"Sodyum karbonat" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir)
k (düzeltme)
k (Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir))
| 48.1 (41.9 °C)
| 45.62 (60 °C)
| 43.6 (100&nbsp;°C)<ref name=sioc>{{Kitap kaynağı|soyadı1=Seidell |ad1=Atherton |soyadı2=Linke |ad2=William F. |yıl=1919 |başlık=Solubilities of Inorganic and Organic Compounds |url=https://archive.org/details/solubilitiesino01seidgoog |yayıncı=D. Van Nostrand Company |yer=[[New York City|New York]] |baskıbasım=2nd |sayfa=[https://archive.org/details/solubilitiesino01seidgoog/page/n658 633]}}</ref>
}}
| ÇözünürDiğer = [[alkali]] çözeltilerde,<ref name=sioc /> [[gliserin]]de çözünür<br>[[etanol|alkol]]de az çözünür<br> [[karbon disülfür|CS<sub>2</sub>]], [[aseton]], alkil [[asetat]]lar, alkol, [[benzonitril]], sıvı [[amonyak]]ta çözünmez<ref name=doc00>{{Kitap kaynağı|başlık = A Dictionary of Chemical Solubilities: Inorganic|url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.163725|baskı basım= 2nd|ad1 = Arthur Messinger|soyadı1 = Comey|ad2 = Dorothy A.|soyadı2 = Hahn|yer = New York|yayıncı = The MacMillan Company|tarih = Şubat 1921|sayfalar = 208–209208-209}}</ref>
| Çözünürlük1 = 98.3{{nbsp}}g/100{{nnbsp}}g (155&nbsp;°C)<ref name=doc00 />
| Çözücü1 = gliserin
}}
| Kısım3 = {{Kimyakutu Yapı
| KristalYapısı = [[Monoklinik]] (γ-form, β-form, δ-form, susuz)<ref name=scr>{{Akademik dergi kaynağı|başlık = Sodium carbonate revisited|ad1 = Michal|soyadı1 = Dusek|ad2 = Gervais|soyadı2 = Chapuis|ad3 = Mathias|soyadı3 = Meyer|ad4 = Vaclav|soyadı4 = Petricek|dergi = [[Acta Crystallographica Section B]]|url = http://infoscience.epfl.ch/record/82110/files/publ_03_dusek_a.pdf|issn = 0108-7681|yıl = 2003|cilt = 59|sayı = 3|erişimtarihi = 25 Temmuz 2014|sayfalar = 337–352337-352|doi = 10.1107/S0108768103009017|pmid = 12761404|arşiv-url arşivurl= https://web.archive.org/web/20150724203933/http://infoscience.epfl.ch/record/82110/files/publ_03_dusek_a.pdf|arşiv-tarihi arşivtarihi= 24 Temmuz 2015|ölüurl = evet}}</ref><br> [[Ortorombik]] (monohidrat, heptahidrat)<ref name=cod>{{Akademik dergi kaynağı|başlık = Crystal Structure of Sodium Carbonate Monohydrate, Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>. H<sub>2</sub>O|ad = J.P|soyadı = Harper|dergi = Zeitschrift für Kristallographie - Crystalline Materials|url = http://www.crystallography.net/1011295.html|issn = 2196-7105|erişimtarihi = 25 Temmuz 2014|sayfalar = 266–273266-273|yıl = 1936|cilt = 95|sayı = 1|doi = 10.1524/zkri.1936.95.1.266|editör1-soyadı = Antipov|editör1-ad = Evgeny|editör2-soyadı = Bismayer|editör2-ad = Ulrich|editör3-soyadı = Huppertz|editör3-ad = Hubert|editör4-soyadı = Petrícek|editör4-ad = Václav|editör5-soyadı = Pöttgen|editör5-ad = Rainer|editör6-soyadı = Schmahl|editör6-ad = Wolfgang|editör7-soyadı = Tiekink|editör7-ad = E.R.T.|editör8-soyadı = Zou|editör8-ad = Xiaodong|arşiv-url arşivurl= https://web.archive.org/web/20140728121658/http://www.crystallography.net/1011295.html|arşiv-tarihi arşivtarihi= 28 Temmuz 2014|ölüurl = evet}}</ref><ref name=7h2o>{{Akademik dergi kaynağı|başlık = Sodium Carbonate Heptahydrate|ad1 = C.|soyadı1 = Betzel|ad2 = W.|soyadı2 = Saenger|ad3 = D.|soyadı3 = Loewus|dergi = Acta Crystallographica Section B|sayfalar = 2802–28042802-2804|yıl = 1982|cilt = 38|sayı = 11|doi= 10.1107/S0567740882009996}}</ref>
| Coordination = Oktahedral (Na<sup>+</sup>, susuz)
}}
* sodyum karbonat monohidrat ([[termonatrit]]), Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>•H<sub>2</sub>O. '''Kristal karbonat''' olarak da bilinir.
* kalsine edilmiş soda olarak da bilinen susuz sodyum karbonat, hidratların ısıtılmasıyla oluşur. Ayrıca, [[Solvay işlemi]]nin son aşamasında olduğu gibi sodyum bikarbonat ısıtıldığında (kalsine edildiğinde) da oluşur.
Dekahidrat -2.1 - +32&nbsp;°C sıcaklık aralığındaki kristalleşen sulu çözeltilerden, heptahidrat 32 - 35.4&nbsp;°C sıcaklıktaki dar aralıkta ve bu sıcaklığın üzerinde ise monohidrat form oluşur.<ref>{{Akademik dergi kaynağı |başlık=On the transition temperatures of the transition temperatures of the hydrates of sodium carbonate as fix points in thermometry |dergi=Journal of the American Chemical Society |cilt=36 |sayı=3 |sayfalar=485–490 485-490|yazar=T.W.Richards and A.H. Fiske |doi=10.1021/ja02180a003 |yıl=1914 |url=https://zenodo.org/record/1428987 |erişim-tarihierişimtarihi=14 Haziran 2020 |arşiv-urlarşivurl=https://web.archive.org/web/20200614122641/https://zenodo.org/record/1428987 |arşiv-tarihiarşivtarihi=14 Haziran 2020 |ölüurl=hayır }}</ref> Kuru havada dekahidrat ve heptahidrat monohidratı vermek üzere su kaybeder. Diğer hidratlar da bilinmektedir, örn. sodyum karbonat birim başına 2.5 birim su ile ("pentahemihidrat").<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.minsocam.org/ammin/am15/am15_69.pdf= | yazar = A. Pabst | başlık = On the hydrates of sodium carbonate | arşivurl = https://web.archive.org/web/20171114185506/http://www.minsocam.org/ammin/am15/am15_69.pdf= | arşivtarihi = 14 Kasım 2017 | erişimtarihi = 14 Haziran 2020 | ölüurl = evet }}</ref>
 
==Kullanımı==
 
Sodyum karbonatın susuz mineral formu oldukça nadirdir ve natrit olarak adlandırılır. Sodyum karbonatın Tanzanya'nın eşsiz yanardağı [[Ol Doinyo Lengai]]'den püskürtüldüğü ve geçmişte diğer yanardağlardan da püskürtüldüğü varsayılmaktadır. Ancak bu minerallerin dünya yüzeyindeki dengesizlik nedeniyle erozyana uğraması muhtemeldir. Sodyum karbonatın üç mineralojik formunun yanı sıra [[trona]] (trisodyum hidrojendikarbonat dihidrat)ın tamamı, örneğin Rusya'daki [[Kola Yarımadası]]nda meydana gelen ultra alkali [[pegmatit|pegmatitik kayalar]]dan da bilinmektedir.
Dünya dışı olarak bilinen sodyum karbonat nadirdir. Tortullar, yüzeye getirilen gezegen iç malzemesi olan [[Ceres'deki parlak noktalar]]ın kaynağı olarak tanımlanmıştır.<ref>{{Akademik dergi kaynağı |başlık=Bright carbonate deposits as evidence of aqueous alteration on (1) Ceres |dergi=Nature |tarih= 29 Haziran 2016 |soyadı=De Sanctis |ad=M. C. |yazarları-gösteryazarlarıgöster=etal |cilt=536 |sayı= 7614|doi=10.1038/nature18290 |sayfalar=54–57 54-57|pmid=27362221|bibcode=2016Natur.536...54D }}</ref> [[Mars yüzeyindeki karbonatlar]] varken ve bunların sodyum karbonat içermesi beklenirken,<ref name="Kargel2004">{{Kitap kaynağı|yazar=Jeffrey S. Kargel|başlık=Mars - A Warmer, Wetter Planet|url=https://books.google.com/books?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA399|tarih=23 Temmuz 2004|yayıncı=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-85233-568-7|sayfalar=399–399-|erişim-tarihierişimtarihi=15 Haziran 2020|arşiv-urlarşivurl=https://web.archive.org/web/20200630015154/https://books.google.com/books?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA399|arşiv-tarihiarşivtarihi=30 Haziran 2020|ölüurl=hayır}}</ref> tortulların henüz doğrulanmamış olmasına rağmen, bu yokluk daha önce sulu [[Mars toprağı]]nda düşük [[pH]] ın küresel baskınlığından dolayı açıklanmaktadır.<ref>Grotzinger, J. and R. Milliken (eds.) 2012. Sedimentary Geology of Mars. SEPM</ref>
 
==Üretimi==
 
===Barilla ve kelp===
Birçok "[[halofit]]" (tuza dayanıklı) bitki türü ve deniz yosunu türü, saf olmayan bir sodyum karbonat formu verecek şekilde işlenebilir. Bu kaynaklar Avrupa'da ve 19. yüzyılın başlarına kadar başka yerlerde hakimdi. Kara bitkileri (tipik olarak [[deniz börülcesi]] veya [[tuz otu]]) veya deniz yosunu (tipik olarak ''[[Fucus]]'' türleri) hasat edildi, kurutuldu ve yakıldı. Küller daha sonra bir alkali çözeltisi oluşturmak üzere "sıvılaştırıldı" (su ile yıkandı). Bu çözelti, "soda külü" olarak adlandırılan nihai ürünü oluşturmak üzere kaynatılıp, kurutuldu; bu çok eski isim, üretim için hasat edilen birçok deniz kıyısı bitki türünden biri olan [[salsola soda|deniz fasulyesi]]nin bilimsel ismine uygulanmış Arapça ''soda'' kelimesinden türetilmiştir. "Barilla", kıyı bitkilerinden veya [[kelp]]lerdan elde edilen saf olmayan bir potas formuna uygulanan ticari bir terimdir.<ref>{{Kitap kaynağı |soyadı1=Hooper |ad1=Robert |yazarbağı1=Robert Hooper (physician) |başlık=Lexicon Medicum |url=https://archive.org/details/b22035199 |tarih=1802 |yayıncı=Longman |konumyer=Londra|sayfalar=1198–9 1198-9|baskıbasım=1848|oclc= 27671024}}</ref>
 
Soda külü içindeki sodyum karbonat konsantrasyonu, deniz yosunundan türetilmiş form ("[[kelp]]") için yüzde 2–3'ten İspanya'daki [[tuz otu]] bitkilerinden üretilen en iyi [[barilla]] için yüzde 30'a kadar çok geniş bir şekilde değişti. Soda külü için bitki ve deniz yosunu kaynakları ve ayrıca ona benzeyen [[alkali]] "[[potas]]" için, 18. yüzyılın sonuna kadar gittikçe yetersiz hale geldi ve tuz ve diğer kimyasal maddelerden soda külü sentezlemek için, ticari olarak uygun yolların araştırılmasına ağırlık verildi.<ref name="Clow52">Clow, Archibald and Clow, Nan L. (1952). ''Chemical Revolution,'' (Ayer Co Pub, June 1952), pp. 65–90. {{ISBN|0-8369-1909-2}}.</ref>
: 2NaCl + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> &rarr; Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> + 2HCl
 
Tuz keki ve öğütülmüş [[kireç taşı]] ([[kalsiyum karbonat]]) [[kömür]]le ısıtılarak indirgenmiştir.<ref name=Ullmann>{{Ansiklopedi kaynağı|yazar=Christian Thieme|encyclopediaansiklopedi=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|yayıncı=Wiley-VCH|konumyer=Weinheim|yıl=2000|doi=10.1002/14356007.a24_299|isbn = 978-3527306732|bölüm = Sodium Carbonates}}</ref> Bu dönüşüm iki bölümden oluşmaktadır. Birincisi, bir [[karbon]] kaynağı olan kömürün [[sülfat]]ı [[sülfür]]e [[Redoks|indirgediği]] [[karbotermik reaksiyon]]:
: Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> + 2C &rarr; Na<sub>2</sub>S + 2CO<sub>2</sub>
 
Bu karışıma ''kara kül'' denir. Soda külü kara külden su ile çıkarılır. Bu ekstraktın buharlaştırılması katı sodyum karbonat verir.
 
[[Leblanc işlemi]] tarafından üretilen hidroklorik asit, hava kirliliğinin önemli bir kaynağıydı ve [[kalsiyum sülfür]] yan ürünü de atık bertarafı sorunlarını ortaya çıkardı. Bununla birlikte, 1880'lerin sonlarına kadar sodyum karbonat için ana üretim yöntemi olarak kaldı.<ref name="Clow52"/><ref name="Kiefer">{{Akademik dergi kaynağı |soyadı1=Kiefer |ad1=David M. |tarih=Ocak 2002 |url=http://pubs.acs.org/subscribe/journals/tcaw/11/i01/html/01chemchron.html |başlık=It was all about alkali |dergi=Today's Chemist at Work |cilt=11 |sayı=1 |sayfalar=45–6 45-6|erişim-tarihierişimtarihi=15 Haziran 2020 |arşiv-urlarşivurl=https://web.archive.org/web/20190404220113/http://pubs.acs.org/subscribe/journals/tcaw/11/i01/html/01chemchron.html |arşiv-tarihiarşivtarihi=4 Nisan 2019 |ölüurl=hayır }}</ref>
 
===Solvay işlemi===
Solvay işlemi kullanılan amonyakı geri dönüştürür. Sadece tuzlu su ve kireçtaşı tüketir ve tek atık ürünü [[kalsiyum klorür]]dür. İşlem, iki atık ürün, [[kalsiyum sülfür]] ve [[hidrojen klorür]] üreten Leblanc işleminden önemli ölçüde daha ekonomiktir. Solvay işlemi hızla dünya çapında sodyum karbonat üretimine egemen oldu. 1900'e kadar sodyum karbonatın % 90'ı Solvay işlemi ile üretildi ve son Leblanc işlem tesisi 1920'lerin başında kapandı.<ref name=Ullmann/>
 
Solvay işleminin ikinci aşaması olan sodyum bikarbonatın ısıtılması, ev pişirimlerinde ve restoranlarda küçük ölçekli olarak mutfak amaçlı sodyum karbonat yapmak için kullanılır(pretzel ve alkali erişteler dahil olmak üzere). Yöntem bu tür kullanıcılar için caziptir çünkü sodyum bikarbonat kabartma tozu olarak yaygın olarak satılmaktadır ve kabartma tozunu sodyum karbonata dönüştürmek için gereken 121&nbsp;°C ile 149&nbsp;°C sıcaklıklar geleneksel mutfak [[fırın]]larında kolayca elde edilmektedir.<ref>{{Haber kaynağı |soyadı1=McGee |ad1=Harold |yazarbağı=Harold McGee |başlık=For Old-Fashioned Flavor, Bake the Baking Soda |url=https://www.nytimes.com/2010/09/15/dining/15curious.html |erişimtarihi=25 Nisan 2019 |eser=[[The New York Times]] |tarih=24 Eylül 2010 |arşiv-urlarşivurl=https://web.archive.org/web/20190425172928/https://www.nytimes.com/2010/09/15/dining/15curious.html |arşiv-tarihiarşivtarihi=25 Nisan 2019 |ölüurl=hayır }}</ref>
 
===Hou işlemi===
923.145

değişiklik