"Sodyum karbonat" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
düzeltme AWB ile
k (Bot: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir))
k (düzeltme AWB ile)
}}
}}
'''Sodyum karbonat''', ('''çamaşır sodası''', '''kristal soda''' ve '''soda külü''' olarak da bilinir) Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> formülüne sahip değişik hidratları olan bir [[inorganik bileşik]]tir. Bütün formları beyaz, suda çözünür tuzlardır. Tüm formları güçlü bir alkali tada sahiptir ve suda orta derecede alkali çözeltiler verir. Tarihsel olarak sodyum bakımından zengin göl sularından veya sodyum bakımından zengin topraklarda yetişen bitkilerin küllerinden çıkarıldı. Bu sodyum açısından zengin bitkilerin külleri, odun küllerinden (bir zamanlar [[potasa]] üretmek için kullanılıyordu) belirgin şekilde farklı olduğundan, sodyum karbonat "soda külü" olarak bilinir hale geldi. <ref>{{Web kaynağı | url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/soda_ash/soda-ash-industry.pdf | başlık = minerals.usgs.gov/minerals | arşivurl = https://web.archive.org/web/20120706222351/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/soda_ash/soda-ash-industry.pdf | arşivtarihi = 6 Temmuz 2012}}</ref> Günümüzde ise, [[Solvay işlemi]] ile [[sodyum klorür]] ve [[kireç taşı]]ndan büyük miktarlarda üretilmektedir.
 
==Hidratları==
* sodyum karbonat monohidrat ([[termonatrit]]), Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>•H<sub>2</sub>O. '''Kristal karbonat''' olarak da bilinir.
* kalsine edilmiş soda olarak da bilinen susuz sodyum karbonat, hidratların ısıtılmasıyla oluşur. Ayrıca, [[Solvay işlemi]]nin son aşamasında olduğu gibi sodyum bikarbonat ısıtıldığında (kalsine edildiğinde) da oluşur.
Dekahidrat -2.1 - +32 &nbsp;°C sıcaklık aralığındaki kristalleşen sulu çözeltilerden, heptahidrat 32 - 35.4 &nbsp;°C sıcaklıktaki dar aralıkta ve bu sıcaklığın üzerinde ise monohidrat form oluşur.<ref>{{Akademik dergi kaynağı|başlık=On the transition temperatures of the transition temperatures of the hydrates of sodium carbonate as fix points in thermometry |dergi=Journal of the American Chemical Society |cilt=36 |sayı=3 |sayfalar=485–490 |yazar= T.W.Richards and A.H. Fiske|doi=10.1021/ja02180a003 |yıl=1914 |url=https://zenodo.org/record/1428987 }}</ref> Kuru havada dekahidrat ve heptahidrat monohidratı vermek üzere su kaybeder. Diğer hidratlar da bilinmektedir, örn. sodyum karbonat birim başına 2.5 birim su ile ("pentahemihidrat").<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.minsocam.org/ammin/am15/am15_69.pdf= | yazar = A. Pabst | başlık = On the hydrates of sodium carbonate | arşivurl = https://web.archive.org/web/20171114185506/http://www.minsocam.org/ammin/am15/am15_69.pdf= | arşivtarihi = 14 Kasım 2017}}{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
 
==Kullanımı==
İkinci aşama, sodyum karbonat ve [[kalsiyum sülfür]] üretme reaksiyonudur:
: Na<sub>2</sub>S + CaCO<sub>3</sub> &rarr; Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + CaS
Bu karışıma ''kara kül'' denir. Soda külü kara külden su ile çıkarılır. Bu ekstraktın buharlaştırılması katı sodyum karbonat verir.
 
[[Leblanc işlemi]] tarafından üretilen hidroklorik asit, hava kirliliğinin önemli bir kaynağıydı ve [[kalsiyum sülfür]] yan ürünü de atık bertarafı sorunlarını ortaya çıkardı. Bununla birlikte, 1880'lerin sonlarına kadar sodyum karbonat için ana üretim yöntemi olarak kaldı.<ref name="Clow52"/><ref name="Kiefer">{{Akademik dergi kaynağı |soyadı1=Kiefer |ad1=David M. |tarih=Ocak 2002 |url=http://pubs.acs.org/subscribe/journals/tcaw/11/i01/html/01chemchron.html |başlık=It was all about alkali |dergi=Today's Chemist at Work |cilt=11 |sayı=1 |sayfalar=45–6}}</ref>
{{Main|Solvay işlemi}}
 
1861 yılında, [[Belçika|Belçikalı]] endüstriyel kimyager [[Ernest Solvay]] [[sodyum bikarbonat]] ve [[amonyum klorür]] üretmek için önce [[sodyum klorür]], [[amonyak]], su ve karbon dioksiti reaksiyona sokarak; sodyum karbonat yapmak için bir yöntem geliştirdi:<ref name=Ullmann/>
 
:NaCl + NH<sub>3</sub> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → NaHCO<sub>3</sub> + NH<sub>4</sub>Cl
Solvay işlemi kullanılan amonyakı geri dönüştürür. Sadece tuzlu su ve kireçtaşı tüketir ve tek atık ürünü [[kalsiyum klorür]]dür. İşlem, iki atık ürün, [[kalsiyum sülfür]] ve [[hidrojen klorür]] üreten Leblanc işleminden önemli ölçüde daha ekonomiktir. Solvay işlemi hızla dünya çapında sodyum karbonat üretimine egemen oldu. 1900'e kadar sodyum karbonatın % 90'ı Solvay işlemi ile üretildi ve son Leblanc işlem tesisi 1920'lerin başında kapandı.<ref name=Ullmann/>
 
Solvay işleminin ikinci aşaması olan sodyum bikarbonatın ısıtılması, ev pişirimlerinde ve restoranlarda küçük ölçekli olarak mutfak amaçlı sodyum karbonat yapmak için kullanılır(pretzel ve alkali erişteler dahil olmak üzere). Yöntem bu tür kullanıcılar için caziptir çünkü sodyum bikarbonat kabartma tozu olarak yaygın olarak satılmaktadır ve kabartma tozunu sodyum karbonata dönüştürmek için gereken 121 &nbsp;° C ile 149 &nbsp;° C sıcaklıklar geleneksel mutfak [[fırın]]larında kolayca elde edilmektedir. <ref>{{Haber kaynağı |soyadı1=McGee |ad1=Harold |authorlinkyazarbağı=Harold McGee |başlık=For Old-Fashioned Flavor, Bake the Baking Soda |url=https://www.nytimes.com/2010/09/15/dining/15curious.html |erişimtarihi=25 Nisan 2019 |eser=[[The New York Times]] |tarih=24 Eylül 2010}}</ref>
 
===Hou işlemi===
:[[amonyum bikarbonat|NH<sub>4</sub>HCO<sub>3</sub>]] + [[sodyum klorür|NaCl]] → [[amonyum klorür|NH<sub>4</sub>Cl]] + [[sodyum bikarbonat|NaHCO<sub>3</sub>]]
 
Sodyum bikarbonat, düşük çözünürlüğü nedeniyle bir çökelti olarak toplanır ve daha sonra Solvay işleminin son aşamasına benzer saf sodyum karbonat verecek şekilde yaklaşık 80 &nbsp;° C veya 95 &nbsp;° C'ye kadar ısıtılır. Geri kalan amonyum ve sodyum klorür çözeltisine daha fazla sodyum klorür ilave edilir; ayrıca bu çözeltiye 30-40 &nbsp;° C'de daha fazla amonyak pompalanır. Çözelti sıcaklığı daha sonra 10&nbsp;°C 'nin altına düşürülür. Amonyum klorürün çözünürlüğü 30&nbsp;°C'de sodyum klorürden daha yüksek ve 10&nbsp;°C 'de daha düşüktür. Bu sıcaklığa bağlı çözünürlük farkı ve [[ortak iyon etkisi]] nedeniyle, amonyum klorür bir sodyum klorür çözeltisi içinde çöktürülür.
 
Hou işleminin Çince adı, ''lianhe zhijian fa'' ({{zh|c=联合制碱法|labels=no}}), "birleştirilmiş alkali üretim yöntemi" anlamına gelir: Hou işlemi [[Haber işlemi]]ne bağlıdır ve amonyakın artık yeniden üretilmeye ihtiyaç duyulmamasından dolayı, kalsiyum klorür üretimini ortadan kaldırarak daha iyi [[atom ekonomisi]] sunar. Yan ürün amonyum klorür, gübre olarak satılabilir.
 
==Dış bağlantılar==
{{Commons categorykategori|Sodyum karbonat}}
* [http://www.ansac.com American Natural Soda Ash Company]
* [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1135.htm Uluslararası Kimyasal Güvenlik Kartı 1135]
1.327.267

değişiklik