"Basmacı Hareketi" sayfasının sürümleri arasındaki fark

Tamamen yanlış ve kaynaksız bilgilerle yazılmıştı. Türkistan yazılması gereken yerde Türkmenistan yazılması gibi saçma hatalarla doluydu. Başından itibaren kaynaklarıda belirterek düzelttim.
k (düzen)
(Tamamen yanlış ve kaynaksız bilgilerle yazılmıştı. Türkistan yazılması gereken yerde Türkmenistan yazılması gibi saçma hatalarla doluydu. Başından itibaren kaynaklarıda belirterek düzelttim.)
{{Savaş bilgi kutusu
|çatışma = Basmacı AyaklanmasıHareketi
|parçası = [[I. Dünya Savaşı]] ve [[Rus İç Savaşı]]
|resim = Bandera_del_Turquestan.svg
|başlık = AyaklanmacılarınBasmacı bayrağıHareketi
|tarih = 1916-1934
|yer = [[Türkistan]]
|bölge =
|sebep = [[TürkçülükBolşevikler]]-in [[İslamcılıkHokand]]'ı ele geçirip Hokand Millî Hükümeti'ne son ayaklanmasıvermesi
|sonuç = [[Sovyet]] zaferi
|coğrafi_değişiklikler =
|savaşan1 = {{bayrakülke|Rusya İmparatorluğu}} (1916-1917)<hr>{{bayraksimge resim|Flag of Russia.svg}} [[Rusya Cumhuriyeti]] (1917)
[[Dosya:Bandera_del_Turquestan.svg|22px|border]] [[İrgaş Bey]]<br>
[[Dosya:Bandera_del_Turquestan.svg|22px|border]] [[Medamin Bey]]<br>
[[Dosya:Bandera_del_Turquestan.svg|22px|border]] [[Şir Muhammed Bey]]<br>
[[Dosya:Bandera_del_Turquestan.svg|22px|border]] [[İbrahim Bey]]{{Çatışmada ölüm}}<br>
[[Dosya:Bandera_del_Turquestan.svg|22px|border]] [[Muhiddin Bey]]<br/>
|notlar =
}}
'''Basmacı AyaklanmasıHareketi''' ([[Rusça]]: Басмачество, ''Basmaçestvo''), [[Özbekler|Özbeklerin]] [[Sovyetler Birliği|Sovyet]] yönetimine karşı [[Orta Asya]]'da 1917'de başlayanbaşlattığı ve aralıklı olarak 1931'e değin sürensürdürdükleri ayaklanma hareketi. Ruslar ''Basmak'' ve ''Baskın'' kelimesinden yola çıkarak ayaklanmaları ''Basmacı Ayaklanması'' olarak nitelendirdiler. Ancak, bu hareket [[Türkistan]]'ın genelinde ''Korbaşılar Hareketi'' olarak millî bir direniş hareketi olarak kabul edilir.
 
Ruslar ''Basmak'' ve ''Baskın'' kelimesinden yola çıkarak ayaklanmaları ''Basmacı Ayaklanması'' olarak nitelendirdiler. Ancak, bu harekete katılanlar kendileri için ''Korbaşı'' ifadesini kullandı ve bu hareket [[Türkistan]]'ın genelinde ''Korbaşılar Hareketi'' ismi altında millî bir direniş hareketi olarak kabul edildi.
[[Çarlık Rusyası|Çarlık]] döneminde [[Türkmenistan]], [[Başkurdistan]] ve [[Kırım]]'da [[Ruslar|Rus]] kolonizatörlere karşı saldırılar, soygunlar düzenleyen çeteler yaygındı. Bu çetelere [[Başkırt]]lar ''Ayyar'', [[Türkmen]]ler ''Basmacı'' adını veriyordu. [[1917 Sovyet Devrimi]]'nden sonra [[Türkmenistan]]'da, [[Fergana Vadisi]]nde Ruslara başkaldıran siyasal amaçlı örgütlere de Basmacı adı yakıştırıldı. [[Özbekler|Özbek]] ve [[Kazak]] basınında bu anlamda, [[Cezayir Bağımsızlık Savaşı|Cezayir Basmacıları]], Hint Basmacıları gibi, sömürge yönetimine başkaldıran, özgürlük yanlısı direnişçiler için de kullanıldı.
 
[[Çarlık Rusyası|Çarlık]] döneminde Türkistan, [[Başkurdistan]] ve [[Kırım]]'da [[Ruslar|Rus]] kolonizatörlere karşı saldırılar, soygunlar düzenleyen fakat yerel halka dokunmayan çeteler yaygındı. [[1917 Sovyet Devrimi]]'nden sonra Türkistan'da Ruslara başkaldıran bu siyasal amaçlı örgütlere de Ruslar tarafından ''Basmacı'' adı yakıştırıldı.<ref>{{Kitap kaynağı|url=|başlık=Ruslara Karşı Basmacılar Hareketi - Dr. Baymirza Hayit|erişimtarihi=|tarih=|dil=Türkçe|sayfalar=|çalışma=|yayıncı=|isbn=9789750098192}}</ref>
[[1917 Sovyet Devrimi]] sırasında [[Fergana]]'da Mehmet Emin Bey, [[Hokand Hanlığı|Hokand]]'da Kiçkine Irgeş önderliğinde bağımsızlık yanlısı Basmacı çeteleri örgütlendi. [[Bolşevik]]ler Şubat 1918'de [[Hokand Hanlığı|Hokand]]'ı ele geçirip Hokand Millî Hükümeti'ne son verince Mehmet Emin Bey [[Margilan]]'a çekilip direnişini sürdürdü.
 
Basmacılar 1921'de [[Buhara]]'da da örgütlendiler. Lakay aşireti reislerinden İbrahim Bey gibi [[Buhara Emirliği|Buhara emirine]] bağlı tutucu Basmacılar yenilik yanlısı Cedidcileri de düşmanları sayıyorlardı. [[Enver Paşa]], Hacı Sami ve arkadaşları [[Türkmenistan]]'ı [[Sovyetler Birliği|Sovyetler]]'e karşı ayaklandırmak için Ekim 1921'de Buhara'ya gittiklerinde İbrahim Bey, [[Jön Türk]] hareketinin önderi olarak [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]] padişahlarının otoritesini sarstığı ve [[II. Abdülhamid]]'in devrilmesini sağladığı gerekçesiyle Enver Paşa'yı tutsak etti. Basmacıları ikna etmeyi başaran Enver Paşa, aşiret reislerinden Devletmend'in desteğiyle örgütlediği Basmacılarla küçük başarılar kazandı; ama Ağustos 1922'de Belcivan'a (bugün [[Tacikistan]]) çekilmek zorunda kaldı ve orada [[Kızıl Ordu]]'yla girdiği çatışmada öldürüldü. Orta Asya Türklerini bir [[Turan]] bayrağı altında birleştirme ülküsünü gerçekleştiremedi.
 
Enver Paşa'nın ölümünden sonra arkadaşları Hacı Sami'nin önderliğinde Basmacıları yeniden örgütlediler. Lakay reisi İbrahim Bey'i de yardıma zorlayan Hacı Sami, sayı ve donanım bakımından üstün Kızıl Ordu birliklerine karşı Haziran 1923'e kadar savaştıktan sonra [[Türkiye]]'den gelen arkadaşlarının tümünü yitirdi; [[Afganistan]]'a geçti. Kızıl Ordu Türkmenistan'ı ele geçirince yakaladığı Basmacı önderlerini idam etti. Bu kez [[Hive Hanlığı|Hive]] Hanı Cüneyd Bey, yönetimindeki Basmacılarla 1924'te [[Hive]]'yi yeniden ele geçirdi, 1927'ye değin mücadeleyi sürdürdü. 1873'ten beri Ruslara karşı direnen ve Rus uyrukluğuna geçmeyi kabul etmeyen Cüneyd Bey, 1927'de Ruslarla barış yaptı ama onların Basmacıları tutukladığını, kendisini de ele geçirmek istediklerini görünce çete savaşını 1929'a değin sürdürdü; bütün [[Karakum Çölü|Karakum]] [[Türkmenler]]i ayaklandırdı. Sonra [[İran]]'a, oradan da [[Afganistan]]'a geçti. Ruslar Buhara'da Şerefeddinof adlı [[Kazan (şehir)|Kazanlı]] bir [[Komünizm|komünist]] yönetiminde özel yetkili bir mahkeme kurarak her Basmacı için bütün kabilesinin sorumlu tutulacağını bildirdiler ve bu kararlarını uygulamaya koydular. 1931'de Lakaylı Ali Bey'in yakalanmasıyla Basmacı direnişi sona erdi.
 
[[1917 Sovyet Devrimi]] sonrasında [[Bolşevik]]ler Şubat 1918'de [[Hokand Hanlığı|Hokand]]'ı ele geçirip [[Hokand Millî Hükümeti]]'ne son verince [[Fergana|Fergana Vadisi]]'nde Ergaş Bey öncülüğünde bir ayaklanma başladı. Bu ayaklanma ile beraber bağımsızlık yanlısı Basmacı çeteleri örgütlendi ve ayaklanma kısa sürede büyük bir isyan hareketine dönüşüp tüm Türkistan'a yayıldı.
Basmacı Ayaklanması [[Türkistan]] ulusal dernekleri, partileri; [[Başkurdistan]], [[Buhara Hanlığı|Buhara]] ve [[Hive Hanlığı|Hive]] hükümetleri üyeleri, [[Kırgızlar|Kırgız]] ve [[Kazak]] aydınları, [[Türkiye]]'den gelen subaylar, [[Paştunlar]]ın ve [[Kaşgar]]lıların desteğiyle sürdürülmüştü. 16. yüzyıldan sonra [[Türkistan]] ve [[Orta Asya]]'da böylesine farklı grupları kapsayan ve bu denli uzun süren başka bir halk hareketi gerçekleşmemişti.
 
Basmacılar 1921'de [[Buhara]]'da da örgütlendiler. Özbeklerin Lakay aşiretiaşiretinin reislerinden İbrahim Bey gibi [[Buhara Emirliği|Buhara emirine]] bağlı tutucu Basmacılar yenilik yanlısı Cedidcileri de düşmanları sayıyorlardı. [[Enver Paşa]], Hacı Sami ve arkadaşları [[Türkmenistan]]Türkistan'ı [[Sovyetler Birliği|Sovyetler]]'e karşı ayaklandırmak için Ekim 1921'de Buhara'ya gittiklerinde İbrahim Bey, [[Jön Türk]] hareketinin önderi olarak [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]] padişahlarının otoritesini sarstığı ve [[II. Abdülhamid]]'in devrilmesini sağladığı gerekçesiyle Enver Paşa'yı tutsak etti. Basmacıları ikna etmeyi başaran Enver Paşa, aşiret reislerinden Devletmend'in desteğiyle örgütlediği Basmacılarla küçük başarılar kazandı; ama Ağustos 1922'de Belcivan'a (bugünbugünkü [[Tacikistan]]) çekilmek zorunda kaldı ve orada [[Kızıl Ordu]]'yla girdiği çatışmada öldürüldü.<ref>{{Kitap Ortakaynağı|url=|başlık="Basmacılar" AsyaTürkistan TürkleriniMilli birMücadele [[Turan]]Tarihi bayrağı- altındaDr. birleştirmeBaymirza ülküsünü gerçekleştiremedi.Hayit|erişimtarihi=|tarih=|dil=Türkçe|sayfalar=|çalışma=|yayıncı=|isbn=9753893051}}</ref>
== Kaynakça ==
{{Kaynakça}}
 
Enver Paşa'nın ölümünden sonra arkadaşları Hacı Sami'nin önderliğinde Basmacıları yeniden örgütlediler. Lakay reisi İbrahim Bey'i de yardıma zorlayan Hacı Sami, sayı ve donanım bakımından üstün Kızıl Ordu birliklerine karşı Haziran 1923'e kadar savaştıktan sonra [[Türkiye]]'den gelen arkadaşlarının tümünü yitirdi; [[Afganistan]]'a geçti. Kızıl Ordu Türkmenistan'ı ele geçirince yakaladığı Basmacı önderlerini idam etti. Bu kez [[Hive Hanlığı|Hive]] Hanı Cüneyd Bey, yönetimindeki Basmacılarla 1924'te [[Hive]]'yi yeniden ele geçirdi, 1927'ye değin mücadeleyi sürdürdü. 1873'ten beri Ruslara karşı direnen ve Rus uyrukluğuna geçmeyi kabul etmeyen Cüneyd Bey, 1927'de Ruslarla barış yaptı ama onların Basmacıları tutukladığını, kendisini de ele geçirmek istediklerini görünce çete savaşını 1929'a değin sürdürdü; bütün [[Karakum Çölü|Karakum]] [[Türkmenler]]i<nowiki/>ni de ayaklandırdı. Sonra [[İran]]'a, oradan da [[Afganistan]]'a geçti. Ruslar Buhara'da Şerefeddinof adlı [[Kazan (şehir)|Kazanlı]] bir [[Komünizm|komünist]] yönetiminde özel yetkili bir mahkeme kurarak her Basmacı için bütün kabilesinin sorumlu tutulacağını bildirdiler ve bu kararlarını uygulamaya koydular. 1931'deHareket Lakaylı1934 Alitarihine Bey'inkadar yakalanmasıylasürdü Basmacıve bu tarihte Ruslar direnişi sona erdierdirdi.<ref>{{Kitap kaynağı|url=|başlık=Basmacılar (Korbaşılar) - Ali Bademci|erişimtarihi=|tarih=|dil=Türkçe|sayfalar=|çalışma=|yayıncı=|isbn=9786056970061}}</ref>
== Dış bağlantılar ==
* [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-3/turk12.html Basmacı ve 1916-1924 Türkistan Bağımsızlık Savaşı]
 
Basmacı Ayaklanması [[Türkistan]] ulusal dernekleri, partileri; [[Başkurdistan]], [[Buhara Hanlığı|Buhara]] ve [[Hive Hanlığı|Hive]] hükümetleri üyeleri, [[Kırgızlar|Kırgız]] ve [[Kazak]] aydınları, [[Türkiye]]'den gelen subaylar, [[Paştunlar]]ın ve [[KaşgarUygurlar|Uygurların]]lıların desteğiyle sürdürülmüştü. 16. yüzyıldan sonra [[Türkistan]] ve [[Orta Asya]]'da böylesine farklı gruplarıgrupların desteğini kapsayan ve bu denli uzun süren başka bir halk hareketi gerçekleşmemişti.
{{1917 Rus Devrimi}}
 
== Kaynakça ==
{{Kaynakça}}<br />{{1917 Rus Devrimi}}
 
[[Kategori:Orta Asya tarihi]]
[[Kategori:Ayaklanmalar]]
[[Kategori:Sovyetler Birliği tarihi]]
[[Kategori:Köylü isyanları]]
41

değişiklik