Tengri: Revizyonlar arasındaki fark

Gerekçe: bilgi eklerken nedensiz içerik silinmesi
[kontrol edilmemiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
(→‎Eski Türkler'de Tanrı inancı: Yazım hatası düzeltildi, Yanlış bilgileri düzelttim)
Etiketler: Mobil değişiklik mobil uygulama değişikliği Android uygulaması değişikliği
(Gerekçe: bilgi eklerken nedensiz içerik silinmesi)
Etiket: Elle geri alma
{{Tengricilik}}
 
'''Tengri''', [[Eski Türkçe]]de ''Tanrı, Gökyüzü''; Eski [[Türkler]]in ve [[Moğollar]]ın inancı [[Tengricilik]]te ''Gök Tanrı'' (''Kök Tengri'') ya da Gök'ün yüce tini (ruhu) dir. Aynı zamanda [[Orhun Yazıtları|Orhun Yazıtları']]nda ilk çözümlenen sözcük olup<ref>Göktürk tarihinin meseleleri-Osman Fikri Sertkaya-sayfa 130,Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1995 Ankara 360 sayfa</ref><ref>Adnan Binyazar-Türk dilinde 25 ünlü eser ( sayfa 8),Varlık Yayınları,263 sayfa,1982</ref> yazılışı "[[Dosya:Old Turkic letter I.svg|12px]][[Dosya:Old Turkic letter R2.svg|12px]][[Dosya:Old Turkic letter NG.svg|12px]][[Dosya:Old Turkic letter T2.svg|12px]]" şeklindedir. Yer Tengri Gök Tengri'nin torunu, [[Kayra Han]]'ın oğlu, [[Ülgen]]'in kardeşi ve [[Erlik]]'in amcası. Gök Tengri ise Kayra Han'ın babası, Yer Tengri'nin dedesi, Ülgen'in dedesi ve Erlik'in büyük dedesi
 
== Gök-Kültürü ==
 
* '''TengriTenğri'''<ref>[http://www.tdkterim.gov.tr/dlt/sozluk/?kategori=dltbul&hng=ltn&kelime=Tenğri TDK Divanü Lugati't-Türk Veri Tabanı]{{Ölü bağlantı|date=Nisan 2020 }}</ref>( تنكرى; Eski Türkçe): Gök(-tanrısı). Eski Türkçe kaynaklarda ''Tanrı'' anlamına geliyor. Aynı sözcük, bugünkü anlamı ile ''[[Tanrı]]'' diye kullanılıyor.
* '''Tenger''' ([[Moğolca]]): Tanrı
* '''Tenger Etseg''' (Moğolca.): Gök Tanrısı'nın Moğollardaki ismi.
 
'''Tengri''', ''kişileştirilemeyen Mavikişiselleştirilmeyen Gök Tanrısı'', ''ya da Gök'ün tanrısal yüce tini(ruhu)''. Tengricilik inancına göre doğadaki tüm nesneler birer tine sahiptir ([[Animizm]]). Tengri bunların en yücesi, en büyükleridir. İklim doğrudan Tengri'nin isteğine göre değişir. Tengri, acunda (dünyada) dengenin yaratıcısı ve koruyucusudur ve iklimlerin doğal süreçleri, iklimlerin devinimleri onun tarafından sağlanır. Diğer tanrısal varlıklar Tengrici toplumların [[mitoloji]]lerinde ve kamlarının dualarında insanlara benzer kişiselleştirilmiş bir şekilde tarif edilir; ama Tengri kişileştirilmezkişiselleştirilmez; sadece zamansız ve sonsuz mavi Gök olarak anılır("Kök" = mavi, "Tengri"= Gökyüzü ; daha sonraları mavi renginden dolayı Gökyüzü'ne de Kök/Gök denilmiştir.).
 
Tarihte Moğolistan'ın birleştiricisi [[Cengiz Han]], gücünü Tengri'den bir vekilliğe dayandırıyordu ve bütün fermanlarını "''Sonsuz Gök'ün dileğiyle...''" sözleriyle başlatırdı. Gök'ün tanrısınaBabasına zamansız ve sonsuz gök olarak tapılırdı. Her ne kadar iki oğlu olduğu söylense de ([[Ülgen]] ve [[Erlik]]), bir kişi olarak görülmezdi.
 
Ama kutsal görülen Gök'ün Adı "''Tengri''"yi Doğadaki başka nesnelerle bağlantılı bir şekilde karşılaşmak da mümkündür; mesela Tengri Dağ, Tengri Göl. Çünkü ''Tengri'' ayrıca bir ''ruh kategorisi'' nin de isimiydi; Gök'e bağlı doğa tinleri. Rafael Bezertinov, "''Tengrianizm:Türklerin ve Moğolların Dini''" Adlı Kitabında Türklerde 17 ve Moğollarda 99 Gök Ruhu, 77 [[Yer Su]] Ruhlarına denk olduğunu öne sürüyor. Ama asıl Göktanrı'yı, Tengri'yi, bunlarla karıştırmamak gerekir. Çünkü Tengricilik'te tek bir yaratıcı vardır ve Onun yardımcısı, eşi ya da kocası yoktur. ''Tengri tektir''.
[[Orta Asya]]'nın uçsuz bucaksız bozkırlarında yaşayan Eski Türklerin inancı, Gök Tanrı = Kök Tengri inancıdır. Eski Türkçede Tanrı sözcüğü Tengri biçiminde söylenirdi (ayrıca Tengri sözcüğü, gök anlamına da gelirdi). Eskiden Kök olarak söylenen gök sözcüğünün ise Eski Türkçede üç anlamı vardı: Biri bugünkü kullandığımız anlamı ile gök, gökyüzü; biri, yine bugünkü kullandığımız anlamı ile mavi renk; biri de, bugün kullanmadığımız anlamı ile ulu, yüce, kutsal. İşte Kök Tengri/Gök Tanrı deyiminde geçen kök/gök sözünün taşıdığı anlam ulu, yüce, kutsal'dır. Buna bağlı olarak da, Kök Tengri/Gök Tanrı deyimi Ulu Tanrı, Yüce Tanrı anlamlarına gelir. Söz konusu olan tek bir yaratıcı Tanrı ve bu tek Tanrı'ya yapılan saygı dolu bir sesleniştir.
 
Zaten Eski Türklerin öz inançları, tek tanrıcılığa dayanır.{{Kaynak belirt}}Tarihin hiçbir döneminde Türklerin öz dininde birden çok Tanrı olmamıştır. {{Kaynak belirt}} Bugüne değin yapılan arkeolojik araştırmalar da bunu desteklemektedir. Eski Türklerden kalan [[arkeoloji]]k buluntularda tanrı yontularına ve putlara rastlanmamıştır. Tabii ki, inanç değiştirip de başka inançlara geçen ve Eski Türklerin budunsal (millî) inancı olan Gök Tanrı inancından ayrılanlardan kalan put ve tanrı yontuları konu dışıdır. Çünkü bu ürünler, Gök Tanrı inancının kapsamı dışında oluşturulmuş nesnelerdir. Putçulukta putların, temsil ettikleri varlıkların manevi gücü ile dolu olduklarına inanılır; ama, Eski Türklerde manevi gücün biricik kaynağı Tanrı'dır. Eski Türkler, tüm evreni içeren tek ve ulu yaratıcı Gök Tanrı'nın yontusunu hiçbir zaman yapmamışlardır.
Eski Türkler, bir dönem birden çok tanrıya ('''Örnek olarak;[[Ateş Tanrısı Alas]], [[Barış Tanrısı Okan]], [[Soğuk Tanrısı Ayaz]], Kötülük Tanrısı [[Erlik]]...vb''' bkz [[Tengricilik]]) inanmış olsalarda hepsinden daha yüce bir Tanrıya da inanmışlardır. Göktürk devletinin ardından Türklerde, Göktengri'nin tek Tanrı olduğu inancı yaygınlaşmıştır. Eski Türkler, tüm evreni içeren tek ve ulu yaratıcı Gök Tanrı'nın yontusunu hiçbir zaman yapmamışlardır. Fakat Tek Tanrı döneminden önce diğer tanrılara yapılan [[Ongunlar]] / [[Töz]]ler günümüz Türkçesiyle [[Totem]]ler bulunmuştur.
 
Konuya dilbilim açısından bakarsak da aynı sonuca ulaşırız. Eski Türklerden kalmış yazılı eserlerde, Tengri/Tanrı kelimesinin çoğul ekinin getirilmeden hep tekil biçimde kullanıldığı görülür. Çünkü, Eski Türk düşüncesinde Tanrı tektir ve birden çok Tanrı olduğu düşünülemez; buna bağlı olarak da Tanrı'lar/Tengri'ler kelimeleri Türk kültüründe yer almamıştır.
Türklerde Gök Tanrı'nın çok eski çağlardan beri tek bir ulu varlığı temsil ettiğine dair birçok kanıt vardır. Tanrı, Eski Türklerde manevi tek büyük kudret idi. Bizanslı tarihçi Simokattes, Göktürklerin yir-sub'lara (yer-su'lar; ırmak, dağ, orman vb doğa varlıkları) saygı gösterdiklerini ama yalnızca yerin göğün yaratıcısı bildikleri tek bir Tanrı'ya taptıklarını bildirmektedir. 790 yıllarında Tiflis'li St. Abo, Hazar Türklerinin tek bir yaratıcı Tanrı tanıdıklarını söylemiştir. Yine [[Hazar İmparatorluğu]]'nun kağanı, Hıristiyanların [[teslis]]'e (Tanrı'yı üçleme) inanmalarına karşın kendilerinin tek bir Tanrı'ya inandıklarını kaydetmiştir.
 
''Tanrı'' sözcüğü, bütün Türk şive ve lehçelerinde ortak olarak vardır. Türkçenin temel sözcüklerindendir. M.Ö.'ki Çin yıllığı Shi-ki'de, Büyük Hun İmparatorluğu Kağanı Oğuz KağanHan (Mete Han) nedeni ile anılan Türkçe Tengri/Tanrı sözcüğü Çince'ye ''T'ien'' olarak geçmiştir (Çinliler, Orta Asya'daki Tanrı Dağları'na bu yüzden T'ien-Şan derler). En aşağı 2500 yıllık bir geçmişi olan öz Türkçe Tanrı kelimesi, Moğolca ile birlikte kimi Asya dillerine de yerleşmiştir. Ayrıca Eski Sümer dilinde Tanrı kavramının karşılığı olarak kullanılan Dingir/Tingir sözcüğünün de Tengri sözcüğü ile bağlantısı olmalıdır.
 
Eski Türklerde Gök Tanrı'ya kurban olarak hayvan kesilirdi. Kurban olarak koç ve aygır geçerliydi. Türklerde insan kurban etme gibi vahşi uygulamalar bulunmadığı gibi, egemen oldukları yerlerde de bu gelenekleri kaldırmaya çalışmışlardır. En makbul kurban olan at kemiklerine Eski Türk mezarlarında sıkça rastlanır.
58.040

düzenleme