"İradecilik" sayfasının sürümleri arasındaki fark

birleştirilen metin için redaksiyon
(Voluntarizm (felsefe) sayfasında birleştirildi)
(birleştirilen metin için redaksiyon)
{{GeçmişDiğer birleştiranlamı|Voluntarizm (felsefeanlam ayrımı)}}
{{birleştir|İstenççilik}}
'''İstenççilik''', [[istenç]] kavramına bağlı olarak ortaya çıkmış olan felsefi ve psikoloji öğretilerini kapsayan akımın adıdır. Belirleyici olan istençtir.
'''Voluntarizm''' ya da '''iradecilik''' ya da '''[[istenççilik]]''', "[[İstenç|iradeye]] ([[Latince]]: ''voluntas)'' [[zekâ]]dan daha baskın rol atfeden bir metafizik veya psikolojik sistem"<ref name="Brit">[https://www.britannica.com/topic/voluntarism-philosophy Voluntarism (philosophy)] – [[Britannica.com]]</ref> ya da eşit derecede "gerek evrende gerekse insan davranışlarında [[İstenç|iradenin]] temel faktör olduğu öğreti".<ref>{{Kitap kaynağı|başlık=[[The Story of Philosophy]]|yer=New York City, New York|yayıncı=Touchstone Books-Simon & Schuster|yıl=1926|isbn=0-671-69500-2}}</ref> Voluntarizm, felsefe tarihi boyunca çeşitli noktalarda ortaya çıkmış, [[metafizik]], [[psikoloji]], [[siyaset felsefesi]] ve [[İlahiyat|teoloji]] alanlarında uygulama görmüştür.
 
Voluntarizm terimi [[Ferdinand Tönnies]] tarafından felsefe literatürüne kazandırılmış ve özellikle [[Wilhelm Wundt]] ve [[Friedrich Paulsen]] tarafından kullanılmıştır.
İstence üstünlük ve öncelik tanıyan, hem bilgi sürecinde hem de ruhsal olayların meydana gelmesinde istenci belirleyici olarak gören eğilimlerden oluşmaktadır. [[Ortaçağ felsefesi]]nde istenççi denilenilecek düşüncelerin ve filozofların ortaya çıkması söz konusudur. [[Augustinus]] bu filozofların önemlilerindendir, ona göre ruhsal yetilerin belirleyicisi istençtir. [[Duns Scotus]]'da istence esas rolü veren bir başka ortaçağ filozofudur. 18. yüzyıl felsefesinden itibaren ise istenç kavramının yeniden önem kazandığı görülmektedir. [[Immanuel Kant|Kant]]'ta mutlak dikkate değer olan anlamında, [[Fichte]]'de evrenin mutlak yaratıcı ilkesi anlamında istenç kavramının kullanımı ortaya çıkmaktadır.
 
İstence üstünlük ve öncelik tanıyan, hem bilgi sürecinde hem de ruhsal olayların meydana gelmesinde istenci belirleyici olarak gören eğilimlerden oluşmaktadır. [[Ortaçağ felsefesi]]nde istenççiortaya denilenilecek düşüncelerinçıkan ve filozoflarıniradeci ortayaolarak çıkmasıtanımlanabilecek sözfilozoflarların konusudur.önemlilerinden biri olan [[Augustinus]]'a bugöre filozoflarınzihinsel önemlilerindendir,ve onaruhsal göresüreçlerde ruhsalbelirleyici yetilerin belirleyicisiolan istençtiriradedir. [[Duns Scotus]]' da istenceiradeye esas rolü veren bir başka ortaçağ filozofudur. 18. yüzyıl felsefesinden itibaren ise istençirade kavramının yeniden önem kazandığı görülmektedir. İrade kavramının [[Immanuel Kant|Kant]]'ta mutlak dikkate değer olan anlamında, [[Fichte]]'de evrenin mutlak yaratıcı ilkesi anlamında istenç kavramının kullanımı ortaya çıkmaktadırkullanılmaktadır.
Ancak istenci felsefesinin mutlak bir ilkesi haline getirmiş olan filozof asıl olarak [[Arthur Schopenhauer]]'dir. Ünlü yapıtının adını Schopenhauer, ''İstenç ve Tasarım Olarak Dünya'' başlığıyla yayınlamıştır. Ona göre ''istenç'', her türlü gerçekliğin temel ilkesidir. İstence önem kazandıran bir başka filozof ise, Schopenhauer'in yolunda giden [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]]'dir. Nietzsche [[güç istenci]] kavramını öne sürer ve buna göre yaşamın olduğu her yerde bu istencinde olduğunu belirtir. Dünyanın ve yaşamın özü güç istencidir.
 
Ancak istenciİradeyi felsefesinin mutlak bir ilkesi haline getirmiş olan filozof asıl olarakise [[Arthur Schopenhauer]]'dir. Ünlü yapıtının adınıbaşyapıtını Schopenhauer, ''[[İstenç ve Tasarım Olarak Dünya]]'' başlığıylabaşlığı altında yayınlamıştır. Ona göre ''istenç'',irade her türlü gerçekliğin temel ilkesidir. İstenceİradeye önem kazandıranveren bir başka filozof ise, Schopenhauer'in yolunda giden [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]]'dir. Nietzsche [[güç istenci]] kavramını öne sürer ve buna göre yaşamın olduğu her yerde bu istencindeistencin de olduğunu belirtir. Dünyanın ve yaşamın özü güç istencidir.
==Ayrıca bakınız==
 
*[[Özgür irade]]
== Teolojik voluntarizm ==
*[[Determinizm]]
 
=== Ortaçağ teolojik voluntarizmi ===
[[John Duns Scotus|Duns Scotus]] ve [[Ockhamlı William]]<ref>Walker, L. (1912). [http://www.newadvent.org/cathen/15505a.htm Voluntarism]. [[Catholic Encyclopedia]] içinde. New York: Robert Appleton Company. Erişim tarihi: 27 Eylül 2019, [[New Advent]].</ref> (en önde gelen ortaçağ [[Skolastik felsefe|skolastik]] filozoflarından ikisi) ile ilişkili olarak '''ortaçağ teolojik voluntarizmi''' ([[meta-etik]] [[Teolojik gönüllülük|teolojik voluntarizm]] ile karıştırılmamalıdır) genellikle ilahi iradeye ve insanın özgürlüğüne (''voluntas superior intellectu'') felsefi vurgu olarak kabul edilir. Örneğin, Scotus, ahlakın Tanrı'nın aklı veya bilgisinden çok, iradesi ve seçiminden kaynaklandığını savundu. Buna göre, Tanrı son kertede eylemlerinin rasyonelleştirilmesi ve mantık yoluyla açıklanması gerekmeyen ve mümkün olmayan, [[Her şeye kadir|her şeye gücü yeten]] bir varlık olarak tanımlanmalıdır. Bu nedenle, voluntarizm genellikle [[Skolastik felsefe|skolastik]] [[Thomas Aquinas]] tarafından savunulan [[entelektüalizm]] ile çelişir.<ref>[http://www.iep.utm.edu/voluntar/ "Voluntarism"], ''[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]''</ref>
 
=== Doğa felsefesine bir yaklaşım olarak teolojik voluntarizm ===
'''Teolojik voluntarizm''' aynı zamanda [[Pierre Gassendi]], [[Walter Charleton]], [[Robert Boyle]],<ref>[[Peter Harrison (tarihçi)|Peter Harrison]], ''The Fall of Man and the Foundations of Science'', Cambridge University Press, s. 220: "Boyle'un doğa felsefesine yaklaşımında teolojik voluntarizminin etkisi hakkında ikincil literatürde bir hayli tartışma bulunmaktadır."</ref> [[Isaac Barrow]] ve [[Isaac Newton]] gibi bazı ilk modern doğa filozofları tarafından kabul edildiği tartışmalı olan teolojik bağlılıklar—yani, Hristiyanlık öğretilerinin belirli yorumları—anlamına da gelir. Bu, ilk modern bilimle ilişkili ampirik bir yaklaşım sonucunu doğurdu. Dolayısıyla, voluntarizm, Tanrı'ya olan inancın veya imanın bireye önceden ilahi bir iman armağanı gerekmesinin aksine, irade ile elde edilebilmesine izin verir. Bu kavram, en azından bazı tarihçiler ve filozoflar (örneğin, tarihçi [[Francis Oakley]] ve filozof [[Michael B. Foster]]) arasında rağbet görerek geçerli kabul edilmiştir. 20. yüzyılda teolojik voluntarizmin bir temsilcisi [[James Luther Adams]] idi.
 
== Metafizik voluntarizm ==
'''Metafizik voluntarizmin''' bir savunucusu 19. yüzyıl Alman filozofu [[Arthur Schopenhauer]]'dir.<ref name="Brit"/> Ona göre, irade akıl yürütme değil, aklın tali bir olgu olduğu, irrasyonel, bilinçsiz bir dürtüdür. İrade aslında tüm gerçekliğin özündeki güçtür. Dürtü-niyet-hayati dinamiklerin bu şekilde ortaya konması daha sonra [[Friedrich Nietzsche]] ([[güç istenci]]), [[Philipp Mainländer]] (ölme istenci), [[Eduard von Hartmann]], [[Julius Bahnsen]] ve [[Sigmund Freud]]'u (zevk alma istenci) etkiledi.
 
== Epistemolojik voluntarizm ==
[[Epistemoloji]]de, '''epistemolojik voluntarizm,'''<ref>Sandy Boucher, "Stances and Epistemology: Values, Pragmatics, and Rationality", ''Metaphilosophy'' '''49'''(4), Temmuz 2018, s. 521–547.</ref> inancın, sadece bir kişinin bilişsel tutumunu veya belirtilen bir önermeye göre psikolojik kesinlik derecesini kaydetmekten çok, bir irade meselesi olduğu görüşüdür. Kişi inançlar konusunda voluntarist ise, belirli bir P önermesi hakkında çok emin olduğunu düşünmesi ve aynı zamanda P'ye çok düşük bir öznel olasılık vermesi tutarlıdır. Bu, [[Bas van Fraassen]]'in yansıtma ilkesinin temelidir.
 
== Politik voluntarizm ==
'''Politik voluntarizm''', politik otoritenin iradeye dayalı olduğunu belirten görüştür. [[Thomas Hobbes]], [[Jean-Jacques Rousseau]] ve [[Alman idealizmi|Alman idealist]] geleneğinin birçok üyesi gibi teorisyenlerin öne sürdüğü bu görüş, politik otoritenin bir iradeden kaynaklandığını belirtir.<ref>Christopher W. Morris, [https://www.philosophy.umd.edu/sites/philosophy.umd.edu/files/Morris/Morris-PopSov-2000.PDF "The Very Idea of Popular Sovereignty: “We the People” Reconsidered"], ''Social Philosophy and Policy'' 17 (1):1 (2000).</ref>
 
[[Marksizm|Marksist]] söylemde voluntarizm, metafizik voluntarizme (özellikle [[Ernst Mach|Machizm]]'e) felsefi bağlılık ile özellikle [[Aleksandr Bogdanov|Alexander Bogdanov]]'la ilişkilendirilen aşırı devrimci taktiklere politik bağlılık arasındaki bağlantıyı belirtmek için kullanılırdı.<ref>Paul LeBlanc. ''Lenin and the Revolutionary Party''.</ref> Günümüzde kendilerini voluntarist olarak tanımlayanlar çoğunlukla [[Liberteryenizm|liberteryenlerdir]].
 
== Eleştirel voluntarizm ==
[[Bilim felsefesi]]nde [[Hugo Dingler]]'in '''eleştirel voluntarizmi''', bilimlerde kuramsallaştırmanın iradenin kaçınılmaz özgür kararı ile başladığını öne süren bir [[Geleneksellik|gelenekselcilik]] biçimidir.<ref>[[Peter Janich]], ''Protophysics of Time: Constructive Foundation and History of Time Measurement'', Springer, 2012.</ref> Dingler'in eleştirel voluntarizminin halef okulu, [[Erlangen Yapılandırmacılık Okulu|Erlangen Okulu'nun]] metodik [[Yapılandırmacı epistemoloji|yapılandırmacılığıdır]] (ayrıca bkz. [[Yeni Kantcılık|Marburg Okulu]]'nun [[Metodik kültürcülük|metodik kültürcülüğü]]).
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[Özgür irade]]
* [[Gönüllülük (eylem)|Voluntarizm (eylem)]]
* [[Yapısalcılık (psikoloji)|Voluntarizm (psikoloji)]]
*[[Ortaçağ felsefesi]]
*[[19. yüzyıl felsefesi]]
 
 
[[Kategori:Felsefi akımlar]]
== Kaynakça ==
{{Kaynakça|2}}
 
[[Kategori:Felsefi akımlarİlahiyat]]
[[Kategori:Metafizik teorileri]]
[[Kategori:Epistemoloji teorileri]]