"Gutiler" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
değişiklik özeti yok
k
 
Mezopotamya'daki ilk [[imparatorluk]] olan [[Akad İmparatorluğu]]'nun MÖ 3. binyılın sonlarında yıkılmasında etkili olup ardından bölgenin hakimiyetini ele geçirmiş, [[Sümer Guti Hanedanı]]'nı kurmuşlardır. [[Sümer Kral Listesi]]nde IV. Uruk Hanedanı'ndan sonra Mezopotomya'da Gutilerin hakim oldukları bildirilir ve 21 Guti kralının adını vererek bunların yaklaşık 91 yıl 40 gün iktidarda kaldığını kaydeder.<ref>{{Web kaynağı | url = https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1&display=Crit&charenc=gcirc&lineid=t211.p18#t211.p18 | başlık = The Sumerian king list | erişimtarihi = 26 Aralık 2020 | yayıncı = The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature | arşivurl = https://web.archive.org/web/20081224095008/https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1&display=Crit&charenc=gcirc&lineid=t211.p18#t211.p18 | arşivtarihi = 24 Aralık 2008}}</ref><ref name="Jacobsen">{{Web kaynağı | url = https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/as11.pdf | başlık = The Sumerian King List | erişimtarihi = 26 Aralık 2020 | yayıncı = The Oriental Institute of the University of Chicago | ad = Thorkild | soyadı = Jacobsen | yıl = 1939 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150420232221/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/as11.pdf | arşivtarihi = 20 Nisan 2015}}</ref>
 
==Köken==
Gutilerin dilleri ve kültürleri ile alakalı günümüze çok az belge ulaşabilmiştir. Ulaşılan belgelerde ise Gutilerden nefret ile bahsedilmiştir. [[Kut dili|Guti diline]] ait kelimelere, Sümer Kral Listesi ve bazı tabletlerde bulunan bir kaç özel isim dışında ulaşılamamıştır. Bu nedenle [[Sümerce]], [[Akadca]], [[Hurrice]], [[Hititçe]] ve dönemin diğer dilleri ile olan benzerliği karşılaştırılamamıştır. Bunda Gutilerin göçebe ve savaşçı bir halk olmasının etkisi büyüktür. Buna rağmen Gutilerin kökeni hakkında birçok teori öne sürülmüştür.
 
[[Walter Bruno Henning]], kral isimlerinin gramer olarak [[Tarım Havzası]]'nda MÖ 6. ve 8. yüzyıllardan kalma metinlerden bilinen bir [[Hint-Avrupa dil ailesi]] kolu olan [[Tohar dilleri]] ile benzediğini ileri sürdü. Henning, Guti dilini belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dili olduğunu söyleyip Gutilerin daha sonra Tarım Havzası'na göç ettiklerini ileri sürmüştür.<ref name="Henning">{{Kitap kaynağı |soyadı=Henning |ad=Walter Bruno |yazarbağı=Walter Bruno Henning |bölüm=Tarihteki ilk Hint-Avrupalılar |sayfalar=215-230|başlık=Toplum ve Tarih, Karl August Wittfogel Onuruna Denemeler |yer=Lahey |yayıncı=Mouton |yıl = 1978 |isbn=9789027977762 |editör-soyadı=Ulmen |editör-ad=G.L.}}</ref> Bununla birlikte, çoğu bilim insanı, aralarında iki bin yıldan fazla bir süre olan iki dilin birbirine bağlama girişimini reddetmiştir.<ref name="tm">{{kitap kaynağı |başlık=Tarım Mumyaları: Eski Çin ve Batı'dan Gelen İlk Halkların Gizemi |url=https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall |soyadı1=Mallory |ad1=James Patrick |soyadı2=Mair |ad2=Victor Henry |yazarbağı= |yıl=2000 |yayıncı=Thames ve Hudson |yer=New York |isbn=9780500051016 |sayfa= |sayfalar=[https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall/page/218 218]-282}}</ref>
 
[[Benno Landsberger]], II. Türk Tarih Kongresi'nde sunduğu ''Ön Asya Kadim Tarihinin Esas Meseleleri'' adlı tebliğinde Henning gibi kral isimlerinin ve Gutium/Kutium kelimesinin kökeni üzerinden yola çıkarak Gutilerin Türklüğü hakkında iddialarda bulunmuştur.<ref name=landsberger">{{Kitap kaynağı |soyadı=Landsberger |ad=Benno |yazarbağı=Benno Landsberger |yıl=2010 |bölüm=Ön Asya Kadim Tarihinin Esas Meseleleri |yer=Ankara |yayıncı=Türk Tarih Kurumu |başlık=İkinci Türk Tarih Kongresi: (20-25 Eylül 1937, İstanbul) Kongrenin Çalışmaları, Kongreye Sunulan Tebliğler |sayfalar=98-110|isbn=9789751623003}}</ref> Prof. Dr. Kemal Balkan'da ''Eski Önasya'da Kut (veya Gut) Halkının Dili ile Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik'' adlı makalesinde Landsberger'in tespitlerini onaylayan açıklamalar ve örneklemelerde bulunmuştur.<ref name="balkan">{{dergi kaynağı |soyadı=Balkan |ad=Kemal |yıl=1990 |başlık=Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili ile Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik |dergi=Erdem |cilt=6 |sayı=16 |sayfalar=1-64|yayıncı=Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı |doi= |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44525/552215 |erişimtarihi=26 Aralık 2020}}</ref> Ayrıca Prof. Dr. Ekrem Memiş<ref name="memis">{{kitap kaynağı |başlık=Eskiçağda Mezopotamya |soyadı=Memiş |ad=Ekrem |yazarbağı= |yıl=2015 |yayıncı=Ekin |yer=Bursa |isbn=9786053270959 |sayfa= |sayfalar=81-85}}</ref>, Prof. Dr. Salim Koca<ref name="takoca">{{kitap kaynağı |başlık=Türkler Ansiklopedisi |cilt=1 |bölüm=Türklerin Göçleri ve Yayılmaları |soyadı=Koca |ad=Salim |yazarbağı= |yıl=2002 |yayıncı=Ankara |yer=Yeni Türkiye Yayınları |isbn=9756782331 |sayfa= |sayfalar=651-663}}</ref> ve Prof. Dr. İlhami Durmuş<ref name="durmus">{{dergi kaynağı |soyadı=Durmuş |ad=İlhami |yıl=2018 |başlık=Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü |dergi=Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi |cilt=5 |sayı=17 |sayfalar=177-200|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/42090/506412 |erişimtarihi=26 Aralık 2020}}</ref> da Gutilerin Türklüğü hakkında iddialar öne sürmüştür.
 
İngiliz [[tarihçi]] John Morris Roberts ise Gutilerin kökenlerinin Kafkaslara dayandığını "Akadların devrilmesinde rol oynayan Gutyalılar bir Kafkas kavmidir." ifadesiyle vurgulamaktadır.<ref name="jmroberts">{{kitap kaynağı |başlık=Dünya Tarihi - Tarih Öncesi Çağlardan 18. Yüzyıla |soyadı=Roberts |ad=John Morris |yazarbağı= |yıl=2011 |yayıncı=İnkılap Kitapevi |yer=İstanbul |isbn=9789751030658}}</ref>
 
==Yaşadıkları bölge==
 
==Tarihçe==
===Guti Dili ve Kökenleri===
{{ana|Guti Dili}}
Gutilerin dilleri ve kültürleri ile alakalı günümüze çok az belge ulaşabilmiştir. Ulaşılan belgelerde ise Gutilerden nefret ile bahsedilmiştir. [[Kut dili|Guti diline]] ait kelimelere, Sümer Kral Listesi ve bazı tabletlerde bulunan bir kaç özel isim dışında ulaşılamamıştır. Bu nedenle [[Sümerce]], [[Akadca]], [[Hurrice]], [[Hititçe]] ve dönemin diğer dilleri ile olan benzerliği karşılaştırılamamıştır. Bunda Gutilerin göçebe ve savaşçı bir halk olmasının etkisi büyüktür. Buna rağmen Gutilerin kökeni hakkında birçok teori öne sürülmüştür.
 
[[Walter Bruno Henning]], kral isimlerinin gramer olarak [[Tarım Havzası]]'nda MÖ 6. ve 8. yüzyıllardan kalma metinlerden bilinen bir [[Hint-Avrupa dil ailesi]] kolu olan [[Tohar dilleri]] ile benzediğini ileri sürdü. Henning, Guti dilini belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dili olduğunu söyleyip Gutilerin daha sonra Tarım Havzası'na göç ettiklerini ileri sürmüştür.<ref name="Henning">{{Kitap kaynağı |soyadı=Henning |ad=Walter Bruno |yazarbağı=Walter Bruno Henning |bölüm=Tarihteki ilk Hint-Avrupalılar |sayfalar=215-230|başlık=Toplum ve Tarih, Karl August Wittfogel Onuruna Denemeler |yer=Lahey |yayıncı=Mouton |yıl = 1978 |isbn=9789027977762 |editör-soyadı=Ulmen |editör-ad=G.L.}}</ref> Bununla birlikte, çoğu bilim insanı, aralarında iki bin yıldan fazla bir süre olan iki dilin birbirine bağlama girişimini reddetmiştir.<ref name="tm">{{kitap kaynağı |başlık=Tarım Mumyaları: Eski Çin ve Batı'dan Gelen İlk Halkların Gizemi |url=https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall |soyadı1=Mallory |ad1=James Patrick |soyadı2=Mair |ad2=Victor Henry |yazarbağı= |yıl=2000 |yayıncı=Thames ve Hudson |yer=New York |isbn=9780500051016 |sayfa= |sayfalar=[https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall/page/218 218]-282}}</ref>
 
[[Benno Landsberger]], II. Türk Tarih Kongresi'nde sunduğu ''Ön Asya Kadim Tarihinin Esas Meseleleri'' adlı tebliğinde Henning gibi kral isimlerinin ve Gutium/Kutium kelimesinin kökeni üzerinden yola çıkarak Gutilerin Türklüğü hakkında iddialarda bulunmuştur.<ref name=landsberger">{{Kitap kaynağı |soyadı=Landsberger |ad=Benno |yazarbağı=Benno Landsberger |yıl=2010 |bölüm=Ön Asya Kadim Tarihinin Esas Meseleleri |yer=Ankara |yayıncı=Türk Tarih Kurumu |başlık=İkinci Türk Tarih Kongresi: (20-25 Eylül 1937, İstanbul) Kongrenin Çalışmaları, Kongreye Sunulan Tebliğler |sayfalar=98-110|isbn=9789751623003}}</ref> Prof. Dr. Kemal Balkan'da ''Eski Önasya'da Kut (veya Gut) Halkının Dili ile Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik'' adlı makalesinde Landsberger'in tespitlerini onaylayan açıklamalar ve örneklemelerde bulunmuştur.<ref name="balkan">{{dergi kaynağı |soyadı=Balkan |ad=Kemal |yıl=1990 |başlık=Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili ile Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik |dergi=Erdem |cilt=6 |sayı=16 |sayfalar=1-64|yayıncı=Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı |doi= |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44525/552215 |erişimtarihi=26 Aralık 2020}}</ref> Ayrıca Prof. Dr. Ekrem Memiş<ref name="memis">{{kitap kaynağı |başlık=Eskiçağda Mezopotamya |soyadı=Memiş |ad=Ekrem |yazarbağı= |yıl=2015 |yayıncı=Ekin |yer=Bursa |isbn=9786053270959 |sayfa= |sayfalar=81-85}}</ref>, Prof. Dr. Salim Koca<ref name="takoca">{{kitap kaynağı |başlık=Türkler Ansiklopedisi |cilt=1 |bölüm=Türklerin Göçleri ve Yayılmaları |soyadı=Koca |ad=Salim |yazarbağı= |yıl=2002 |yayıncı=Ankara |yer=Yeni Türkiye Yayınları |isbn=9756782331 |sayfa= |sayfalar=651-663}}</ref> ve Prof. Dr. İlhami Durmuş<ref name="durmus">{{dergi kaynağı |soyadı=Durmuş |ad=İlhami |yıl=2018 |başlık=Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü |dergi=Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi |cilt=5 |sayı=17 |sayfalar=177-200|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/42090/506412 |erişimtarihi=26 Aralık 2020}}</ref> da Gutilerin Türklüğü hakkında iddialar öne sürmüştür.
 
İngiliz [[tarihçi]] John Morris Roberts ise Gutilerin kökenlerinin Kafkaslara dayandığını "Akadların devrilmesinde rol oynayan Gutyalılar bir Kafkas kavmidir." ifadesiyle vurgulamaktadır.<ref name="jmroberts">{{kitap kaynağı |başlık=Dünya Tarihi - Tarih Öncesi Çağlardan 18. Yüzyıla |soyadı=Roberts |ad=John Morris |yazarbağı= |yıl=2011 |yayıncı=İnkılap Kitapevi |yer=İstanbul |isbn=9789751030658}}</ref>
===Dönem Kaynaklarında Gutiler===
Mezopotamya'da [[Sümerler]] ile başlayan [[şehir devleti]] anlayışı MÖ 2500 yıllarında bölgeye göç eden [[Samiler]]in MÖ 2350 yılında kurduğu, tarihin ilk imparatorluğu olan [[Akad İmparatorluğu]] ile birlikte merkezî yönetim anlayışı oluşmuş ve Akadlar bölgenin siyasi bütünlüğünü sağlamıştır.<ref name="tamemis"/> Kurulan imparatorluk kısa sürede büyümüş, [[Büyük Sargon]]'un torunu [[Naram Sin]] döneminde gücünün zirvesine ulaşmıştır. Naram Sin bu dönemde kendisini "dört bucağın kralı" olarak nitelendirmiş ve ''Agade Tanrısı'' olarak tanrılaştırmıştır.<ref name="kramer">{{kitap kaynağı |başlık=Sümerler - Tarihleri, Kültürleri ve Karakterleri |soyadı=Kramer |ad=Samuel Noah |yazarbağı=Samuel Noah Kramer |yıl=2016 |yayıncı=Kabalcı Yayıncılık |yer=İstanbul |isbn=9786059872140 |sayfalar=89-93}}</ref> Ancak bu hızlı büyüme ile birlikte gelen nüfus artışı ve vergi toplamada yaşanan aksaklıkları gidermek için memur sınıfının oluşturulması toplumun ferahını ve devlet ekonomisini bozmuştur. Akadların içinde bulunduğu durumu değerlendiren Gutiler, Akadlar üzerinde saldırılar düzenlemiş, bu saldırılar başta yetersiz kalsa da sonrasında Akadları yıkma seviyesine getirmiştir.<ref name="Mieroop2002"/><ref name="Frederic">{{kitap kaynağı |başlık=Medeniyet Tarihi |soyadı=Frederic |ad=Louis |yazarbağı= |yıl=1974 |yayıncı=Doğan Kardeş Yayınları |cilt=1 |yer=İstanbul |isbn= |sayfa= |çevirmen1-ad=Vahdet |çevirmen1-soyadı=Gültekin}}</ref>
 
Bu mitsel yaklaşımlarda anlatılan bir cezalandırılmadan ziyade [[Naram Sin]]'den sonraki dönemde, ülkenin birçok yerinde çıkan ekonomik nedenli isyanlar ülkeyi güçsüzleştirdikten sonra gelen Guti saldırıları ile Akadlar yıkılmıştır.<ref name="korgolu">{{kitap kaynağı |başlık=Eski Mezopotamya Tarihi, Başlangıcından Perslere Kadar |soyadı=Köroğlu |ad=Kemalettin |yazarbağı= |yıl=2015 |yayıncı=İletişim Yayınları |yer=İstanbul |isbn=9789750503900 |sayfa= |sayfalar=84-85}}</ref> Ayrıca [[Nippur]] kentinde yapılan arkeolojik kazılarda kentin herhangi bir yangın veya yıkıma uğradığını gösteren bir bilgi bulunmadığı gibi, inşa faaliyetlerinin olduğunu gösteren [[Naram Sin]]'in adının geçtiği tuğlalar bulunmuştur.<ref name="nissen">{{kitap kaynağı |başlık=Ana Hatlarıyla Mezopotamya |soyadı=Nissen |çevirmen1-ad=Zühre |çevirmen1-soyadı=İlkgelen |ad=Hans J. |yazarbağı= |yıl=2004 |yayıncı=Arkeoloji ve Sanat Yayınları |yer=İstanbul |isbn=9789756561331 |sayfa=201 |sayfalar=}}</ref>
 
Gutilerin Mezopotamya'daki siyasi varlıkları ile ilgili bilgi veren tabletler [[Şar-Kali-Şarri]] dönemi ile başlamaktadır.<ref name="gelb">{{Web kaynağı | url = https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/mad2.pdf | başlık = Old Akkadian Writing and Grammar | soyadı = Gelb | ad = I.J. | tarih = 1952 | yayıncı = Chicago University | erişimtarihi = 27 Aralık 2020 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150211153148/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/mad2.pdf | arşivtarihi = 11 Şubat 2015}}</ref> Bu belgelere göre [[Naram Sin]]'in son döneminden itibaren Akad ülkesinde pek çok iç karışıklık meydana gelmiştir. Bu dönemde [[Lullubiler]] üzerindeki egemenlik kalkmış ve Guti saldırıları başlamıştır.<ref name="korgolu"/> Şar-Kali-Şarri döneminde Guti kralı [[Sarlagab]] esir alınmıştır ve Guti saldırıların önü bir süre kesilmiştir. Ancak Şar-Kali-Şarri'nin ölümünden sonra Guti saldırıları daha da artarak devam etmiştir.<ref name="kinal">{{kitap kaynağı |başlık=Eski Mezopotamya Tarihi |soyadı=Kınal |ad=Füruzan |yazarbağı= |yıl= 1983|yayıncı=Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları |yer=Ankara |sayfa=80}}</ref> Akadlılar ile Gutiler arasında olan çarpışmaları konu edinen Akad ve [[Elam]] yazılı belgelerine göre Akad kralları 70 Guti kabilesi ile savaşmak zorunda kalmıştır. Ancak bu boyların genel yapısına baktığımızda tümünün Guti olarak adlandırılmasının yanlış olacağı kanaati oluşmaktadır. Sonraki dönemlere tarihlenen metinlerdeki bilgilere göre "Guti" adı söz konusu dönemde [[Zagros dağları]] çevresinde yaşayan tüm kavimleri kapsamaktadır. <ref name="peksen">{{dergi kaynağı |soyadı=Pekşen |ad=Okay |yıl=2020 |başlık=Eskiçağ Önasya Tarihinde Gutiler |dergi=Turkish Studies - Historical Analysis |cilt=15 |sayı=1 |sayfalar=245-259|yayıncı= |doi= |url=https://www.researchgate.net/publication/340371314_Peksen_O_2020_Eskicag_Onasya_Tarihinde_Gutiler_Gutians_in_Ancient_Near_Eastern_History_Turkish_Studies_-_Historical_Analysis_C_15_S_1_ss_245-259 |erişimtarihi=27 Aralık 2020}}</ref>. Sonraki dönemlere tarihlenen metinlerdeki bilgilere göre "Guti" adı söz konusu dönemde [[Zagros dağları]] çevresinde yaşayan tüm kavimleri kapsamaktadır<ref name="peksen"/>.
</ref>
===Sümer Kral Listesi'nde Guti Hanedanı===
{{ana|Sümer Guti Hanedanı|Sümer Kral Listesi}}
[[Dosya:Prisoner of the Akkadian Empire period possibly Warka ancient Uruk LOUVRE AO 5683.jpg|küçükresim|[[Akad İmparatorluğu]]'nun tutsağı, çıplak, zincirlenmiş, burun halkasıyla çizilmiş, sivri sakallı ve dikey örgülü. MÖ 2350-2000, [[Louvre Müzesi]].]]
[[Dosya:Anubanini relief constituents King Anubanini.jpg|küçükresim|[[Lullubiler|Lullubi]] kralı [[Anubanini]]'nin Kaya Kabartması. Elinde balta ve yay tutup, bir düşmanı ezerken. Lullubiler görünüm olarak Gutilere benzerdi.<ref name="JFO">{{Kitap kaynağı |soyadı=Osborne |ad=James F. |başlık=Approaching Monumentality in Archaeology |yıl=2014 |yayıncı=SUNY Press |isbn=9781438453255 |sayfa=123 |url=https://books.google.com/books?id=nvAQBQAAQBAJ&pg=PA123 |dil=İngilizce}}</ref><ref>{{Kitap kaynağı |soyadı1=Edwards |ad1=I. E. S. |soyadı2=Gadd |ad2=C. J. |soyadı3=Hammond |ad3=N. G. L. |başlık=The Cambridge Ancient History |yıl=1971 |yayıncı=Cambridge University Press |isbn=9780521077910 |sayfa=444 |url=https://books.google.com/books?id=slR7SFScEnwC&pg=PA444 |dil=İngilizce}}</ref>]]
1.758

değişiklik