"Dünya" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k (→‎top: Düzenlemeler, değiştirildi: |url-status=live → | ölüurl = hayır , |url-status=dead → | ölüurl = evet (3) AWB ile)
Yer kabuğunun derinliklerine doğru indikçe kayaçların sıcaklığı her kilometrede 30 °C kadar yükselir. Böylece; kabuğun en alt katmanlarının çok daha üstünde yer alan kayaçlar kızıl kor haline dönüşür. Aslında Dünya'nın büyüklüğüne oranla yer kabuğu çok incedir. Eğer Dünya'yı bir futbol topu büyüklüğünde düşünürsek kabuğu da ancak topun üzerine yapıştırılmış bir posta pulu kalınlığındadır. Kabuğun altında kalan kayaçlar ise akkor sıcaklığına kadar ulaşır.
 
[[Deprem]]lerin nedeni, yer kabuğundaki bir kırıkla birbirinden ayrılan iki büyük kütlenin ([[levha]]nın) birdenbire harekete geçerek üst üste binmesi ya da uzaklaşması sonucunda yer kabuğunun şiddetle ileri geri sarsılmasıdır. Büyük bir depremde bazibazı titreşimler Dünya'nın öbür yüzündeki dairesel bir alanda "odaklanır". Buna karşılık bazı titreşimler çekirdeği aşıp öbür yana geçmez. Böylece Dünya'nın öbür yüzünde hiçbir titreşimin duyulmadığı halka biçiminde bir "gölge" belirir. Bu gölgenin boyutları ölçülerek çekirdeğin büyüklüğü hesaplanabilir. Ayrıca deprem titreşimlerinin yayılma hızı saptanarak içinden geçtikleri maddelerin yoğunluğu, dolayısıyla bileşimi belirlenebilir. Eritilmiş kayaçlarla yapılan laboratuvar deneyleri bu çalışmalara büyük ölçüde ışık tutar.
Dünya'nın yüzeyi, kalınlığı 6 ile 70&nbsp;km arasında değişen bir "''kabuk''" katmanıyla örtülüdür. Yerkabuğu denen bu katman daha ağır maddelerden oluşan ve 2.865&nbsp;km derine inen çok kalın "''[[Manto (jeoloji)|manto]]''" katmanının üzerine oturur. Mantonun bittiği yerde Dünya'nın merkezine kadar 3.473&nbsp;km boyunca uzanan "''çekirdek''" başlar. Jeologlara göre, içteki manto katmanı çok büyük kabarma hareketleri sonucunda yerkabuğunu iterek birçok yerde yüzeye çıkmıştır. Ayrıca normal olarak yerkabuğunun yapısında bulunmayan bazı kayaçlar da yanardağı hareketleri nedeniyle Dünya'nın yüzeyine ulaşmıştır. [[Jeolog]]lar bu verilere dayanarak mantonun üst kesimlerinin "''ültrabazik''" korkayaçlardan oluştuğunu ileri sürerler. Bir yanda ''asit kayaç'' olarak nitelenen [[granit]]in yer aldığı kayaç sınıflandırmasının öbür ucunda bulunan bu ültrabazik kayaçlar ağır demir ve [[magnezyum]] silikatlardan oluşur. Mantonun alt bölümlerinin de aynı yapıda, ama daha ağır ve yoğun olduğu sanılmaktadır. Çekirdeğin yapısındaki maddeler ise hem mantodakilerden daha ağır, hem de hiç değilse çekirdeğin dış bölümünde sıvı haldedir. Buna karşılık çekirdeğin içinin manto ve kabuk gibi katı olduğu sanılıyor. Yerçekirdeğinde[[Yer çekirdeği|Yer çekirdeğin]]<nowiki/>de olağanüstü bir basınç vardır. Bilinen elementlerin çoğu böylesine büyük bir basınç altında çok yoğunlaşmış olarak bulunabilir; ama jeologların genel kanısı, bazı demirli göktaşları ([[Gök taşı|meteoritler]]) gibi çekirdeğin de metal halindeki [[nikel]] ve [[demir]]den oluştuğudur.
 
=== Yer kabuğu ===
[[Dosya:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (large).jpg|thumbnail|200px|NASA tarafından, çok sayıda fotoğraf bir araya getirilerek oluşturulmuş, yeryüzünün birleşik gece görüntüsü. Parlak ışıklı bölgelerde insan eliyle yapılmış aydıntlatmalaraydınlatmalar görülüyor. [[Avrupa]], [[Hindistan]], [[Japonya]], [[Nil]] boyu ve [[Amerika]] ile [[Çin]]'in doğu kesimlerindeki yoğun nüfuslanma net olarak anlaşılabilirken [[Orta Afrika]], [[Orta Asya]], [[Amazonlar]] ve [[Avustralya]]'da seyrek yerleşimler göze çarpıyor.]]
 
Yer kabuğu mantoya oranla daha hafif maddelerden oluşmuştur ve bu iki katman arasındaki geçiş bölgesi neredeyse kesadamin bir sınır çizer. Bu geçiş bölgesi, böyle bir sınırın varlığını ilk kez saptayan Yugoslav bilim adamı [[Andrija Mohoroviçiç]]'in (1857-1936) adıyla "[[Mohorovičić süreksizliği|Mohoroviçiç süreksizliği]]" kısaca "M-süreksizliği" ya da "moho" olarak anılır. Bu sınırın varlığını gösteren en önemli kanıt yer kabuğundaki deprem titreşimlerinin süreksizlik bölgesinden geçip mantoya ulaştığında birdenbire hızlanmasıdır.
== Yörünge ve dönme ==
[[Dosya:Rotating earth (large).gif|thumbnail|200px|Dünya'nın kendi çevresinde dönüşünü gösteren bir canlandırma]]
Sürekli olarak hareket eden Dünya'nın iki çeşit hareketi vardır. Bu hareketlerden birisi kendi ekseni etrafında olur ve batıdan doğuya doğrudur. Bu dönmesini 23 saat, 56 dakika, 4.098903691 saniyede tamamlar.<ref name=":0">[http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html Lüzumlu sabiteler]</ref> Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki bu dönmesi ile birlikte olan ikinci hareketi güneş etrafındadır. Güneş etrafında Dünya, elips şeklinde çok geniş bir yörünge üzerindeki hareketini de 365 gün, 5 saat, 48 dakika, 9 saniye, 763.545,6 mikrosaniyedemikro saniyede,<ref name=":0" /> yani bir yılda tamamlar. Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki ve güneş etrafındaki bu iki hareketi, iki önemli olaya sebep verir. Kendi ekseni etrafında dönmesi ile gece ve gündüz, güneş çevresinde 23 derece 27 dakika eğiklikle dönmesi mevsimleri oluşturur ve mevsimlerin ardalanmasını sağlar.
 
== Notlar ==
49

değişiklik