"Sinir gazı" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir)
k (düzeltme, yazış şekli: farkedi → fark edi, yada → ya da)
k (Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir))
Genellikle [[kimyasal silah]] olarak kullanılan bu maddeler başlıca [[Tabun]], [[Soman]] ve [[Sarin]]'dir.
=Kimyasal ajan olarak sinir gazları=
Konvansiyonel silahlar ile yapılan savaşlarda hızla sonuç almak isteyen ordular tarih boyunca çeşitli Kimyasal, Biyolojik ve Nükleer ajanları kullanarak düşmanlarına üstünlük sağlamak istemişlerdir. [[Antik Yunanistan]]’dan yakın geçmişte [[Suriye iç savaşı]]na kadar birçok savaşta kimyasal ajanlar defalarca [[kimyasal silah]] olarak kullanıldı. Kimyasal silah olarak kullanılan ajanları dört ana grupta toplayabiliriz <ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0045653519300542|başlık=Novichoks – The A group of organophosphorus chemical warfare agents|tarih=Nisan 2019-04|dil=enİngilizce|sayfalar=672–682672-682|çalışma=Chemosphere|cilt=221|ad=Marcin|soyadı=Kloske|doi=10.1016/j.chemosphere.2019.01.054|ad2=Zygfryd|soyadı2=Witkiewicz}}</ref>.
 
1) Sinir gazları (G-grubu, V-grubu ve A-grubu)
=Birinci Nesil Sinir Gazları (G-grubu sinir gazları)=
 
Modern çağlarda en sık kullanılan kimyasal ajanlar yakıcı ve boğucu gazlar oldu. [[I. Dünya Savaşı]]nda bunların yaygın olarak kullanılmasıyla, öngörülemeyen yıkıcı ve yaygın etkilerinin görüldü ve bu ajanların sonraki savaşlarda kullanılması yasaklandı. 1936 yılında [[Nazi Almanyası]]'nda sentetik insektisidler üzerine bilimsel araştırmalar yapan [[:en:Gerhard Schräder|Gerhard Schräder]] 2000’den fazla [[organofosfat]] kökenli sentetik bileşik sentezledi. Bu bileşiklerin insanlar ve hayvanlar üzerinde son derece toksik olduğunun fark edilmesi üzerine dönemin askeri ve politik baskısıyla çalışmaları sivil insektisit araştırmalarından askeri sinir gazı çalışmalrına yöneldi. Organofosfat pestisitler, genel yapısı bir [[fosfor]] atomunun benzersiz kimyasal özelliği ve karakteristik bir fosforil bağı (P = O) veya tiyofosforil bağı (P = S) olan bir organofosforlu bileşik sınıfıdır; böceklerde ve aynı zamanda insanlarda ve diğer birçok hayvanda [[Asetilkolinesteraz]] ve Butirilkolinesteraz enzimini inhibe ederler. Bunun sonucunda asetil kolin yıkımı durur, birikir ve [[Kolinerjik Sendrom]] olarak bilinen klinik tablo ortaya çıkar. Ajanın toksik gücüne göre klinik semptomlar hafiften ağıra hatta dakikalar içinde ölüme kadar gidebilir. Organofosfatların içinde hayli toksik olan ethil dimethilfosforamidocyanidat ([[Tabun]], GA) sentezlenen ilk sinir gazı oldu. Bunu propan-2-yl methylphosphonofluoridate ([[Sarin]], GB) takip etti. Bu grupta üretilen diğer sinir gazları 3,3-dimethylbutan-2-yl methylphosphonofluoridate ([[Soman]], GD) ve cyclohexyl methylphosphonofluoridate ([[Siklosarin]], GF) oldu. Bunlar ''''Birinci Nesil Sinir Gazları'''' olarak tanındı ve hem üreticisinin adına hem de Almanya’ya ithafen “''G-Grup''” ajanlar olarak isimlendirildi <ref name="mdpi.com">{{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.mdpi.com/1422-0067/20/5/1222|başlık=Novichoks: The Dangerous Fourth Generation of Chemical Weapons|tarih=11 Mart 2019|sayı=5|dil=enİngilizce|sayfalar=1222|çalışma=International Journal of Molecular Sciences|cilt=20|ad=Tanos|soyadı=Franca|issn=1422-0067|pmc=PMC6429166|pmid=30862059|doi=10.3390/ijms20051222|ad2=Daniel|ad3=Samir|ad4=Jorge|ad5=Eugenie|ad6=Kamil|soyadı2=Kitagawa|soyadı3=Cavalcante|soyadı4=da Silva|soyadı5=Nepovimova|soyadı6=Kuca}}</ref>. Almanlar bu gazları [[II. Dünya savaşı]]nda hiç kullanmadılar.
 
Sarin gazı, [[Japonya]]'da toplam 19 kişinin öldüğü ve yaklaşık 6000’den fazla kişinin etkilendiği [[:en: Matsumoto sarin attack|1994 Matsumoto sarin saldırısı]] ve [[Tokyo subway sarin attack|1995 Tokyo metro sarin saldırısı]] olaylarında kullanıldı <ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022510X06002917|başlık=Sarin experiences in Japan: Acute toxicity and long-term effects|tarih=Kasım 2006-11|sayı=1|dil=enİngilizce|sayfalar=76–8576-85|çalışma=Journal of the Neurological Sciences|cilt=249|ad=N.|soyadı=Yanagisawa|doi=10.1016/j.jns.2006.06.007|ad2=H.|ad3=T.|soyadı2=Morita|soyadı3=Nakajima}}</ref>.
 
=İkinci Nesil Sinir Gazları (V-grubu sinir gazları)=
 
[[II. Dünya savaşı]]ndan sonra İngiltere, Almanya’nın bu konudaki deneyim ve teknolojisinden etkilendi ve 1951 yılında [[:en:Porton Down|Porton Down]] laboratuvarlarında İngiliz Ranajit Ghosh ve J. F. Newman yeni bir tür toksik organofosfat bileşiğini sinir gazı olarak tanıttılar. Bu yeni bileşik [[:en:VX|VX]] (Ethyl ({2-[bis(propan-2-yl) amino] ethyl}sulfanyl)(methyl)phosphinate) olarak adlandırıldı. 1955 de VX ten daha zayıf ama tarımda kullanılamayacak kadar toksik olan[[:en:VG|VG]] (O,O-diethyl S-[2-(diethylamino)ethyl] phosphorothioate) (diğer adlarıyla Amiton ya da Tetram) bulundu. Takip eden yıllarda [[SSCB]] de bu maddeden VR ([[:en:RVX|RVX]]), Çin de VC ([[:en:Chinese VX|CVX]]) isimli kendi türevlerini sentez ettiler. ABD, İngiltere’den sinir gazı teknolojisini transfer ederek 1961 yılında[[:en:Newport Chemical Depot|Newport Chemical Depot]]’ta kendi kimyasal silah depolarını oluşturdu. Bu grup da ''''İkinci Nesil Sinir Gazları'''' ya da Venom (Zehir) anlamında “''V-grup''” ajanlar olarak isimlendirildi <ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0278691518306598|başlık=Chemical warfare agent NOVICHOK - mini-review of available data|tarih=1 Kasım 2018|dil=enİngilizce|sayfalar=343–350343-350|çalışma=Food and Chemical Toxicology|cilt=121|issn=0278-6915|doi=10.1016/j.fct.2018.09.015}}</ref>.
 
VX, 13 Şubat 2017'de [[Malezya]]’nın başkenti [[Kuala Lumpur]] Uluslararası Havalimanında, [[Kuzey Kore]] lideri [[Kim Jong-un]]'un üvey kardeşi olan [[Kim Jong-nam]]’ın yüzüne sprey sıkılarak öldürülmesi olayında kullanıldı <ref>{{Kaynak|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Assassination_of_Kim_Jong-nam&oldid=988228725|başlık=Assassination of Kim Jong-nam|erişimtarihi=18 Kasım 2020|tarih=11 Kasım 2020|dil=enİngilizce|çalışma=Wikipedia}}</ref>.
 
=Üçüncü Nesil Sinir Gazları=
923.619

değişiklik