan ayrı ayrı derlenmiş olabileceği ihtimalini dile getirmiştir.<ref name=gurol>{{Web kaynağı | soyadı1 = Pehlivan | ad1 = Gürol | başlık = '''Müstensihin Edebi Eserin Yaratımındaki Rolü–Dede Korkut Kitabı Örneğinde''' | url = http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/101/09-.pdf | erişimtarihi = 28 Aralık 2015 | kaynak = Milli Folklor, Yıl 26, Sayı 101 | arşivengelli = evet | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160101144606/http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/101/09-.pdf | arşivtarihi = 1 Ocak 2016 | ölüurl =evet}}</ref>
Türkistan nüshası: Bilinen 12 hikayeye ek olarak 13. hikayeyi barındıran tek nüshadır. Diğer nüshalar 15. yüzyıla aittir ancak bu nüshanın 14. yüzyıla ait olduğu ifade edilmektedir. Kesinleştiği takdirde en eski nüsha olacaktır.<ref name=":0" />
 
== Eserin basılması ve çevirileri ==
Dede Korkut Hikâyeleri ilk olarak Berlin nüshasına dayanarak Kilisli RifatRıfat tarafından 1916’da Arap harfleriyle ''Kitâb-ı Dede Korkud alâ Tâife-i Oğuzân'' adıyla İstanbul’da yayımlandı. [[Orhan Şaik Gökyay]], Berlin nüshasını Dresden nüshasının fotoğrafları ile karşılaştırarak “''Dede Korkut''” adıyla (1938) yayımlamıştır. Ardından Gökyay, Dresden nüshasını esas alarak Vatikan nüshasındaki fazlalıkları da eklemek suretiyle geniş bir incelemeyi “''Dedem Korkud’un Kitabı''” adıyla yeniden yayımladı (1973). [[Muharrem Ergin]] ise Dresden ve Vatikan nüshalarının tıpkı basımlarını vererek eseri ''Dede Korkut Kitabı I'' ([Giriş-Metin-Faksimile], Ankara 1958), ''II'' ([İndeks-Gramer], Ankara 1963) adıyla neşretmiştir.<ref name=tdv/>
 
Eser Rusça’ya (1950 ve 1951), İtalyanca’ya (1952), Almanca’ya (1958), İngilizce’ye (1972 ve 1978), Sırpça’ya (1981) çevrilmiştir. Farsça’ya İngilizce tercümesinden ''Bâbâ Korkud'' adıyla ve Türkçe aslından ''Hamâse-i Dede Korkut adıyla çevrilmiştir.''
 
== Hikâyelerde Yer Alan Eski Türk Gelenekleri ==
Hikâyelerin hepsinin bir toyla (eğlenceyle) başlaması eski bir Türk geleneğinin göstergesidir. Çocuklara ad verilirken yaptıkları işin gözetilmesi de eski bir Türk geleneği olarak kabul edilmelidir. Örneğin Boğaç Han, ismini boğayı öldürmesiyle almıştır.
 
'''Toy etme;:''' Oğuzlar mühim konularda karar vermek için toplantı yaparlardı. "<blockquote>''Kudretli Oğuz beylerini hep çağırdılar evlerine getirdiler. Ağır misafirlik eylediler."''</blockquote>
 
== İçerik ==
=== Giriş ===
Kitabın girişi iki kısımdan oluşur: Birincisi hikâyelerin kopyalanması sırasında yazılmış olan ve Dede Korkut’u tanıtan kısımdır. İkinci kısmı ise Dede Korkut’un sözlerine ayrılmıştır. Bu ikinci kısımda önce Dede Korkut’un söylemiş olduğu vecizeler sıralanmakta sonra da kadınları dörde ayıran sözleri gelmektedir.<ref name=ergin/>
Korkut’u tanıtan kısımdır. İkinci kısmı ise Dede Korkut’un sözlerine ayrılmıştır; önce Dede Korkut’un söylemiş, olduğu vecizeler sıralanmakta, sonra da kadınları dörde ayıran sözleri gelmektedir.<ref name=ergin/>
=== Hikâyeler ===
{{Çoklu sütun}}
# [[Uşun Koca Oğlu Segrek]]
# [[Salur Kazanın Tutsak Olup Oğlu Uruz'un Çıkarması]]
# [[İç Oğuz'a Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü]]{{Çoklu sütun-kes}}
{{Çoklu sütun-kes}}
[[Vatikan]] yazmasında altı [[öykü]] vardır:
# [[Hikayet-i Han Oğlu Boğaç Han]]