"Kuark" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
k (Kaynak düzenleme)
| istatistik = [[Fermiyon]]ik
| nesil = 1., 2., 3.
| etkileşim = [[Elektromanyetizma]], [[kütle çekimikütleçekimi]], [[Güçlü etkileşim|güçlü]], [[Zayıf etkileşim|zayıf]]
| durum =
| sembol = {{Atomaltı parçacık|Quark}}
'''Kuark''', bir tür [[temel parçacık]] ve [[madde]]nin temel bileşenlerinden biridir. Kuarklar, bir araya gelerek [[hadron]]lar olarak bilinen [[Parçacıklar listesi#Bileşik parçacıklar|bileşik parçacıkları]] oluşturur. Bunların en kararlıları, [[atom çekirdeği]]nin bileşenleri [[proton]] ve [[nötron]]dur. [[Renk hapsi]] olarak bilinen olgudan ötürü kuarklar asla yalnız bir şekilde bulunmaz, yalnızca [[baryon]]lar ve [[mezon]]lar gibi hadronlar dahilinde bulunabilir. Bu sebeple kuarklar hakkında bilinenlerin çoğu hadronların gözlenmesi sonucunda elde edilmiştir.
 
Kuarklar; [[elektrik yükü]], [[renk yükü]], [[spin (fizik)|spin]] ve [[kütle]] gibi çeşitli yapısal özelliklere sahiptir. Kuarklar, [[parçacık fiziği]]nin [[Standart Model]]'inde dört [[temel kuvvet]]in ([[elektromanyetizma]], [[kütle çekimikütleçekimi]], [[güçlü etkileşim]] ve [[zayıf etkileşim]]) tümüyle de etkileşen, aynı zamanda elektrik yükü [[temel yük]]ün [[tam sayı]] katı olmayan tek temel parçacık ailesidir.
 
[[Yukarı kuark|Yukarı]], [[Aşağı kuark|aşağı]], [[Tılsım kuark|tılsım]], [[Garip kuark|garip]], [[Üst kuark|üst]] ve [[Alt kuark|alt]] olmak üzere [[Çeşni (parçacık fiziği)|çeşni]] olarak bilinen altı tip kuark bulunmaktadır. Yukarı ve aşağı kuark, bütün kuarklar içinde en düşük kütleli olanlardır. Daha ağır kuarklar [[parçacık bozunması]] yoluyla aşağı ve yukarı kuarka dönüşür, yani yüksek kütle durumundan daha düşük kütle durumuna dönüşüm yaşanır. Bu sebeple yukarı ve aşağı kuarklar [[evren]]de en yaygın olarak bulunanlardır. Bununla birlikte tılsım, garip, üst ve alt kuarklar sadece yüksek enerjili çarpışmalarda ([[kozmik ışın]]lar ve [[parçacık hızlandırıcı]]larda) oluşabilir. Her kuark çeşnisi için ona karşılık gelen bir tane de [[antiparçacık]] bulunur. Antikuark denilen bu parçacık, bazı özelliklerinin aynı büyüklükte fakat [[Toplamaya göre ters|ters işaretli olması]] ile kuarktan ayrılmaktadır.
Temel fermiyonlar, her biri ikişer lepton ve kuarkı kapsayan üç [[nesil (parçacık fiziği)|nesilden]] oluşur. Birinci nesilde yukarı ve aşağı kuark, ikinci nesilde tılsım ve garip kuark, üçüncü nesilde üst ve alt kuark yer alır. Kuarkların ve diğer temel fermiyonların dördüncü nesli ile ilgili araştırmaların tamamı başarısızlıkla sonuçlanmış<ref>{{Dergi kaynağı |yazar=Amsler, C. ''et al.'' (Particle Data Group) |başlık=Review of Particle Physics: b′ (4th Generation) Quarks, Searches for |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/q008.pdf |dergi=Physics Letters B |cilt=667 |basım=1 |sayfalar=1-1340 |yıl=2008 |dil=İngilizce |doi=10.1016/j.physletb.2008.07.018}}</ref> ve üç nesilden fazlası olmadığına dair doğrudan olmayan kanıtlar mevcuttur.<ref group="nb">Buna dair ana kanıtı, [[W ve Z bozonları|{{Atomaltı parçacık|Z boson0}} bozonunun]] [[Kalite faktörü|rezonans genişliğinin]], 4. nesil nötrinoların ~{{Değer|45|u=GeV/c2}} değerinden daha fazla kütleye sahip olmaya zorlaması oluşturmaktadır. Bu durum, diğer üç nesil nötrinoların kütlelerinin {{Değer|2|u=MeV/c2}} değerini geçmemesi durumuyla çelişki göstermektedir.</ref><ref>{{Dergi kaynağı |ilk=D. |son=Decamp |başlık=Determination of the number of light neutrino species |dergi=Physics Letters B |cilt=231 |basım=4 |sayfa=519 |yıl=1989 |dil=İngilizce |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1}}</ref><ref>{{Dergi kaynağı |ilk=A. |son=Fisher |başlık=Searching for the Beginning of Time: Cosmic Connection |url=http://books.google.com/books?id=eyPfgGGTfGgC&pg=PA70&dq=quarks+no+more+than+three+generations&lr=&as_brr=3&ei=BZjvSeDyKo7skwTFrPnvAw |dergi=[[Popular Science]] |cilt=238 |basım=4. |sayfa=70 |yıl=1991 |dil=İngilizce}}</ref> Daha yüksek nesillerde yer alan parçacıkların genellikle daha büyük kütleye ve daha az kararlılığa sahip olmaları, [[zayıf etkileşim]]ler vasıtasıyla [[parçacık bozunması|bozunarak]] daha küçük nesilli parçacıklara dönüşmesine yol açar. Sadece birinci nesildeki (yukarı ve aşağı) kuarklar doğada yaygın olarak bulunur. Daha ağır kuarklar sadece yüksek enerjili çarpışmalarda ([[kozmik ışın]]ları içerenler gibi) yaratılabilir ve hemen ardından bozunur. Ancak bu parçacıkların, [[evren]]in daha sıcak ve yoğun fazda olduğu [[Büyük Patlama]]'dan sonraki bir saniyenin ilk kesirlerin de bulundukları düşünülmektedir ([[kuark dönemi]]). Ağır kuarklar üzerine çalışmalar, [[parçacık hızlandırıcı]]lar gibi yapay olarak yaratılmış koşullarda yürütülmektedir.<ref>{{Kitap kaynağı |ilk=D. H. |son=Perkins |başlık=Particle Astrophysics |sayfa=4 |yayımcı=Oxford University Press |yıl=2003 |dil=İngilizce |isbn=0198509529}}</ref>
 
Elektrik yükü, kütle, renk yükü ve çeşniye sahip olan kuarklar çağdaş fiziğin dört [[temel kuvvet]]i olan [[elektromanyetizma]], [[kütle çekimikütleçekimi]], zayıf etkileşim ve güçlü etkileşimin tamamıyla etkileştiği bilinen tek parçacık ailesidir.<ref name="Knowing" /> Ancak kütle çekimikütleçekimi, görece daha büyük enerji ([[Planck enerjisi]]) veya daha uzun mesafe ([[Planck uzunluğu]]) görülen durumların dışında atomik skalada etkisizdir. Geçerli bir [[kuantum kütle çekimikütleçekimi]] teorisi var olmadığından, kütle çekimikütleçekimi Standart Model ile açıklanamaz.
 
== Geçmişi ==
16.325

değişiklik