"Fince" sayfasının sürümleri arasındaki fark

→‎Yeni Sözcük Türetme: İçerik ve yeni başlık eklendi.
(→‎Yeni Sözcük Türetme: Tablo eklendi.)
(→‎Yeni Sözcük Türetme: İçerik ve yeni başlık eklendi.)
 
Yeni sözcükler, etkin bir şekilde dil planlama kurumu ve medya tarafından üretilir. Üretilen yeni sözcükler büyük ölçüde benimsenir. Üretilen yeni kelimeler halkın büyük çoğunluğu tarafından benimsendiğinde kompuutteri ( bilgisayar ) veya kalkulaattori ( hesap makinesi ) gibi eski kelimeleri kullanan kişiler eski kafalı veya köylü izlenimi uyandırır. {{olgu}}
 
== Kelime Dağarcığı ==
 
Fince, diğer dillere oranla kökeni kendisine ait olan temel bir kelime dağarcığına sahiptir ve bundan dolayı kelime hazinesindeki sözcük sayısını artırmak için yapım eklerini kullanır. Örnek olarak kirja (kitap) sözcüğünü ele alalım. Bu kelimeden yapım ekleri kullanılarak birçok kelime türetilebilir. Mesela kirjain ‘harf’, kirje ‘mektup’, kirjasto ‘kütüphane’, kirjailija ‘müellif’, kirjallisuus ‘edebiyat’, kirjoittaa ‘yazmak’, kirjoittaja ‘yazar’, kirjuri ‘kâtip’, kirjallinen ‘yazılı şekilde’, kirjata ‘kaydetmek’, kirjasin ‘yazı tipi’ sözcüklerinde olduğu gibi. Kelime türetme mantığı açısından Türkçe ile Fince arasında bir benzerlik bulunmaktadır. Her bir yapım ekinden hangisinin kullanılacağı, ünlü uyumu kurallarına uygun olacak şekilde ekin ekleneceği kelimenin içerisindeki ünlülere bağlıdır. İşte bu tür yaygın isim yapım eklerinden bazıları şunlardır:
 
- ja/ jä: bir şeyin yapan anlamını katar. Örneğin lukea ‘okumak’,→ lukija ‘okuyucu’.
- lainen/läinen: bir yerden olan veya bir yerde yaşayan anlamını katar. Örneğin Turkki ‘Türkiye’ → turkkilainen ‘Türkçe veya Türk’.
- sto/stö: bir şeyi toplama, koleksiyon yapma anlamı katar. Örneğin kirja ‘kitap’ → kirjasto ‘kütüphane’ veya laiva ‘gemi’ → laivasto ‘filo, donanma’.
- in: araç-gereç anlamı katar. Örneğin kirjata ‘kaydetmek’ → kirjain ‘harf’ veya vatkata ‘çırpmak’ → vatkain ‘mikser’.
- uri/yri: bir şeyi yapan kişi ya da araç-gereç anlamı katar. Örneğin kaivaa ‘kazmak’ → kaivuri ‘kepçe’ veya laiva ‘gemi’ → laivuri ‘kaptan’.
- os/ös: bazı eylemlerin sonucunda ortaya çıkan ürün ya da şey anlamını katar. Örneğin tulla ‘gelmek’ → tulos ‘sonuç’ veya tehdä ‘yapmak’ → teos ‘yapıt’.
- ton/tön: bir şeyin eksik olması anlamını katar. Örneğin onni ‘mutluluk’ → onneton ‘mutsuz’ veya koti ‘ev’ → koditon ‘evsiz’.
- llinen: bir şeyin niteliğini belirtme anlamını katar. Örneğin lapsi ‘çocuk’ → lapsellinen ‘çocukça’ veya kauppa ‘ticaret’ → kaupallinen ‘ticari’.
- kas/käs: ‘llinen’ ekine benzer bir anlam katar. Örneğin itse ‘kendi’ → itsekäs ‘bencil’ veya neuvo ‘öğüt’ → neuvokas ‘becerikli’.
- va/vä: bir şeyi yapmak ya da bir şeye sahip olmak anlamı katar. Örneğin taitaa ‘-e bilmek’ → taitava ‘kabiliyetli’ veya johtaa ‘yol göstermek’ → johtava ‘önder’.
- la/lä: eklendiği kelimeyle ilgili bir yer anlamını katar. Örneğin kana ‘tavuk’ → kanala ‘kümes’ veya pappi ‘papaz’ → pappila ‘manastır’.
 
Fiil yapım ekleri ekleri ise son derece çeşitlidir. Tekrarlama, devamlılık, nedensellik, geçicilik, istemlilik, öngörülmezlik, nedensizlik bildiren çeşitli fiil yapım ekleri bulunmaktadır. Genellikle bu yapım ekleri birbiriyle birleşir ve çoğunlukla dolaylılık ifade ederler. Örneğin:
 
Hypätä : Zıplamak
Hyppiä : Zıplatmak
Hypeksiä : Sebepsizce zıplamak
Hypäyttää : Birini bir kere zıplatmak
Hyppyyttää : Birini defalarca zıplatmak
Hyppyytyttää : Üçüncü bir kişinin defalarca zıplamasına neden olmak
Hyppyytellä : Birini sebepsiz yere defalarca zıplatmak
Hypähtää : Aniden zıplamak
Hypellä : Defalarca zıplamak
Hypiskellä : Defalarca ve sebepsizce zıplamak
 
Fiillerde ismin yokluk ve eksiklik bildirin hali de (karitif hal) kullanılmaktadır. Mesela hyppimättä ‘zıplamamak’ ve hyppelemättä ‘zıplatmamak’ gibi. Hem çekim hem de yapım ekleri kullanılarak oluşturulan yapıların çeşitliliği ve kullanım yoğunluğu ‘istahtaisinkohan’ örneğiyle gösterilebilir:
 
Istua: Oturmak
Istahtaa: Bir süre oturmak
Istahdan: Bir süre oturacağım
Istahtaisin: Bir süre otururdum
Istahtaisinko: Bir süre oturmalı mıyım?
Istahtaisinkohan: Bir süre oturmam gerekip gerekmediğini merak ediyorum.
 
== Özellikleri ==
226

değişiklik