"Yavuz (muharebe kruvazörü)" sayfasının sürümleri arasındaki fark

Kaynak düzenleme
(Khutuck tarafından yapılan 22389337 sayılı değişiklik geri alınıyor.)
Etiket: Geri al
(Kaynak düzenleme)
|Header caption=
|Ship class=[[Moltke sınıfı muharebe kruvazörü]]
|Ship displacement= Tasarım: 22,979 t<br />Tam yük: 25,400 t<ref name="{{sfn|Staff 12">Staff, |2006|s. =12</ref>}}
|Ship length= 186.6 m<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship beam= 30 m<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship draft= 9.2 m<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship propulsion= 4 [[pervane]], [[Parsons Marine Steam Turbine Company|Parsons]] [[buhar türbini]]
|Ship speed=Tasarım: 25.5 knot (47.2 km/sa; 29.3 mil/sa)<br/>
Maksimum: 28.4 knot (52.6 km/sa; 32.7 mil/sa)<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship range=14 knot (26 km/sa; 16 mil/sa) hızla 4,120 [[deniz mili]] (7,630 km; 4,740 mil)<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship complement= 43 subay<br />1,010 asker<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship power=Tasarım: 52,000 hp (39,000 kW)<br />Maksimum: 85,782 hp (63,968 kW)<ref name="Staff14">{{sfn|Staff, sf. |2006|s=14</ref>}}
|Ship armament= 10 × [[28 cm SK L/50 topu]] (5 × 2)<br/>12 × 15 cm top<br/>12 × 8.8 cm top<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12" />}}
|Ship armor= Kemer: 280–100 mm<br/> [[Barbet]]ler: 230 mm<br/> [[Taret]]ler: 230 mm<br/> Güverte: 76.2–25.4 mm<br/> [[Zırhlı kule]]: 350 mm<ref>{{sfn|Staff, sf. |2006|s=13</ref>}}
|Ship aircraft=
|Ship notes=
 
== İnşası ==
Alman İmparatorluk Donanması (''Kaiserliche Marine''), üçüncü Alman savaş kruvazörü olan ''Goeben'''i 8 Nisan 1909'da "H" geçici adı ve 201 inşa numarasıyla Hamburg'daki [[Blohm + Voss|Blohm & Voss]] tersanesine sipariş verdi. Omurgası 19 Ağustos'ta kızağa kondu, teknesinin inşası tamamlandıktan sonra gemi 28 Mart 1911'de denize indirildi. Donatımının tamamlanmasının ardından 2 Temmuz 1912'de Alman Donanması'na katıldı.<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12"/>}} Adını Fransa-Prusya Savaşı'nda rol alan General [[August Karl von Goeben]]'den almaktadır.<ref>The Hunters and the Hunted - The Elimination of German Surface Warships Around the World 1914-1915, Bryan Perrett, Pen&Sword Maritime, South Yorkshire, 2012, isbn:9781783033904</ref>
 
''Goeben'' 186.6 metre uzunluğunda, 29.4 metre genişliğinde ve tam yükle 9.19 metre [[su çekimi]]ne <!-- ingilizcesi draft ve drought, omurganın en alt noktasıyla su seviyesi arası mesafe--> sahipti. Geminin normal ağırlığı 22,616 t (22,259 long ton), tam yüklü ağırlığı 25,300 t (24,900 long ton) idi. ''Goeben'', toplam 52,000 shp (39,000 [[kW]]) güç üreten iki set [[Parsons Marine Steam Turbine Company|Parsons]] [[buhar türbini]] ve 24 [[kömür]]le çalışan Schulz-Thornycroft [[Su borulu kazan|su borulu buhar kazanı]] ile maksimum saatte 25.5 [[deniz mili]] (47.2&nbsp;km/sa; 29.3 mil/saat) hıza ulaşabiliyordu. Geminin maksimum menzili ise saatte 14 deniz mili (26&nbsp;km/sa; 16 mil/saat) hızla 4,120 deniz miliydi (7,630&nbsp;km; 4,740 mil).<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12"/>}}
 
Geminin ana bataryası, beş ikiz [[taret]]te toplam 10 adet 28&nbsp;cm'lik (11 inç) [[top]]tan oluşuyordu. İkincil silahları geminin ortasında [[kazamat]]larda<!-- casemate, sözlükte kazamat yazıyor, daha iyi kelime varsa hoş olur --> yer alan 12 adet 15&nbsp;cm'lik (5.9 inç) top ile başta, kıçta ve kumanda kulesiyle kaptan köşkü etrafında yer alan 12 adet 8.8&nbsp;cm'lik (3.5 inç) toptan oluşuyordu. Gemide ayrıca su hattının altında dört adet 50&nbsp;cm'lik (20 inç) [[torpido tüpü]] bulunmaktaydı.<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12"/>}}
 
== Balkan Savaşları ==
[[Dosya:SMS Goeben.jpg|thumb|sol|200px|SMS ''Goeben'']]
Ekim 1912'de [[Birinci Balkan Savaşı]]'nın başlamasıyla Alman Genelkurmayı, Alman gücünü [[Akdeniz]]'de gösterecek bir Akdeniz Kuvveti (''Mittelmeer-Division'') kurulmasına karar vererek ''Goeben'' ile hafif kruvazör ''Breslau'''yu İstanbul'a gönderdi. İki gemi 4 Kasım'da [[Kiel]]'den yola çıkarak 15 Kasım 1912'de İstanbul'a vardılar. Nisan 1913'ten sonra ''Goeben'', aralarında [[Venedik]], [[Pola]]<!-- Pola veya Pula--> ve [[Napoli]]'nin de bulunduğu birçok Akdeniz limanını ziyaret ettikten sonra [[Arnavutluk]] sularına yöneldi. Bu yolculuğun ardından filo tekrar Pola'ya döndü ve 21 Ağustos-16 Ekim 1913 arası bakım için Pola'da kaldı.<ref name=Staff18>{{sfn|Staff, sf. |2006|s=18</ref>}}
 
29 Haziran 1913'te [[İkinci Balkan Savaşı]]'nın başlamasıyla Akdeniz Kuvveti tekrar bölgede konuşlandı. 23 Ekim 1913'te [[Wilhelm Souchon|''Konteramiral'' Souchon]] kuvvetin komutasına geçti. ''Goeben'' ve ''Breslau'' Akdeniz'deki faaliyetlerine devam etiler ve I. Dünya Savaşı başlayana kadar 80 civarında liman ziyaret ettiler.<ref name{{sfn|Staff|2006|s=Staff18/>18}} Donanma, ''Goeben'''i kardeş gemi ''SMS Moltke'' ile değiştirmeyi planladıysa da, [[Franz Ferdinand|Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand]]'ın 28 Haziran 1914'te [[Saraybosna]]'da suikasta uğraması ve ardından Büyük Güçler arasında gittikçe tırmanan gerilim bu planın uygulanmasını engelledi.<ref>{{sfn|Staff, sf. |2006|s=15</ref>}}
 
Suikastin ardından Amiral Souchon [[Müttefik Güçler]] ile [[Üçlü Entente]] arasında savaşın kaçınılmaz olduğunu değerlendirdi ve gemilerine bakım için Pola'ya gitme emrini verdi.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff18"/>18}} Almanya'dan gelen mühendisler gemi üzerinde bakım çalışması yaptı.<ref name=Halpern51>Halpern, sf. 51</ref> ''Goeben'''in 4,460 kazan borusu değiştirildi ve genel bakımı yapıldı. Bakımların tamamlanmasının ardından gemiler [[Messina]]'ya doğru yola çıktılar.<ref name{{sfn|Staff|2006|s=Staff18/>18}}
 
== Birinci Dünya Savaşı ==
[[Dosya:Bundesarchiv Bild 134-B0024, Stenia, Bosporus, Kreuzer Goeben.jpg|thumb|sol|200px|[[İstinye, Sarıyer|İstinye]]'de demirleyen ''Yavuz Sultan Selim'' (1914)]]
{{Ayrıca bakınız|Karadeniz Baskını}}
29 Ekim'de ''Yavuz'', [[Çarlık Rusyası]]'na karşı ilk operasyonuna çıkarak [[Sivastopol]] limanını [[Karadeniz Baskını|bombaladı]]. Bombardıman sırasında Osmanlı İmparatorluğu henüz müttefik devletlerle savaşa girmemişti. Bombardıman sırasında 25.4&nbsp;cm'lik (10 inç) bir top mermisi ''Yavuz''{{'}}un arka bacasına isabet etti, ancak patlamadı ve önemsiz bir hasara yol açtı.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff19"/>19}} Geminin aldığı başka iki isabet de küçük çaplı hasar yarattı. ''Yavuz'' ve eskortları bombardıman sırasında aktif olmayan bir Rus deniz mayını tarlasından geçtiler.<ref>McLaughlin, sf. 122</ref> Türk sularına dönüş yolunda ''Yavuz'', Rus mayın gemisi ''Prut'' ile karşılaştı, ancak ''Prut'' güvertesindeki 700 mayınla kendini batırdı.<ref>Langensiepen ve Güleryüz, sf. 44</ref> Bu karşılaşma sırasında ''Prut''{{'}}a eskortluk yapan Rus destroyeri ''Leytenant Puşçin'' ise ''Yavuz''{{'}}un ikinci bataryasından açılan ateşten isabet eden iki 15&nbsp;cm'lik mermi ile hasara uğratıldı. Bombardımana tepki olarak Rusya, 1 Kasım'da Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ederek Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na katılmasına sebep oldu. 3 Kasım'da Fransız ve İngiliz gemileri Çanakkale Boğazı'ndaki Türk savunma [[tabya]]larını bombaladı, iki gün sonra da resmen savaş ilan ettiler.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff19">Staff, sf. 19</ref>}} ''Frut'' ve ''Leytenant Puşçin'' gemilerinin başına gelenleri göz önünde bulunduran Rusya, tüm Karadeniz filosunu bir araya toplayarak ''Yavuz''{{'}}un tüm donanma gemilerini teker teker batırmasının önüne geçmeye çalıştı.<ref>Halpern, sf. 227</ref>
 
''Yavuz'' ve ''Midilli'', 18 Kasım'da [[Trabzon]]'un bombardımanından dönen Rus Karadeniz Filosu'yla [[Kırım]]'ın 17 deniz mili (31&nbsp;km; 20 mil) açığında karşılaşarak [[Sarıç Burnu Muharebesi]]'ne girişti. Öğle saatleri olmasına rağmen hava sisliydi ve filoların büyük gemileri birbirlerini ilk başta göremediler. Rus Karadeniz Filosu, [[Rus-Japon Savaşı|1905 Rus-Japon Savaşı]]'nın deneyimiyle savaştan önce birçok geminin ateşinin bir ana gemi tarafından yönlendirilerek tek bir düşman üzerine yoğunlaştırılmasına dayanan bir savaş taktiği geliştirmişti. Rus zırhlısı ''[[Evstafi]]'', filonun ana gemisi ''[[Ioann Zlatoust]]'' zırhlısı ''Yavuz''{{'}}u görene dek ateş etmedi. Ana gemiden ''Evstafi''{{'}}ye ulaşan hatalı atış komutları, geminin kendi hesabı olan 7.000 metreden 4.000 metre fazlasına göreydi, bu sebepten ''Evstafi'', ''Yavuz'' dönüp ana bataryasından ateş etmeye başlamadan önce kendi hesaplarına göre ateş açtı.<ref>McLaughlin, sf. 127–28</ref> Rus gemisinin ilk salvosundan bir 12 inçlik mermi, ''Yavuz''{{'}}un 15&nbsp;cm'lik ikincil bataryalarından birinin kazamat zırhını kısmen delerek ateşlenmeye hazır cephanelerin bir kısmını havaya uçurdu ve silahın tüm mürettebatının ölümüne yol açan bir yangın başlattı.<ref name=m1/> Toplam 13 mürettebat öldü, üç mürettebat ise yaralandı.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff19"/>19}}
 
''Yavuz'' ateşe karşılık verdi ve ''Evstafi''{{'}}yi orta bacasından vurdu; isabet eden mermi bacadan geçip ateş kontrol telsizinin antenini parçaladı. Telsiz bağlantısını kaybeden ''Evstafi'', ''Ioann Zlatoust''{{'}}un hatalı menzil ölçümünü düzeltemeyince filonun geri kalanı ya hatalı atış komutlarını kullandılar ya da ''Yavuz''{{'}}u hiç göremediler ve hiçbir isabet kaydedemediler. Bu sırada ''Yavuz'', ''Evstafi'' zırhlısını dört kez daha vurdu, mermilerden biri patlamadı.<ref name=m1>McLaughlin, sf. 131</ref> Tümamiral [[Wilhelm Souchon]] 14 dakikalık muharebenin ardından temas kesmeye karar verdi.<ref>McLaughlin, sf. 129–30</ref> Atılan 19 mermiden isabet eden dört 28&nbsp;cm'lik (11 inç) mermi toplam 34 Rus mürettebatı öldürdü, 24'ünü yaraladı.<ref>McLaughlin, sf. 131, 133</ref>
 
Sonraki ay, 5-6 Aralık'ta ''Yavuz'' ve ''Midilli'' asker nakliye hatlarını korudu, 10 Aralık'ta ise ''Yavuz'' [[Batum]]'u bombaladı.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff19"/>19}} 23 Aralık'ta ''Yavuz'' ve ''[[Hamidiye Kruvazörü]]'' üç taşıma gemisine Trabzon'a dek eskortluk yaptı. 26 Aralık'ta başka bir asker transferi operasyonundan dönerken ''Yavuz'', [[İstanbul Boğazı]] girişinin bir deniz mili açığında bir mayına çarptı.<ref name=Halpern228>Halpern, sf. 228</ref> Geminin sancak tarafında, komuta kulesinin altında patlayan mayın geminin teknesinde 50 metrekarelik bir delik açtı, ancak su geçirmez torpido bölmesi hasar görmedi. İki dakika sonra ''Yavuz'' bu kez iskele tarafından başka bir mayına çarptı. İkinci mayın iskele ana top bataryasının hemen ön kısmında 64 metrekarelik bir delik daha açtı. Su geçirmez bölmeler 30&nbsp;cm kadar çöktü, ancak geminin daha fazla su almasını engelledi. Ancak gemi açılan iki delikten toplamda 600 ton su almıştı.<ref name{{sfn|Staff|2006|s="Staff19"/>19}} Osmanlı İmparatorluğu'nda ''Yavuz''{{'}}un tamiri için yeterli büyüklükte bir tersane olmadığı için tamiratlar gemi etrafına geçici sandık barajlar kurularak ve gemideki su boşaltılarak gerçekleştirildi. Gemideki delikler betonla kapatıldı. Beton yamalar kalıcı tamirat yapılana dek birkaç yıl boyunca iş gördüler.<ref name=Halpern228/>
 
====1915====
25 Nisan'da Rus donanması, müttefiklerin [[Gelibolu Savaşı#Çıkarmalar|Gelibolu çıkarması]] ile aynı günde İstanbul Boğazı'nın girişindeki tabyaları bombaladı. İki gün sonra ''Yavuz'', müttefik askerlerini bombalamak için [[SMS Weißenburg|''Turgut Reis'']] drednot-öncesi zırhlısı ile birlikte [[Çanakkale Boğazı]]'na doğru yola çıktı. Şafakta ''[[HMS Queen Elizabeth (1913)|HMS Queen Elizabeth]]'' tarafından salınan bir gözetleme balonu iki gemiyi bombardıman pozisyonu alırken tespit etti. ''Queen Elizabeth'' tarafından atılan ilk 15&nbsp;cm'lik mermi ''Yavuz''{{'}}un çok yakınına düşünce ''Yavuz'' ateş pozisyonundan çıkıp denize inen uçurumların yakınına yol aldı, bu sayede İngiliz gemisinin toplarının ateş alınından çıktı.<ref>Corbett, sf. 359</ref> 30 Nisan'da ''Yavuz'' bir kez daha ateş açmak için pozisyon aldı, ancak bu kez de Çanakkale'deki Türk karargahını bombalamak içi pozisyon alan [[ön dretnot]] zırhlı ''[[HMS Lord Nelson (1906)|HMS Lord Nelson]]'' tarafından görüldü. İngiliz gemisi ''Yavuz'' görüş alanından çıkana dek beş isabetsiz atış yapabildi.<ref>Corbett, sf. 370</ref>
 
1 Mayıs günü Rus donanmasının İstanbul Boğazı girişindeki tabyaları bir kez daha bombalaması üzerine ''Yavuz'', [[Beykoz]] koyuna doğru yola çıktı. 7 Mayıs civarı ''Yavuz'' bir kez daha Karadeniz'e açılarak Sivastopol'e dek Rus gemilerini aradı, ancak bulamadı. Ana toplarında az cephane kalması sebebiyle Sivastopol'ü bombalamadı. 10 Mayıs sabahı dönüş yolundayken gemi gözcüleri iki Rus ön-dretnotu olan ''[[Tri Sviatitelia]]'' ve ''Pantelimon'' gemilerini gördüler. ''Yavuz'' iki gemiyle çatışmaya girdi. Çatışmanın ilk 10 dakikasında ''Yavuz'' ciddi bir hasara yol açmayan iki isabet alınca Amiral Souchon çatışmayı keserek Rus hafif gemilerinin takibinde İstanbul'a yöneldi.<ref>Langensiepen ve Güleryüz, sf. 47–48</ref> Mayıs ayının ilerleyen günlerinde geminin 15&nbsp;cm'lik toplarından ikisi kıyıda kullanılmak üzere gemiden söküldü.<ref name="{{sfn|Staff |2006|s=12"/>}} Kıç güvertedeki dört adet 8.8&nbsp;cm'lik top da aynı zamanda gemiden söküldü,<ref>Campbell, sf. 23</ref> 1915 sonlarında bu silahlar yerine dört adet 8.8&nbsp;cm'lik [[uçaksavar]] topu monte edilecekti.<ref>Brice, sf. 276</ref>
 
[[Dosya:Bundesarchiv Bild 134-B0032, Großer Kreuzer Goeben.jpg|thumb|sol|''Yavuz'' tam yolda giderken.]]
====1918====
[[Dosya:Ottoman Navy at the Golden Horn.jpg|thumb|sol|200px|[[V. Mehmet]] ve Osmanlı Donanması (öndeki gemi ''Yavuz Sultan Selim''), [[Alman İmparatorluğu]] [[kartpostal]]ı]]
20 Ocak 1918'de ''Yavuz'' ve ''Midilli'' Koramiral Rebeur-Paschwitz komutasında Çanakkale Boğazı'ndan çıktılar. Rebeur-Paschwitz'un amacı [[Sina ve Filistin Cephesi|Filistin cehpesindeki]] [[İtilaf Devletleri]] gemilerini kendi üzerine çekerek Türk askerlerini rahatlatmaktı.<ref name=Halpern255>Halpern, sf. 255</ref> Boğaz çıkışında ''Yavuz'', [[İmroz Deniz Muharebesi (1918)|İmroz (Gökçeada) Deniz Muharebesi]] olarak adlandırılan çatışmada, [[Gökçeada]]'da demirli duran ve kendilerini koruması gereken ön-dretnotlar tarafından korunmayan iki İngiliz savaş gemisi ''[[HMS Raglan]]'' ve ''[[HMS M28]]''{{'}}i gafil avlayarak batırdı. Rebeur-Paschwitz daha sonra [[Mondros Limanı]]'na saldırmaya karar verdi, orada İngiliz ön-dretnotu ''[[HMS Agamemnon (1906)|HMS Agamemnon]]'' Türk gemilerine saldırmak için istim alarak hazırlık yapıyordu.<ref>Buxton, sf. 36–37</ref> Yolculuk sırasında ''Midilli'' birçok mayına çarparak battı,<ref name=Halpern255/> ''Yavuz'' da üç mayına çarpmıştı.<ref name=Conways>Gardiner ve Gray, sf. 152</ref> İngiliz destroyerleri ''[[HMS Lizard (1911)|HMS Lizard]]'' ve ''[[HMS Tigress (1912)|HMS Tigress]]''{{'}}in takibi altında Çanakkale'ye doğru çekilen<ref name=Buxton38>Buxton, sf. 38</ref> ''Yavuz'', Çanakkale Boğazı girişinde Nağra Burnu dolaylarında bilinçli olarak karaya oturtuldu.<ref name=Halpern255/> İngilizler karaya oturmuş olan ''Yavuz''{{'}}a Kraliyet Donanması Hava Kuvvetleri'nin 2. filosunun bombardıman uçaklarıyla saldırı düzenlediler ve iki isabet sağladılar, ancak uçakların attığı hafif bombalar gemiye ciddi bir hasar veremedi. Monitör tipi savaş gemisi ''[[HMS M17]]'' 24 Ocak gecesi ''Yavuz''{{'}}a topçu ateşi açtı, ancak yalnızca on mermi attıktan sonra Türk sahil bataryalarının ateşinden kaçmak zorunda kaldı.<ref>{{Dergi kaynağı|son=Hownam-Meek|ilk=R. S. S.|yardımcıyazarlar=et al.|yıl=2000|başlık=Question 3/99: The Loss of the German Light Cruiser Breslau|dergi=Warship International|yayımcı=International Naval Research Organization|yer=Toledo, Ohio, ABD|cilt=XXXVII|sayı=1|sayfalar=92–95|issn=0043-0374}}</ref> ''HMS M17''{{'}}den sonra ''[[HMS E14]]'' denizaltısı gemiyi batırması için görevlendirildi, ancak geç kalmıştı;<ref name=H255-6>Halpern, sf. 255–256</ref> eski Alman ön-dretnotu [[SMS Weißenburg|''Turgut Reis'']] ''Yavuz''{{'}}u kurtararak İstanbul'a kadar çekti.<ref name{{sfn|Staff|2006|s=Staff20>Staff, sf. 20</ref>}} ''Yavuz'' ciddi bir hasar almıştı, bir kez daha gemi teknesini onarmak için geçici sandık barajlar kuruldu,<ref>Halpern, sf. 256</ref> tamiratlar 7 Ağustos-19 Ekim arası sürdü.<ref name{{sfn|Staff|2006|s=Staff20/>20}}
 
''Yavuz'', [[Brest Litovsk Barış Antlaşması]] imzalandıktan sonra 30 Mart 1918'de Osmanlı mütareke komisyonu üyelerini taşıyan gemilere [[Odessa]]'ya kadar eskortluk yaptı. İstanbul'a dönüşünün ardından mayıs ayında tekrar denize açılarak Sivastopol'e vardı, burada teknesi temizlendi ve tamir edildi. ''Yavuz'' ve birçok destroyer 28 Haziran'da kalan Sovyet savaş gemilerini [http://tr.wiktionary.org/wiki/enterne enterne] etmek<!--Vikisözlük'e bağlamayı beceremedim--> üzere [[Novorossiysk]]'e doğru yola çıktı, ancak Türk gemileri vardıklarında Sovyet gemileri mürettebatları tarafından batırılmışlardı. Destroyerler bölgede kaldı, ''Yavuz'' ise Sivastopol'e döndü. 14 Temmuz'da gemi kuru havuza alını ve savaşın sonuna dek orada kaldı.<ref>Langensiepen ve Güleryüz, sf. 54</ref> Sivastopol'deyken teknenin altındaki midyeler temizlendi. ''Yavuz'' daha sonra İstanbul'a döndü, burada mayın hasarının tamiri için beton sandık barajlar kurularak 7 Ağustos-19 Ekim arası mayından hasar gören üç kısımdan biri tamir edildi.<ref name=C26/>
* {{Kitap kaynağı|son=Nekrasov|ilk=George|başlık=North of Gallipoli: The Black Sea Fleet at War 1914–1917|biçim=East European monographs|cilt=CCCXLIII|yıl=1992|yayımcı=East European Monographs|yer=Boulder, Colorado|isbn=0-88033-240-9}}
* {{Kitap kaynağı|son=Rohwer|ilk=Jürgen|yardımcıyazarlar=Monakov, Mikhail S.|başlık=Stalin's Ocean-Going Fleet: Soviet Naval Strategy and Shipbuilding Programmes, 1935–1953|yayımcı=Routledge|yer=London|yıl=2001|isbn=0-7146-4895-7}}
* {{Kitap kaynağı|son=Staff|ilk=Gary|başlık=German Battlecruisers: 1914–1918|yıl=2006|yer=Oxford|yayımcı=Osprey Books|isbn=978-1-84603-009-3|ref=harv}}
* {{Kitap kaynağı|başlık=Battleship Missouri: An Illustrated History |son=Stillwell |ilk=Paul|yıl=1996 |yayımcı=Naval Institute Press |yer=Annapolis, Maryland |id=ISBN 1-55750-780-5}}
* {{Kitap kaynağı|editör1-son=Sturton|editör1-ilk=Ian|başlık=Conway's All the World's Battleships: 1906 to the Present|yıl=1987|yer=London|yayımcı=Conway Maritime Press|isbn=0-85177-448-2|oclc=246548578}}
42.896

değişiklik