Kadı Burhâneddin: Revizyonlar arasındaki fark

[kontrol edilmiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
İçerik silindi İçerik eklendi
InternetArchiveBot (mesaj | katkılar)
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0
Khutuck Bot (mesaj | katkılar)
k Tarih bağlantısı düzenleme
32. satır:
}}
 
'''Kadı Burhaneddin''' (d. [[1345]] [[Kayseri]] - ö. [[1398]] [[Sivas]]), [[Türkler|Türk]] devlet adamı, alim ve [[Azeri edebiyatı]] ve [[Divan edebiyatı]] [[şair]]i.<ref name="iranica">{{Web kaynağı | başlık = Azeri Literature in Iran (İran'da Azeri Edebiyatı) | yayımcı = [[Encyclopædia Iranica]] | url = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x | arşivurl = https://web.archive.org/web/20161228041519/http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x | arşivtarihi = 28 Aralık 2016 | alıntı = 14. yüzyılda Azerbaycan Türkçesi edebiyatında şiirin gelişmesinde iki şair (Doğu Anadolulu) "Kadi Burhaneddin" ve [[Hurûfilik|Hurufi]] misyoner-propagandacısı demagog [[Nesimi]] gayet önemli roller oynamışlardır. | erişimtarihi = 9 Nisan 2015 | ölüurl = no }}</ref>
 
== Hayatı ==
 
Asıl ismi Burhaneddin Ahmed'dir. [[1345]] (hicri 755) yılında [[Kayseri]]'de dünyaya gelmiştir. XIII. yüzyıl başlarında Harezm'den Anadolu'ya göç edip önce [[Kastamonu]]'ya, sonra [[Kayseri]]'ye yerleşen Oğuzlar'ın Salur boyuna mensup bir aileden gelmektedir. Kadı Burhaneddin'in yaşadığı dönemde ona yakın olan ve onun Farsça "Bezm u Rezm" adlı biyografisini ve hükümdarlık döneminin tarihini yazan "Aziz bin Erdeşir-i Esterabadi", isimleri bilinen tüm cedlerinin alim-kadı olduklarını bildirmektedir.<ref>Esterabadi'nin eserinin ilk Türkçeye çevirisi önce Kilisli Rifat ve sonra 1928'de [[Fuat Köprülü]] tarafından hazırlanıp Osmanlıca basılmıştır. Yeni Türkçe basımı: Aziz bin Erdeşir-i Esterâbâdî (Tr. çev.: Mürsel Öztürk) (1990) ''Bezm ü Rezm'' Ankara: Kültür Bakanlığı</ref>
 
Babası Kayseri Kadısı görevinde bulunan Şemseddin Mehmed idi. Annesi, [[Anadolu Selçuklular]] devletinde ilerigelen bir devlet adamı olan "Celâleddin Mahmud Müstevfî"nin oğlu "Abdullah Çelebi"’nin kızı olup "Anadolu Selçuklular Devleti" Sultanı [[II. Gıyaseddin Keyhüsrev]]’in akrabası idi.<ref name="TDV">*Özaydın, Abdülkerim (2001) "Kadı Burhaneddin:" ''Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi C.24 say.74-75'' Online:[http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c24/c240048.pdf]</ref>
 
Kadı Burhaneddin eğitimine 4 yaşında iken babasının yanında başlamış; kısa sürede [[Arapça]] ve [[Farsça]]yı öğrenmiş olup devrin orta eğitim kurumlarında okunan lûgat, sarf, nahif, maânî, beyan, arûz, hesap, mantık ve hikmet gibi bilimleri bilir duruma gelmiş ve hatta öğretmenlik yapmaya başlamıştır. [[1358]] yılında 14 yaşında iken babası ile birlikte [[Mısır]]'a gitmiştir. Orada öğreminine devamla [[fıkıh]], usûl-i fıkıh, ferâiz, [[hadis]], tefsir, heyet ve [[tıp]] gibi bilim derslerini takip ederek dört mezheb (Hanefî, Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî) hakkında bilgi edinmiştir. 1362 yılında [[Şam]]'a geçip; orada 1.5 yıl Mevlânâ Kutbedin Râzi'nin derslerine devam etmiştir. Oradan babası ile hacca gitmis; Hicaz'dan dönerken babasını kaybetmiştir. Sonra Burhaneddin 1 yıl Halep'te kalıp orada öğrenimini sürdürmüştür.<ref name="TDV"/>
 
Burhaneddin [[1364]] yılında Kayseri'ye dönmüştür. Kayseri o zaman [[Selçuklu Devleti]]'nin yıkılmasından sonra kurulan ufak beyliklerden biri olan [[Sivas]] ve çevresinde kurulmuş olan [[Eretna Beyliği]] idaresi altındaydı ve hükümdar Giyasettin Mehmed Bey'di. Burhaneddin babasının eski görevine tayin edilmede önce güçlük çekmiştir. Ama [[1365]] hükümdar Eretnaoğullarından Giyasettin Mehmed Bey tarafından Kayseri Kadısı olarak göreve atanmıştır. Kadı Burhaneddin bu hükümdarın yakın danışmanlığını yapıp ve hatta kızı ile evlenip damadı olmuştur. Kısa süre sonra Giyasettin Mehmed öldürülmesiyle [[Eretna Beyliği]] hükümdarlığına oğlu Alâeddin Ali Bey geçmişti. Kadı Burhaneddin, başında olan eniştesi Alâeddin Ali Bey hükümdarlığı zamanında da giderek politik güç kazanarak kadılık görevine devam etmiş ve [[1378]]'de vezirlik görevini yüklenmiştir. Kadı olarak ve vezir olarak çok haksever tutumu, başarılı hükümleri ve adaletli idaresi ile halka kendini sevdirmiştir.<ref name="TDV"/>
 
[[1381]]'de Alâeddin Ali Bey vebadan vefat etmiş ve [[Eretna Beyliği]] hükümdarlık tahtı 7 yaşındaki oğluna kalmıştır. Önce emirlerden Kılıç Aslan devlet naipliğine getirilmiştir ama emirler arasındaki siyasi güç rekabeti sürekli karışıklıklar ortaya çıkartmıştır. Kadı Burhaneddin, halkın da isteği ve ısrarı üzerine, beyliğin bu zayıflığından istifade edip [[1381]]'de naip Kılıç Aslan'ı öldürüp onun yerine beylik naibi olmuştur.<ref name="TDV"/>
 
Hemen sonra, aynı yıl [[1381]]'de Sivas'ta istiklalini ilan ederek kendi adına hutbe okutup Sultanlık makamına geçip [[Kadı Burhaneddin Devleti]] adını taşıyan bir devlet kurmuştur. Bu devletin hükümdarlık makamında 18 yıl hüküm sürmüştür. Bir yandan kendi devletinin iç bütünlüğünü sağlayıcı politikalarla uğraşırken diğer taraftan komşu beylik ve devletler olan [[Akkoyunlular]], [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlılar]] ve [[Memlûk Sultanlığı|Memlûklular]] Devleti ile uğraşmak zorunda kalmıştır.
 
[[1392]]'de [[Kastamonu]] seferine çıkan Osmanlı Padişahı [[I. Bayezid]]'in eyalet askerinden kurulu öncü ordusu [[I. Bayezid]]'in büyük oğlu olan Şehzade Ertuğrul komutası altında, Kadı Burhaneddin'in askeri güçleri ile [[Çorum]] yakınlarında Kırkdilim mevkinde savaşa girişmiş; bu öncü Osmanlı ordusu yenik düşmüş ve Şehzade Ertuğrul bu savaşta ölmüştür. Bu galibiyetten sonra Kadı Burhaneddin'in Moğol asıllı akıncı kuvvetleri Osmanlı topraklarını talana başlamıştır. [[I. Bayezid|Yıldırım Bayezid]] Macar saldırıları önlemek maksadiyla Rumeli'ye gitmek zorunda kaldığı için, [[1393]] baharında Anadolu geniş bir savaş ortamına dönmüştür. Türkmen Beyleri ve kent hakimleri ya Yıldırım ya da Kadı Burhaneddin odaklı bağlaşmalar kurmuşlar ve yer yer savaş haline geçmişlerdir. [[1393]]'te Yıldırım'ın [[Amasya]], [[Merzifon]], [[Turhal]] ve [[Tokat (ilçe)|Tokat]] kalelerini fethi ve bu bölgeye büyük yetkilerle oğlu [[I. Mehmed|Mehmed Çelebi]]'yi vali tayin etmesi sonucu bir barış dengesi sağlanabilmiştir.
 
Kadı Burhaneddin, kendisine isyan eden yeğeni Şeyh Müeyyed’i, Akkoyunlu hükümdarı [[Kara Yülük Osman Bey]]’le yapmış olduğu anlaşmaya uymayarak öldürmesi üzerine, [[1398]] yılında [[Akkoyunlu]] hükümdarı Kara Yülük Osman Bey ile savaşa girişmiş; bu savaşı kaybedip esir düşüp öldürülmüştür. [[Kadı Burhaneddin Devleti]] de onun öldürülmesiyle birlikte son bulmuştur.<ref name="TDV"/>
 
== Değerlendirme==