"Tulum" sayfasının sürümleri arasındaki fark

değişiklik özeti yok
k
Etiket: 2017 kaynak düzenleyici
{{Hakkında|bir çalgı||Tulum peyniri}}
'''Tulum''', [[Anadolu]]'nun kuzeydoğusunda [[Rize]], [[Artvin]], ve [[Gümüşhane]]'de<ref name="sosyalbilimler.com.tr">http://www.sosyalbilimler.com.tr/index.php/disosbilder/article/view/11/11</ref> ve [[Ardahan]]'da {{Kaynak belirt}} kullanılan nefesli bir halk çalgısı. Balkan yarımadası ve [[İskoçya]]'da kullanılan [[gayda]]dan en önemli farklı pes sesleri kontrol edebilen boruya sahip olmamasıdır.
[[Dosya:Birol-topaloglu-tulum.jpg|thumb|sağ|200px|[[Lazlar|Laz]] müzisyen [[Birol Topaloğlu]] tulum çalarken. Ankara, 2006]]
[[Dosya:Tulumcu.jpg|thumb|sağ|200px|Ardeşenli tulumcu]]
== Tarihçe ==
Tulum'un bir enstrüman olarak kullanılmaya başlandığı tarih hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte [[Mezopotamya]]'da ortaya çıktığı sanılmaktadır. [[Aristophanes]]'in Akharniyalılar oyunundan (MÖ 425) ve Suetonius’un imparator [[Nero]]'nun (MS 54–68) hayatını anlattığı eserinde Utricularius adlı bir tulumcunun varlığından Antik Çağ'da Akdeniz uygarlıklarınca ödünçlendiği anlaşılmaktadır<ref>The New Grove Dictionary of Musical Instruments, 1984, vol. 1, ‘Bagpipe’, Stanley Sadie (ed), pp. 99–111</ref>. [[Gayda|İskoç gaydası]]nın atası olan gayda-tulum benzeri nefesli sazların [[Antik Roma|Romalılar]] tarafından [[Mısır]], [[Anadolu]] veya [[Trakya]] üzerinden kıta [[Avrupa]]sına taşındığı teorisi bu yüzden kabul görmektedir. 17. yüzyılda bölgeye gelen [[Evliya Çelebi]] seyahatnamesinde "[[dankiyo]] tulum sazı" ve "Sazende-i dankiyo düdüğü" olarak tanımladığı enstrümanı [[Trabzon]] yakınlarında yaşayan halkın icat ettiğini bildirmiştir.<ref>Evliya Çelebi 1672 (1986), Evliya Çelebi Seyahatnamesi. Sadeleştiren T. Temel-Kıran, N. Ateş. Cilt I-II. Üçdal Neşriyat, İstanbul s. 632</ref> Bununla birlikte [[Antik Yunanca]] olup "Hayvan derisinden yapılmış torba" anlamına gelen<ref>[[Özhan Öztürk]]. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. Heyamola Yayıncılık. [[İstanbul]], 2005. s. 300</ref> dankiyo kelimesi bugün Trabzon'da neredeyse hiç bilinmediği gibi dini sebeplerle ya da küçükbaş hayvancılığın terkedilmesiyle unutulmuştur.<ref>[[Rumca]] konuşulan bölgelerde torba anlamında kullanılmaya devam etmektedir</ref>. [[Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi]]ne kadar Rumlar tarafından özellikle [[Maçka]] ve Kuzey [[Gümüşhane]]'de ([[Krom]], [[Santa]], [[İmera]]) yoğun olarak kullanılmaktaydı. Yine 1900 lü yıllara kadar [[Araklı]] [[Karadere]] vadisindeki [[Hemşinli]] orjinli köylerde çalınmakla beraber günümüzde sadece halk tarafından eskiden çalındığı bilinmektedir.<ref>[http://bianet.org/bianet/kultur/126841-kizirnos-un-sakli-ezgileri Bianet: Kizirnos'un Saklı Ezgileri]</ref> Bunun yanı sıra [[Bayburt (il)|Bayburt]]'un kuzeyinde yer alan ve [[Trabzon]]' a komşu olan bazı köylerde kullanılmaktadır. 1970'lere dek [[Holo]]<ref>[[Sürmene]] ve [[Çaykara]] ilçelerinin arasında kalan bölge olup buradaki köylerde günümüzde de linga Franca Rumcadır</ref> boğazı köylerinde de çalındığı bilinmekte, [[kemençe]]nin bazı parçaları çalmak için tulum gibi [[akort]] edildiğinden Trabzon [[folklor]]unda etkisi sürmektedir. [[Çayeli]] ilçesinden doğuya doğru [[Rize]]'nin [[Pazar]], [[İkizdere|İkizdere'nin Bazı Köyleri]], [[Ardeşen]], [[Çamlıhemşin]], [[Hemşin]], [[Fındıklı]], [[Güneysu, Rize|Güneysu]] ve [[Artvin]]'in [[Arhavi]], [[Hopa]], [[Borçka]], [[Yusufeli]], [[Şavşat]], [[Meydancık]] belde [[Murgul]] ilçelerinde, [[Erzurum]]'un [[İspir]] ilçesinde ve [[Gürcistan]] sınırında geleneksel olarak çalınır. [[Artvin]]'in iç bölgelerinde [[Gürcüler]] tarafından da geleneksel enstrüman olarak kullanılmakta. Ardahan ilinin kuzeyi olan [[Posof]] ve [[Hanak]]'ta kullanılır. İç bölgelerde [[Tatos dağlarıDağları]] sınırından itibaren yerini [[davul]]-[[zurna]]ya bırakmaktadır.<ref>Picken, Laurence. Folk Music Instruments of [[Türkiye]]. [[Oxford University Press]]. Londra. s. 547</ref> Tulum, [[Gümüşhane]]'de, şehir merkezinin doğusunda bulunan [[Gümüşhane|Merkez]] ilçe köylerinin genelinde davul-zurnayla beraber geleneksel çalgıdır.<ref name="sosyalbilimler.com.tr"/> Önceleri bu yörede yoğun olarak çalınmakta olan tulum günümüzde yerini daha çok davul-zurnaya bırakmıştır ancak bazı Gümüşhane köylerinde yoğun olarak kullanılmaya devam edilmektedir.
[[iran]]'da Ney Anban adıyla bilinmektedir.
 
== Yapısı ==
Tüyleri temizlenmiş [[çebiç]] adı verilen [[oğlak]] derisinden delik yerleri bağlanıp, gövde bölümü elde edilir. Ön ayaklardan birine lülük, birine de [[nav]] takılarak yapılmaktadır.<ref>[http://www.karalahana.com/2015/10/22/the-tsabouna-tulum-bagpipe-what-is-its-future/ Tulum]</ref> Geleneksel olarak boynuzdan yapılan navlar günümüzde ahşaptır. [[Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi|Mübadele]] ile Yunanistan'a göçen Karadeniz Rumları nav bölümünü boynuzdan yapmaya devam etmektedir ve içine yöresine göre zimbon (Trabzon), çimon/çibu (Rize), zimbon ve çimon kelimeleri [[Latince]] "tulum" anlamına gelen tsimpona teriminden ödünçlenmiştir. Terim [[Yunanca]]'ya zampuna (ζαμπούνα η) İtalyanca ise sampogna “tulum, [[koyun]] postundan yapılan [[çoban]] çalgısı" formunda geçmiştir. Adı verilen kamıştan yapılan komalı-[[pentatonik]] [[sipsi]] yerleştirilmektedir.<ref>[[Özhan Öztürk]], Karadeniz Ansiklopedik Sözlük, 2005 ss.226, 1119</ref> Lülükten [[dudula]] adlı ağızlıktan üflenerek şişirilen enstrümanda sıkışan hava nav içinde bulunan zimbona gelir ve burada parmaklar sayesinde istenilen ses elde edilir.
 
Tüyleri temizlenmiş [[çebiç]] adı verilen [[oğlak]] derisinden delik yerleri bağlanıp, gövde bölümü elde edilir. Ön ayaklardan birine lülük, birine de [[nav]] takılarak yapılmaktadır.<ref>[http://www.karalahana.com/2015/10/22/the-tsabouna-tulum-bagpipe-what-is-its-future/ Tulum]</ref> Geleneksel olarak boynuzdan yapılan navlar günümüzde ahşaptır. [[Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi|Mübadele]] ile Yunanistan'a göçen Karadeniz Rumları nav bölümünü boynuzdan yapmaya devam etmektedir ve içine yöresine göre zimbon (Trabzon), çimon/çibu (Rize), zimbon ve çimon kelimeleri [[Latince]] "tulum" anlamına gelen tsimpona teriminden ödünçlenmiştir. Terim [[Yunanca]]'ya zampuna (ζαμπούνα η) İtalyanca ise sampogna “tulum, [[koyun]] postundan yapılan [[çoban]] çalgısı" formunda geçmiştir. Adı verilen kamıştan yapılan komalı-[[pentatonik]] [[sipsi]] yerleştirilmektedir.<ref>[[Özhan Öztürk]], Karadeniz Ansiklopedik Sözlük, 2005 ss.226, 1119</ref> Lülükten [[dudula]] adlı ağızlıktan üflenerek şişirilen enstrümanda sıkışan hava nav içinde bulunan zimbona gelir ve burada parmaklar sayesinde istenilen ses elde edilir.
 
== Akort ==
26.440

değişiklik