"Sovyetler Birliği'nin dağılması" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir)
(→‎Dağılma: Yazım hatası düzeltildi, Bağlantılar eklendi)
Etiketler: Mobil değişiklik mobil uygulama değişikliği Android uygulaması değişikliği
k (Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir))
== Tarihçe ==
1990 yılının ilk aylarında [[Sovyetler Birliği]]'nde [[Stalinizm]]den öteye, [[Leninizm]]den çıkışın somut adımları atıldı. 1990 şubat ayının kitlesel demokrasi yürüyüşleri, [[Gorbaçov]]'un bir yıl önce iddia ettiğinin tam tersini savunarak, SBKP'nin anayasa güvencesi altındaki öncü rolünü ve iktidar tekelini kaldırmaya girişmesi<ref name=" McCauley ">> M.McCauley, The Soviet Union under Gorbachov (Londra 1987)" s.121</ref>, Doğu Avrupa'da komünist partilerin hızla iktidardan uzaklaşmaları ve Doğu Almanya'nın Batı Almanya'yla birleşmesi, Sovyet tipi sosyalizmin hızla sonuna yaklaştığına işaret ediyordu. 1990'da "ikinci Şubat devrimi" olarak adlandırılan gelişmeler sonunda, [[Gorbaçov]] parti sosyalizminden devlet sosyalizmine geçebilmek için SBKP'nin seçme ve yasama yetkilerini seçilmiş kurullara ve referanduma devretme girişimini sürdürdü.<ref name="summer">B.H. Sumner " A Survey of Russian History (Londra, 1944)" s.297</ref> Şubat ayı [[Moskova]] ve [[Sankt-Peterburg|Leningrad]]'da reform taraftarlarının büyük sokak gösterilerine şahit oldu. [[SBKP]]'den bağımsız partiler, işçi dernekleri ve cepheler hızla ortaya çıktılar. SBKP içinde de farklı kanatlar açıkça örgütlenmeye başladılar. Bu ortamda Gorbaçov, gerçek iktidarı SBKP'den devlet aygıtına devredebilecek bir başkanlık sistemi önerdi. Bu öneri, bir kişinin elinde aşırı yetki toplanmasının sonuçlarından ürken "demokratlar" ve özerklik ya da bağımsızlık arzulayan ulusal federasyonların tepkisiyle karşılaştı.<ref name="summer" />
[[Dosya:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumbküçükresim|sağ|[[Mihail Gorbaçov]]]]
1990 şubatından itibaren, [[perestroyka]] ve [[glasnost]]{{'}}un tutarsızlıklarını sık sık eleştirmekle beraber, Ligaçev'in önderliğini yaptığı muhafazakâr kanada karşı kendisini desteklemekten de geri durmayan reformistlerle Gorbaçov'un ilişkileri hızla bozuldu. 17 Mart'ta yapılan birlik referandumu esas desteğini kasaba, köyler ve Müslüman çoğunluklu cumhuriyetlerde buluyordu. Bunun ardından ikinci Gorbaçov dönemi olarak da adlandırılan, [[Eduard Şevardnadze|Şevardnadze]], Şatalin, Abalkin, Afanasiev, Moskova Belediye Başkanı [[Yeltsin]] ve radikal-demokrat aydınların büyük bölümüyle ilişkileri koparıp, bir merkez partisi oluşturmak çabaları ağırlık kazandı.<ref name=" Venadskiy ">> G. Venadskiy " A History of Russia (5. baskı, New Haven, 1961)" s.251</ref> 1990 yaz aylarında açıkça ortaya çıkan bu kopuşun doruk noktası, Dışişleri Bakanı Şevardnadze'nin 1990 aralık ayında "darbe tehlikesinin" altını çizerek istifa etmesi oldu. İktisadi planda reform konusunda çıkan anlaşmazlıklar ve özellikle "500 günlük plan" adıyla kabul edilip, birkaç ay içinde rafa kaldırılan Abalkin'in hızla serbest fiyat sistemine geçilmesini öngören reform planı ayrı bir anlaşmazlık konusuydu. İktisadi yaşamın hızla felce uğraması karşısında prestij ve popülaritesini büyük ölçüde yitiren Gorbaçov, böyle bir planın yaratacağı halk tepkisinden ürküyordu. Bu dönemde Gorbaçov'un en büyük destekçileri ABD ve Batı Avrupa ülkeleri yöneticileri ve kamuoyu ve uluslararası finans çevreleri oldu. Bu çevreler için Gorbaçov, [[Sovyetler Birliği]]'nin çökmesiyle ortaya çıkacak olan kaosu engelleyebilecek tek güç olarak algılanıyordu.<ref name="Venadskiy " /> Aynı zamanda nükleer ve konvansiyonel silahların azaltılması konusunda da somut adımlar atılmaya devam edildi. 1990 yılları başında İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan NATO-Varşova Paktı çatışması fiilen sona eriyordu.<ref name="Venadskiy " />
 
 
=== Baltık Cumhuriyetlerinin Bağımsızlık Talepleri ===
[[Dosya:Freedom Monument Riga closeup.jpg|thumbküçükresim|sol|upright|[[Riga]]'da yer alan özgürlük anıtı Letonya'nın SSCB'den bağımsızlığını ilan etmesini sembolize ediyor.]]
[[Dosya:Riga_barricade_1991.jpg|thumbküçükresim|sağ|upright|Riga'da protestocuların kızıl ordunun Letonya parlamentosuna ulaşmasını engellemek için kurdukları barikat.]]
Ordu ve [[SBKP]] içinde Gorbaçov'u devreden çıkarıp otoriter, muhafazakâr bir yönetim oluşturmayı savunanlar, bunu ilk kez Sovyet ordusunun [[Vilnius]]'a yaptığı kanlı müdahale ile ifade ettiler. Bunun ardından Baltık Cumhuriyetlerindeki ayrılıkçı eğilimler daha da güçlendi ve üç cumhuriyetin parlamentoları birbirleri ardından bağımsızlıklarını ilan ettiler. Siyasal planda Çernobil olarak değerlendirilen Vilnius'a müdahale, Birliğin sonunu hızlandırdı.
 
 
[[Sovyetler Birliği]]'nin ve onun temsil ettiği tüm idari ve ideolojik özelliklerin sonu, Sovyet ordusu, [[KGB]] ve SBKP'nin üst yöneticilerinden bir kısmının, "9+1" anlaşmasının imzalanmasından bir gün önce, 19 Ağustos 1991'de bir hükûmet darbesiyle yönetime el koymaya teşebbüs etmeleriyle geldi. "Kamu Selamet Komitesi" adı altında, merkezini Kruçkov, Yazov ve Pugo, yani Ordu, KGB ve İçişleri Bakanlığı üçlüsünün oluşturduğu cunta, Gorbaçov'un direnişiyle karşılaştı. Ordu ve KGB içinde umdukları desteği bulamayan darbeciler, iki gün içinde tüm yönetimi kaybettiler. Askeri birliklerin bir kısmı Moskova ve Leningrad'da sokağa dökülen halkın yanında yer aldı.
[[Dosya:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|thumbküçükresim|sağ|Birliğin kalbi olan Kremlin sarayı'nın SSCB'nin çöküşü sonrası aldığı görünüm. Saray duvarı üzerindeki SSCB yazısı Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından kaldırıldı.]]
 
Rusya federasyonunun meclis binasında darbeye karşı direndiğini açıklayan ve genel oyla seçilmiş Rusya federasyonu Cumhurbaşkanı Yeltsin, tüm idari ve askeri yetkilerin Rusya federasyonunda geçici olarak toplandığını ilan etti. Darbecilerin Kırım'da yazlık evinde kalmaya mecbur ettikleri Gorbaçov'un Moskova'ya dönmesini sağladı. Darbeci önderler tutuklanırken, Gorbaçov, SBKP Genel Sekreterliği'nden istifa etti. Ortaya çıkan iktidar boşluğunu hızla kendi şahsiyeti etrafında toplayan Yeltsin, SBKP'nin yasaklandığını ve partinin tüm malvarlığına el konduğunu ilân etti. [[Sovyetler Birliği]] 25 Aralık 1991'de resmen dağıldı.
{{başlık genişlet}}
=== Sağlık ===
1990'ların başında Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Sovyet cumhuriyetlerinde aşılama oranları büyük oranda düştü ve çok sayıda hastalık ortaya çıktı. 1991'de Sovyetler Birliği'nde 2.000 difteri vakası meydana geldi. 1991 ve 1998 arasında Bağımsız Devletler Topluluğu'nda 200.000 kadar vaka bildirildi ve yaklaşık 5.000 kişi öldü.<ref name=":0">{{Dergi kaynağı|soyadı=Laval|ad=Enrique|başlık=El garotillo (Difteria) en España (Siglos XVI y XVII)|dergi=Revista Chilena de Infectología|tarih=Mart 2006|cilt=23|sayı=1|sayfalar=78–8078-80|doi=10.4067/S0716-10182006000100012|pmid=16462970}}</ref>
 
=== Bağımsız Devletler Topluluğu===
[[Dosya:Flag of the CIS.svg|140px|thumbküçükresim|sağ|Bağımsız Devletler Topluluğu Bayrağı.]]
{{Ana madde|Bağımsız Devletler Topluluğu}}
[[Bağımsız Devletler Topluluğu]] (BDT) - 8 Aralık 1991 yılında Belovejskaya Puşşa'da [[Rusya]], [[Ukrayna]] ve [[Beyaz Rusya]] Bağımsız Devletler Topluluğu'nun oluşturulması anlaşmasını imzalayarak [[Sovyetler Birliği]]'ne son verdiler. 21 Aralık 1991 yılında [[Baltık Devletleri]] ve [[Gürcistan]] hariç, tüm Sovyetler Birliği Cumhuriyetleri bu anlaşmayı imzaladılar. Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Sovyet ülkelerinin bundan böyle [[Bağımsız Devletler Topluluğu]] çatısı altında birleşmesiyle, SSCB'nin varlığı hukukî açıdan da son bulmuş oldu.
 
922.659

değişiklik