"Ermeniler" sayfasının sürümleri arasındaki fark

düzeltme AWB ile
(Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0)
(düzeltme AWB ile)
=== Etimoloji ===
{{ana madde|Ermenistan'ın adı}}
Ermeniler kendilerine ''Hay'' [[Ermenice|Erm]]: հայ çoğul: հայեր -''hayer'') ve ülkelerine ''Hayastan'' [[Ermenice|Erm]]: Հայաստան veya ''Hayk'' Հայք) adını verirler. Yabancı ulusların Ermeni ülkesi için kullandıkları [[Egzonim ve endonim|egzonim]] bir terim olan "Armina" veya "Arminiya" [[MÖ 6. yüzyıl|MÖ 517]] tarihli üç dilli [[Behistun Yazıtı]]n'da [[Eski Farsça]]; '''𐎠𐎼𐎷𐎡𐎴''' (a-r-mi-i-n /Armina/) Babil dilinde ''Armina''), [[Elamca]] ''Harminuya'') şeklinde kaydedilmiştir. Yunan dilinde bilinen en eski tasdiki, bazı tarihlerde Behistun Yazıtından bile öncesine tarihlenen, [[Yunanca]]; "Armenios" '''Αρμένιοι''') [[Yunan]] tarihçi ve coğrafyacı [[Hekataios (MÖ 550 doğumlu tarihçi)|Miletli Hekataios'a]] atfedilen bir parça bölümdür, içeriğinde; Ermeniler'den, [[Pontus]] da yaşayan [[Chalybes]] halkının güneyinde yaşayan komşu halkı diye bahsedilir.<ref>"{{lang|grc|Χαλύβοισι πρὸς νότον Ἀρμένιοι ὁμουρέουσι}} (The Armenians border on the [[Chalybes]] to the south)". {{CiteKitap bookkaynağı|soyadı =Chahin|ad =Mark|başlık =The Kingdom of Armenia|yayıncı =[[Routledge]]|yıl =2001|location =London|sayfalar = fr. 203|isbn =978-0-7007-1452-0 }}</ref>
=== Başlangıçlar ===
{{Ayrıca bakınız|Ermeni-Frig|Hayk|Urartu}}
[[Ermenice|Ermeni dili]], Hint-Avrupa dil ailesi içinde, kendi başına bağımsız bir dal olarak sınıflandırılır, daha geniş bir [[Hint-Avrupa dilleri|Hint -Avrupa dil ailesi]]ne yerleştirilmesi ise apayrı bir tartışma konusudur. Yakın zamanlara kadar bilim adamları, Ermenice'nin, [[Yunanca]] ve Eski Makedonca - [[Helenik diller]]in önerilen lehçesi) ile en yakın akraba olduğuna inanıyorlardı. Dilbilimci "Eric P. Hamp; 2012 yılındaki Hint-Avrupa aile ağacında, [[Ermenice]]'yi, erken evresi, MÖ.3000 yılına oturtulan (Greko-Ermeni veya Heleno-Ermeni) olarak'da adlandırılan, alt grubu'na yerleştirdi.<ref name=hamp>{{cite journal|soyadı=Hamp|ad=Eric P.|başlık=The Expansion of the Indo-European Languages: An Indo-Europeanist's Evolving View|journal=Sino-Platonic Papers|tarih=Ağustos 2013|cilt=239|sayfalar=8, 10, 13|url=http://sino-platonic.org/complete/spp239_indo_european_languages.pdf|erişimtarihi=8 Şubat 2014}}</ref>[[Ermenice|Ermeni]] ve [[Yunanca|Yunan]] dillerinin ortak kökenine ilişkin olarak, karşılıklı münhasır olmayan iki olası açıklama vardır.
*Eric F. Hamp'a göre; önerilen Greko-Ermeni alt grubunun anavatanı, [[Karadeniz]]'in kuzeydoğu kıyıları vede [[Hinterland]]ları'dır.<ref name= "hamp"/> Oradan güneydoğu [[Kafkasya]]'ya göç ettiklerini ve Ermenilerin [[Batum]]'dan sonra kaldıklarını, Ön-[[Yunan]]ların ise Karadeniz'in güney kıyıları boyunca Batıya doğru ilerlediklerini varsaymaktadır.<ref name= "hamp"/>
*Antik Yunanlı tarihçi [[Herodot]]; yetersiz şekilde kanıtlanmış bir Hint-Avrupa dilini konuşan Batı Anadolu [[Frigler]]inin, erken Ermeni etnogenezine katkıda bulunduğunu öne sürdü: ([[MÖ 440]] civarında yazdığı) "Ermeniler [[Frigler]] gibi kuşanır, onlar Frig kolonicileridir.." (7.73) (Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.) Bu durum MÖ 7. yy'ın sonlarında [[Kimmer]] istilası ile [[Frigya]]'nın yıkılmasından sonra, bazı [[Frigler]]in Doğuya doğru, [[Ermeni Yaylası|Ermenistan]]'a göç ettikleri anlamına gelir. Erken Yunanlı bilginler, [[Frig]]lerin yüzyıllar önce [[Anadolu]]'ya göç ettiklerini ve [[Makedonya]]'ya bitişik bir bölgeden, Balkanlar'dan geldiklerine inanıyorlardı. Ancak Ermenilerin veya dillerinin) Balkanlar'da ortaya çıktığına dair teori, zamansal çizelgelerdeki tutarsızlıklar, genetik ve arkeolojik kanıtların eksiklikleri nedeni ile son yıllarda, daha fazla inceleme vede eleştirel yaklaşımlar ile karşı karşıya kalmıştır.<ref name= "hamp"/><ref>{{citeKitap bookkaynağı|author1=Armen Petrosyan |başlık=The Problem Of Identification Of The Proto-Armenians: A Critical Review|url=https://www.academia.edu/3657764|erişimtarihi=23 Kasım 2018|tarih=1 Ocak 2007|yayıncı= Society For Armenian Studies|isbn=|sayfalar=49–54}}</ref><ref>{{cite journal|soyadı=Martirosyan|ad=Hrach|başlık=Origins and Historical Development of the Armenian Language|tarih=2014|sayı=|sayfalar=1–23|yayıncı=Leiden University|url=https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf|erişimtarihi=5 Ağustos 2019}}</ref> Ermenilerin [[Güney Kafkasya]]'ya özgün olduğu görüşü, [[Ararat]] Ovaları'nı Ermeni kültürünün beşiği olarak gören, eski Ermeni tarihi hesapları ve efsaneleri ile birlikte, modern genetik araştırmalarla desteklenmiştir. Bu minvalde bazı bilim adamları [[Frigler]]in veya akraba oldukları iddia edilen [[Muşki]] halkının'da, aslen [[Ermeni Yaylası|Ermeni Yayları]]n'dan olduklarını ve Batıya doğru hareket ettiklerini ileri sürmüşlerdir.<ref>[http://smea.isma.cnr.it/wp-content/uploads/2016/02/Kossian_The-Mushki-problem-Reconsidered.pdf|last=Kossian|first=Aram ''The Mushki Problem Reconsidered'']</ref>
 
*Antik Yunanlı tarihçi [[Herodot]]; yetersiz şekilde kanıtlanmış bir Hint-Avrupa dilini konuşan Batı Anadolu [[Frigler]]inin, erken Ermeni etnogenezine katkıda bulunduğunu öne sürdü: ([[MÖ 440]] civarında yazdığı) "Ermeniler [[Frigler]] gibi kuşanır, onlar Frig kolonicileridir.." (7.73) (Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.) Bu durum MÖ 7. yy'ın sonlarında [[Kimmer]] istilası ile [[Frigya]]'nın yıkılmasından sonra, bazı [[Frigler]]in Doğuya doğru, [[Ermeni Yaylası|Ermenistan]]'a göç ettikleri anlamına gelir. Erken Yunanlı bilginler, [[Frig]]lerin yüzyıllar önce [[Anadolu]]'ya göç ettiklerini ve [[Makedonya]]'ya bitişik bir bölgeden, Balkanlar'dan geldiklerine inanıyorlardı. Ancak Ermenilerin veya dillerinin) Balkanlar'da ortaya çıktığına dair teori, zamansal çizelgelerdeki tutarsızlıklar, genetik ve arkeolojik kanıtların eksiklikleri nedeni ile son yıllarda, daha fazla inceleme vede eleştirel yaklaşımlar ile karşı karşıya kalmıştır.<ref name= "hamp"/><ref>{{cite book|author1=Armen Petrosyan |başlık=The Problem Of Identification Of The Proto-Armenians: A Critical Review|url=https://www.academia.edu/3657764|erişimtarihi=23 Kasım 2018|tarih=1 Ocak 2007|yayıncı= Society For Armenian Studies|isbn=|sayfalar=49–54}}</ref><ref>{{cite journal|soyadı=Martirosyan|ad=Hrach|başlık=Origins and Historical Development of the Armenian Language|tarih=2014|sayı=|sayfalar=1–23|yayıncı=Leiden University|url=https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf|erişimtarihi=5 Ağustos 2019}}</ref>Ermenilerin [[Güney Kafkasya]]'ya özgün olduğu görüşü, [[Ararat]] Ovaları'nı Ermeni kültürünün beşiği olarak gören, eski Ermeni tarihi hesapları ve efsaneleri ile birlikte, modern genetik araştırmalarla desteklenmiştir. Bu minvalde bazı bilim adamları [[Frigler]]in veya akraba oldukları iddia edilen [[Muşki]] halkının'da, aslen [[Ermeni Yaylası|Ermeni Yayları]]n'dan olduklarını ve Batıya doğru hareket ettiklerini ileri sürmüşlerdir.<ref>[http://smea.isma.cnr.it/wp-content/uploads/2016/02/Kossian_The-Mushki-problem-Reconsidered.pdf|last=Kossian|first=Aram ''The Mushki Problem Reconsidered'']</ref>
 
[[Dosya:Hayk defeats Bel - Juliano Zasso.jpg|230px|sol|thumb|[[Gürpınar|Hayots Tsor]]) Hayk vadisi savaşında, [[Hayk]]'ın bir [[ok]] atışı ile Babil kralı [[Bel (tanrı)|Bel'i]] öldürmesi.(Juliano Zasso (1833-1889)]]
Birçok Araştırmacı, Ermenice'nin Yunanca ile olduğu kadar [[Hint-İran dilleri]]ne' de yakın olduğuna inanır.<ref>{{citeKitap bookkaynağı| yazar = Vavroušek P. | bölüm = Frýžština| chapter-format = | bölüm-url = | başlık = Jazyky starého Orientu | orig-year = | agency = | baskı = |location= Praha |tarih = 2010 |yayıncı= Univerzita Karlova v Praze |cilt= | sayfalar = 129| seri = | isbn = 978-80-7308-312-0| ref = }}</ref><ref name="Adams419">{{citeKitap bookkaynağı| yazar = J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. | bölüm = | bölüm-url = | biçim = | url = | başlık = Encyclopedia of Indo-European culture | orig-year = | agency = | baskı = |location= London |tarih = 1997 |yayıncı= Fitzroy Dearborn Publishers |cilt= | sayfalar = 419| seri = | isbn = 9781884964985| ref = }}</ref><ref name="Clackson124">{{citeKitap bookkaynağı| yazar = Clackson James P.T. | bölüm = Classical Armenian| chapter-format = | bölüm-url = | başlık = The Ancient Languages of Asia Minor | orig-year = | agency = | baskı = |location= New York |tarih = 2008 |yayıncı= Cambridge University Press |cilt= | sayfalar = 124| seri = | isbn = | ref = }}</ref> Bu görüş, bazı bilim adamlarının Ermeni, Yunan, Hint-İran vede muhtemel [[Frigce|Frig]] dilinin'de iniş yaptığı, Hint-Avrupa dil ailesi içinde, varsayımsal bir (Greko-Aryan veya Greko-Ermeni-Aryan) olarak adlandırılan (klad veya monofiletik) bir dilsel yapınında önerilmesine yol açmıştır.<ref>''Handbook of Formal Languages'' (1997), [https://books.google.com/books?id=yQ59ojndUt4C&pg=PA6&dq=armeno-aryan&client=firefox-a#v=onepage&q=armeno-aryan&f=true p. 6].</ref> Ek olarak'dan [[dilbilimci]] Ronald I.Kim; [[Ermenice]]'yi, [[Baltık-Slav dilleri]]ne bağlayan eşsiz [[Biçimbilim|morfolojik]] gelişmelere de dikkat çekmiştir.<ref>{{cite journal|soyadı=Kim|ad=Ronald|başlık=Greco-Armenian: The persistence of a myth|journal=Indogermanische Forschungen|yayıncı=The University of British Columbia Library|tarih=2018|url=https://www.academia.edu/37844906|erişimtarihi=9 Haziran 2019}}</ref><br>
 
[[Tunç Çağı]] dönemi Trialeti-Vanadzor kültürü ile [[Aştarak]] bölgesinin 3 kilometre uzağında, [[Alagöz dağı]]nın güney yamaçlarında bulunan "Verin ve Nerqin Naver - Ներքին ու Վերին Նավեր) mezarlık kompleksleri gibi alanlar, MÖ 3000 yılının sonlarına kadar, [[Ermenistan]]'da bir [[Hint-Avrupa]] varlığının mevcudiyetine işaret etmektedir.<ref>John A. C. Greppin and I. M. Diakonoff, ''Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians'' Journal of the American Oriental Society Vol. 111, No. 4 (Oct. - Dec., 1991), pp. 721 [https://www.jstor.org/stable/603403?read-now=1&seq=2#metadata_info_tab_contents] </ref><ref>Joan Aruz, Kim Benzel, Jean M. Evans, ''Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C.'' Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.)[https://archive.org/details/bub_gb_gr5BgOwEJicC/page/n179 <!-- quote=trialeti vanadzor indo european. -->] (2008) pp. 92 </ref><ref>{{citation |url=https://docplayer.net/108120425-The-mushki-problem-reconsidered.html|title=The Mushki Problem Reconsidered |date=1997 |first=Aram V.|last=Kossian}} pp. 254</ref><ref>Peter I. Bogucki and Pam J. Crabtree [http://lukashevichus.info/knigi/ancient_europe_encycl_bogucki_crabtree_1.pdf ''Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World''.] {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20160109082658/http://lukashevichus.info/knigi/ancient_europe_encycl_bogucki_crabtree_1.pdf |date=9 Ocak 2016 }} Charles Scribner's Sons, 2004 {{ISBN|978-0684806686}}</ref><ref>Daniel T. Potts [https://books.google.ca/books?id=7lK6l7oF_ccC&pg=PA681 ''A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East''.] Volume 94 of Blackwell Companions to the Ancient World. John Wiley & Sons, 2012 {{ISBN|1405189886}} p.681</ref><ref>{{cite journal|soyadı=Simonyan|ad=Hakob Y.|başlık=New Discoveries at Verin Naver, Armenia|journal=Backdirt|tarih=2012|sayı=The Puzzle of the Mayan Calendar|sayfalar=110–113|yayıncı=The Cotsen Institute of Archaeology at UCLA|url=https://www.academia.edu/25380162|erişimtarihi=5 Ağustos 2019}}</ref><ref>{{cite journal|soyadı=Martirosyan|ad=Hrach|başlık=Origins and Historical Development of the Armenian Language|tarih=2014|sayı=|sayfalar=1–23|yayıncı=Leiden University|url=https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf|erişimtarihi=5 Ağustos 2019}}</ref> Tamaz V. Gamkrelidze ve Vyacheslav Ivanov gibi bazı akademisyenler tarafından ortaya konan tartışmalı [[Ermeni hipotezi]], Hint-Avrupa anavatanının [[Ermeni Yaylası]] civarlarında olduğunu öne sürmektedir.<ref>Thomas Gamkrelidze and Vyacheslav Ivanov (philologist)|Vyacheslav V. Ivanov, ''The Early History of Indo-European Languages'', March 1990, p. 110.</ref> Bu teori, 2018 yılıda genetikçi [[David Reich]] ve ekibinin araştırmaları tarafından kısmen doğrulanmıştır.<ref>{{citeKitap bookkaynağı| soyadı =Reich | ad =David | yıl =2018 | başlık =Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past | yayıncı =Knopf Doubleday Publishing Group}}</ref><ref>{{citeKitap bookkaynağı| soyadı1 =Damgaard | ad1 =Peter de Barros | yıl =2018 | başlık =The First Horse herders and the Impact of Early Bronze Age Steppe expansions into Asia}}</ref><ref>{{citeKitap bookkaynağı| soyadı1 =Haak | ad1 =Wolfgang | yıl =2015 | başlık =Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe | biorxiv=013433| doi =10.1101/013433 }}</ref> Benzer bir çalışma, Ermeni yaylaları'nın sadece Proto-Ermeniler için değil, aynı zamanda [[Proto Hint-Avrupalılar]] için'de vatan olduğunu desteklemektedir.<ref>Grolle, Johann (12 May 2018), "Invasion aus der Steppe", ''Der Spiegel''</ref>
{{Hint-Avrupa konuları}}
Genetik çalışmalar, Ermeni çeşitliliğini, [[MÖ 3000]] - 2000 yılları arasında meydana gelen, [[Avrasya]] popülasyonlarının çeşitli karışımları ile açıklamaktadır. MÖ 1200'den sonra, [[Güneybatı Asya]] ve [[Doğu Akdeniz]]'deki Tunç Çağı uygarlıklarının aniden vede şiddetli bir şekilde çöküşleri ile beraber, (bakınız:[[Bronz Çağı Çöküşü]]) popülasyon karışımının genetik sinyalleride sona ermiştir. Ermeniler o zamanlar'dan başlayarak, [[Ermenistan]]'ın, [[Osmanlı]] ve [[Safevi]] devleti arasında bölünmesiyle, yaklaşık 500 yıl önceki tekâmül eden nüfusların ortaya çıkması, Ermenileri önemli ölçüde etkilememiştir, genetik yapıları ile izole bir şekilde kalmaya devam etmişlerdir.<ref name=genetics>{{cite journal |doi=10.1038/ejhg.2015.206 |pmid=26486470|biorxiv=015396|başlık=Genetic evidence for an origin of the Armenians from Bronze Age mixing of multiple populations|journal=European Journal of Human Genetics|cilt=24|sayı=6|sayfalar=931–6|yıl=2015|soyadı1=Haber|ad1=Marc|soyadı2=Mezzavilla|ad2=Massimo|soyadı3=Xue|ad3=Yali|soyadı4=Comas|ad4=David|soyadı5=Gasparini|ad5=Paolo|soyadı6=Zalloua|ad6=Pierre|soyadı7=Tyler-Smith|ad7=Chris|pmc=4820045}}</ref><ref name=nyt>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/2015/03/11/science/study-backs-5th-century-historians-date-for-founding-of-armenia.html?_r=0 | başlık=Date of Armenia's Birth, Given in 5th Century, Gains Credence| gazete=The New York Times| tarih=10 Mart 2015| soyadı1=Wade| ad1=Nicholas}}</ref> Chao Wang ve ekibi genetik çalışmalarıyla Kafkasya'nın güneyindeki bir bölgede Ermenilerin [[Yerli halklar|yerli kökenlerini]] desteklemektedirler ve bu araştırmaya "Büyük Kafkasya" adını vermektedirler.<ref>Wang, Chuan-Chao (2018), ''The genetic prehistory of the Greater Caucasus''</ref>
 
Modern Ermeni ulusu, [[Hint-Avrupalı]] Proto-[[Ermenice|Ermeni dili]] konuşmacıları ve diğer [[Anadolu dilleri|Anadolu halkların'dan]] olan [[Luviler]] ile beraber, yukarı [[Mezopotamya]] menşeli [[Urartu]] ve [[Hurri]] halklarının [[etnik]] vede dilsel çözülmeleri ile başlayan [[Kültür#Kültürel asimilasyon|asimilasyon]]larına dayanaraktan oluştu.<ref>Vahan Kurkjian, "History of Armenia", Michigan, 1968, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html History of Armenia by Vahan Kurkjian]; Armenian Soviet Encyclopedia, v. 12, Yerevan 1987; Artak Movsisyan, "Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East", Yerevan, 2000; Martiros Kavoukjian, "The Genesis of Armenian People", Montreal, 1982</ref> [[İgor Dyakonov|Dyakonov]]' bu sürecin MÖ 12. yüzyılda başladığını ve yaylaların batı kesiminde MÖ 6. yüzyılda tamamlandığı söyler, yine [[İgor Dyakonov|Dyakonov]]'a göre; [[Hurri]] aşiretleri nüfus açısından kalabalık insanlardı ve oluşan Ermeni toplumunun büyük yarı kısmını oluşturdular vede fiziksel devamlılığın ana hattını belirlediler. Proto-Ermeniler, bir dizi tarihsel nedenlerden dolayı, dillerini yeni insanlara aktardılar.<ref>{{kitap kaynağı|soyadı=Dyakonov|ad=İgor|başlık=Ermeni halkının geçmişi MÖ 1500'den 500'e kadar Ermeni Yaylalarının tarihi.Hititler, Luviler, Proto-Ermeniler|yıl=1968|yayıncı=Yeremyan S. T Erivan: Ermeni SSR Bilimler Akademisi|sayfa=230-266|authorlink=İgor Dyakonov|url=http://annales.info/other/djakonov/index.htm#pian}}</ref>
=== Genetik ===
'''Y-DNA:''' 2012 yılında yapılan bir çalışmada, Ermeniler'de en başat [[İnsan Y-DNA haplogrubu|Haplogrup]] R1b'dir ve diğer J2, [[Haplogrup G (Y-DNA)|G]], J1, [[Haplogrup R1a (Y-DNA)|R1a]], T, E, I, L, [[Haplogrup N (Y-DNA)|N]]) haplogruplarıdır.<ref> Family Tree DNA — Armenian DNA Project</ref><ref name=Kristian2012>{{cite journal | vauthors = Herrera KJ, Lowery RK, Hadden L, Calderon S, Chiou C, Yepiskoposyan L, Regueiro M, Underhill PA, Herrera RJ | başlık = Neolithic patrilineal signals indicate that the Armenian plateau was repopulated by agriculturalists | journal = European Journal of Human Genetics | cilt = 20 | sayı = 3 | sayfalar = 313–20 | tarih = Mart 2012 | pmid = 22085901 | pmc = 3286660 | doi = 10.1038/ejhg.2011.192 }}</ref><br>
 
'''mtDNA:''' Ermeni örnekleri arasında en dikkate değer [[mtDNA]] haplogrupları H, U, T, J, K ve X iken, geri kalan mtDNA'ları HV, I, X, W, R0 ve N'dir.<ref>[https://www.researchgate.net/figure/mtDNA-Haplogroups_fig6_318033931]</ref>
1.175.209

değişiklik