Başkule: Revizyonlar arasındaki fark

310 bayt kaldırıldı ,  1 yıl önce
Hisar sözcüğü maddede tanımlandığı anlamda kullanılmamaktadır. Burada İngilizce citadeli anlatmış. Onun karşılığı ise iç kaledir. İç kale maddesinde keep anlatılmış. Bunun karşılığı ise kaynaklarda baş kule veya donjon olarak geçmektedir. Bu yüzden maddeleri ve içerikleri uygun şekilde taşıyorum.
[kontrol edilmiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
(Otorite kontrolü şablonu eklendi)
(Hisar sözcüğü maddede tanımlandığı anlamda kullanılmamaktadır. Burada İngilizce citadeli anlatmış. Onun karşılığı ise iç kaledir. İç kale maddesinde keep anlatılmış. Bunun karşılığı ise kaynaklarda baş kule veya donjon olarak geçmektedir. Bu yüzden maddeleri ve içerikleri uygun şekilde taşıyorum.)
{{diğer anlamı|İç Kale}}[[Dosya:York Castle diorama.JPG|sağ|küçükresim|350px|İngiltere'deki York Kalesi'nin üç boyutlu canlandırılmasında kale sisteminin üst tarafındaki tahkimat başkuledir.]]
{{Kaynaksız|tarih=Kasım 2017}}{{Yeniden yaz|Tanım gerçekteki hayattaki örneklerle uyumsuz. Örneğin Rumeli ve Anadolu Hisarları bu tanıma uymuyor.}}{{Diğer anlamı2|Hisar}}
'''Başkule''' veya '''donjon''', ilk örnekleri [[İngiltere'nin Normanlar tarafından fethi]]nden sonra [[İngiltere]]'de görülen [[tahkimat]]tır.
[[Dosya:Exterior Alcazar Segovia.jpg|sağ|küçükresim|250px|[[Segovia]]'daki [[alkazar]]]]
'''Hisar''', genellikle bir [[kale]] sisteminin içinde yer alan ve en korunaklı kısmı oluşturan [[tahkimat]]tır.
 
== Tanım ve adlandırmaEtimoloji ==
16. yüzyıldan itibaren İngilizcede başkule anlamına gelen ''keep'' kelimesi kullanılır. Kalelerin içindeki büyük kule benzeri yapıları anlatan bu kelimenin kökenine dair çeşitli rivayetler vardır. Adlandırmanın 1375-76 yıllarında kullanılan ''kype''<ref>''Fıçı'' anlamındadır</ref> kelimesinden geldiği öne sürülür. Fıçıya benzeyen benzeri yapılar için kullanıldığı ve 17. yüzyıla gelindiğinde esas analmını yitirerek daha popüler ''keep''<ref>''Korumak, muhafaza etmek'' anlamındadır</ref> kelimesine evrildiği düşünülür. İlk başlarda başkule anlamındaki terimler hem korunaklı hem de soylu sınıfa mensup kişilerin oturdukları yer anlamında olan kullanımı ileriki dönemde karmaşıklaşmıştır.<ref>[[Victoria devri]] tarihçilerinin terimleri yanlış kullanması bunda belirleyici olmuştur</ref> Terimin tarihsel evriminin izlenmesi sorunludur. Özellikle [[İspanya]]'daki örneklerin adlandırıldığı ''torre del homenaje''<ref>''Saygı kulesi'' olarak [[İspanyolca]]dan çevrilebilir</ref> ve Fransızcası ''donjon'' terimleri sonrasında yanlış anlamda evrilerek ''dungeon''<ref>Zindan</ref> haline gelmiştir.
[[Tabya]]larla korunan [[tahkimat]]lardaki en korunaklı ve sağlam kısım hisardır. Bu yapı ekonomik sebeplerle dış surların bir kısmını oluşturacak şekilde de inşa edilebilir. Düşmanın diğer savunma hatlarını geçmesi durumunda son savunma hattını oluşturması için yapılır. Hisarın sur yüksekliği diğer tahkimata göre daha yüksektir. [[İç kale]] ile birlikte son sığınak konumundadır. Hisara [[Rusya]]'da [[kremlin]], [[İspanya]]'da ise [[alkazar]] denilmektedir. [[Avrupa]]'daki bazı örneklerde hisar yerine kule anlamındaki ''tower'' kelimesi kullanılmıştır.
 
== Tarihçe ==
== Geliştirilmesi ve kullanımı ==
Donjonların ilk örnekleri 10. yüzyılda [[Normandiya]]'da görülmüştür. Daha sonra [[I. William]] komutasındaki [[Normanlar]] 1066 yılında [[Hastings Muharebesi]]'nde [[Harold Godwinson]] komutasındaki [[Anglosaksonlar]]ı yenince [[İngiltere]]'nin [[İngiltere'nin Normanlar tarafından fethi|fethi]] başlar. Bu süreçte yerel dirençlerle karşılaşan William ve Normanlar hakimiyetlerini pekiştirmek için özellikle başkuleye sahip çok sayıda tahkimat inşa eder. Bu tahkimatlar ileriki dönemde yapımı onyıllarca süren taş yapılara dönüşür. Önemli askeri üs konumunun yanı sıra siyasi önemi de bulunan yapılar haline gelir. Yine Norman egemenliğndeki [[Anjou]] bölgesinde yeni tasarımları geliştirilen başkulelerin dairesel, dörtgen vb şekilleri ortaya çıkar. Sonraki dönemde İspanya ve Almanya'da da benzer örnekler görülmeye başlanır. 16. yüzyılla başlayarak başkuleler gözden düşmeye başlar. 17. ve 18. yüzyıllardaki iç savaşlarda Avrupa'daki çok sayıda örnek tahrip edilecektir. 19.yüzyılda İngiltere'de tekrar moda olan başkuleler [[Gotik mimari]] anlayışıyla yeniden restore edilecektir. 20. yüzyıldaki dünya savaşlarının ardından özellikle Avrupa'da ayakta kalan başkuleler önemli turist çekim merkezleri haline gelmiştir.
[[Antik Çağ]]'da kentlerdeki korunaklı hisarı ele geçirmemiş bir ayaklanma tam olarak başarılı sayılmazdı. Buna en güzel örnek [[Selevkos İmparatorluğu]]ndaki [[Judea]]'da yaşanan [[Makkabiler]]in ayaklanmasıdır. [[Kudüs]]'teki Helen garnizonu yerel desteğin de sayesinde isyancıların denetimindeki bölgede yılalrca ayakta kalabilmiştir. Bilinen en eski hisarlardan başlıcaları [[İndüs Vadisi]] uygarlıklarında görülmüştür. 12 metre yüksekliğinde surlara sahip yapının işlevi tam olarak bilinememektedir. [[Orta Çağ]]'da hisarlar kentelere ilave koruma sağlama konusunda oldukça avantaj sağlamıştır. Örneğin 1543 yılında [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlılar]] tarafından gerçekleştirilen [[Nice Kuşatması]]nda [[Barbaros Hayreddin Paşa]] komutasındaki birlikler kentin genelini yağmalayıp ele geçirse de hisarların düşmemesi sayesinde şehir tamamen ele geçirilemez. Benzer bir durum 19. yüzyılda yaşanmış, General [[David Hendrik Chassé]] komutasındaki [[Hollanda]] birlikleri 1830-32 döneminde bağımsızlığını ilan etmiş olan [[Belçika]] toprakları içinde hisarın korumasında var olmuştur. [[Fransız Devrimi]] sırasında [[Bastille Hapishanesi]] şehrin içinde devrim karşıtlarının korunağı durumunda olması ve devrimcilerin hapsedildiği yer konumuyla hedef olmuş ve saldırı sonrası ele geçirilmiştir. [[İspanya İç Savaşı]] sırasında milliyetçiler [[Toledo, İspanya|Toledo]]'daki [[Alcázar de Toledo|Alcázar]]'da iki ay kuşatma altında kalmışlar, sonrasında gelen destekle kurtulmuşlardır. Bu örnekten de görüleceği üzere modern savaşta da hisar gibi güçlü tahkimatlar savunma amacıyla kullanılabilmiştir. [[Vietnam Savaşı]] sırasında 1968 yılında [[Huế Kuşatması]]nda [[Vietkong]] birlikleri 26 gün boyunca Huế Hisarında sayıca çok üstün [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]] ve [[Güney Vietnam]] birliklerinin saldırılarına karşı koyabilmiştir.
 
== Galeri ==
<gallery>
Dosya:CitadelleGoodrich LaferrièreCastle Aerial Viewkeep1.jpg|[[Haiti]]İngiltere'deki [[LaferrièreGoodrich Kalesi'nin Hisarı]]başkulesi
Dosya:Donjon chateau a motte saint sylvain.jpg|Fransa'da aslına uygun olarak inşa edilmiş donjon
Dosya:Crac des chevaliers syria.jpeg|[[Suriye]] sınırları içindeki [[Haçlı]] tahkimatı olan [[Krak des Chevaliers]] hisarı
Dosya:AleppoRouen and- theTour citadelJeanne d'Arc 01.jpg|[[Halep]]Fransa Rouen'tekideki hisarbaşkule
Dosya:Château de Vincennes Paris FRA 002.jpg|Fransa Paris yakınlarındaki Vincennes Şatosundaki başkule
Dosya:Rethymno-Fortezza(js).jpg|[[Girit]]'teki [[Resmo]] kentindeki hisar
Dosya:Warkworth Castle 2.jpg|İngiltere'deki Warkworth Kalesi
Dosya:Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg |[[İstanbul]]'daki [[Rumeli Hisarı]]
Dosya:Alcazar of Toledo - Toledo, Spain - Dec 2006.jpg|[[Toledo, İspanya|Toledo]]'daki [[Alcázar de Toledo|Alcázar]]
</gallery>
 
== Kaynakça ==
{{kaynakça|2}}
{{Commons kategori|Citadels}}
 
== Ayrıca bakınız ==
*[[İngiltere'nin Normanlar tarafından fethi]]
*[[Londra Kalesi]]
*[[Prag Kalesi]]
 
{{Tahkimat}}
5.112

düzenleme