"Macarca" sayfasının sürümleri arasındaki fark

kaynak ve bilgi ekleme, kaynaksız ve çelişen kısımları çıkarma
(kaynak ve bilgi ekleme, kaynaksız ve çelişen kısımları çıkarma)
{{Başlık böl}}{{Dil bilgi kutusu
|dilin adı = Macarca
|kendi dilindeki adı = Magyar
|haritabaşlığı = Macarca'nın konuşulduğu yerler.
|kutuboyutu =
|aile2=[[Fin-Ugor dilleri]]|aile3=[[Ugor dilleri]]}}
}}
 
'''Macarca''' (kendi dilinde {{audio|Hu-magyar_nyelv.ogg|''magyar nyelv''}}), [[Ural dil ailesi]] içinde yer alan ve muhtemelen [[Ugor dilleri]] koluna ait, başlıca [[Macaristan]] ve çevresindeki ülkelerde konuşulan bir [[dil]]dir. Dilin yaklaşık 14.5 milyon konuşanı vardır ve bunların 10 milyonu Macaristan'da yaşar. En büyük ikinci topluluk, 1.5 milyon konuşanı ile komşu [[Romanya]]'daki [[Transilvanya]] bölgesindedir.
'''Macarca''', [[Ural Dil Ailesi|Ural Dillerinden]], [[Macaristan]] ve çevre ülkelerde konuşulan bir [[dil]]dir.
Yaklaşık 14.5 milyon konuşanı vardır ve bunların 10 milyonu Macaristan'da yaşar. En büyük topluluk, 1.5 milyon konuşanı ile komşu Romanya'daki Transilvanya bölgesindedir.
 
== Sınıflandırm ==
[[Batı Sibirya]] ile Kuzey [[Norveç]] arasında yaşayan kavimlerin konuştukları dillere [[Fin-Ugor]] dilleri denir. Lapça, [[Fince]], [[Estonca]], Mordvince, Çeremisçe, [[Züryence]], Votyakça, Vogulca, Ostyakça ve Macarca bu dil ailesi içinde yer alırlar. [[Finler|Fin]]-Ugor dillerinin en yakın akrabası ise Kuzey Sibirya'da konuşulan Samoyetçedir. Fin-Ugor ile [[Samoyet]] dilleri Ural dillerini oluştururlar. Macarca'nın dahil olduğu [[Ural dil Ailesi]]'nin [[Türk Dilleri]], [[Moğolca]] ve [[Mançuca]]-[[Tunguzca]]nın içinde yer aldığı [[Altay dilleri]] ile de akrabadır.
Macarca [[Ural Dil Ailesi|Ural dil ailesine]] mensuptur. Bu aile içerisinde ise [[Batı Sibirya]] ile Kuzey [[Norveç]] arasında yaşayan kavimlerin konuştukları [[Fin-Ugor]] dilleri grubunda yer alır. Lapça, [[Fince]], [[Estonca]], Mordvince, Çeremisçe, [[Züryence]], Votyakça, Vogulca, Ostyakça da bu dil ailesi içinde yer almaktadır. Buna rağmen Fin-Ugor dillerinin gerçek bir Ural dil ailesi alt grubu olup olmadığı tartışmalıdır.<ref name="SalmTax">[http://www.helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html Salminen, Tapani (2002): ''Problems in the taxonomy of the Uralic languages in the light of modern comparative studies'']</ref> Fin-Ugor dilleri içerisinde, Macarca, [[Hantıca]] ve Mansice [[Ugor dilleri|Ugor dillerini]] oluşturur ve aile içinde birbirlerine en yakın akrabalık ilişkisini gösterirler.
 
Eskiden Macarca Ural dilleri içerisinde daha geniş bir [[Ural-Altay dil ailesi]] içerisinde sınıflandırılmış olmasına rağmen, günümüzde genel kabul edilen görüş, Ural dillerinin kendi başına bir genetik aile oluşturduğu, [[Altay dilleri|Altay dillerinin]] ise aralarında akrabalık bulunmadığı ve bu benzerliklerin kültürel difüzyon ve [[Alıntı kelime|alıntılamalar]] ile açıklanabileceği iki grubun akraba olmadığı yönündedir.<ref>"...[T]his selection of features does not provide good evidence for common descent" and "we can observe convergence rather than divergence between Turkic and Mongolic languages—a pattern than is easily explainable by borrowing and diffusion rather than common descent", Asya Pereltsvaig, Languages of the World, An Introduction (2012, Cambridge) has a good discussion of the Altaic hypothesis (pp. 211-216).</ref><ref>Robert Lawrence Trask: The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics - PAGE: 357, Publisher: Psychology Press (2000), {{ISBN|9781579582180}}</ref>
Macarlar [[İsa]]'dan yaklaşık 1000 yıl önce bağımsız bir kavim olarak yaşamaya başlamış ve İsa'nın doğumu sıralarında [[Ural dağları]]nın doğusuna ulaşmışlardır. İsa'dan sonra V. yüzyılda Macarlar İç-Asya'dan batıya doğru göç eden [[Türkler]]e katılarak onlarla birlikte [[Kafkas]] bölgesine gelmişler ve kesintisiz 500 yıl boyunca da burada oğuz Türkleri ile birlikte yaşamışlardır. Macarlar önce Batı Türkleriyle (Ogur /Oğuz/, Onogur /Onoğuz/, Şarogur ve Bulgar Türkleri) daha sonra da Doğu Türkleriyle (Hun, Sabir, Avarlar, kısmen Bulgar Türkleri ve Hazarlar) sıkı bir ilişki kurmuşlar ve bu dönemde Macarcaya gerek Batı gerekse Doğu Türklerinden özellikle de hayvan yetiştiriciliği ve [[tarım]]la ilgili yaklaşık 250 kadar sözcük geçmiştir. Bunlara örnek olarak árpa (arpa), búza (buğday), borsó (burçak), gyümölcs (yemiş), szőlő (<sidleğ / üzüm), bor (şarap), bika (boğa), ökör (öküz), borjú (buzağı), barsony (<barçın / kadife), sátor (çadır), kapu (kapı), tenger (deniz), sárga (sarı), bélyeg (<bilig / pul), vb.. Batı Türkleri Macarların yazıyla tanışmasında önemli bir rol oynamışlardır: Günümüz Macarcasında kullanılan ve Macarcaya Batı Türkçesinden geçen ír (yazmak) ve betű (<betik / harf) sözcükleri bu etkiyi en açık biçimde göstermektedir. Macarlar kendi dillerine özgü bazı sesleri gösteren işaretleri de ekleyerek Orhun abecesindeki harflere çok benzeyen harflerden meydana gelen bir tür oyma yazısı kullanmışlardır. Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra bu abece yerini [[Latin]] abecesine bırakmış olmakla birlikte bugünkü Romanya'nın Doğu Erdel bölgesinde oturan bir Macar boyu olan Székely'ler (Sekeller)tarafından yüzyıllar boyunca kullanılmıştır.
 
== Tarih ==
Şimdiki yurtları olan Karpatlar havzasına 896 yılında yerleşen Macarlar, 1001 yılında Hıristiyanlığın kabulünden sonra bulundukları bölgenin etnik karakteri dolayısıyla eski kilise [[Slavca]]sı, [[Sırplar|Sırp]], [[Hırvatlar|Hırvat]], [[Slovenler|Sloven]], [[Çekler|Çek]], [[Slovaklar|Slovak]] [[dil]]lerinden de [[tarım]], [[ekonomi]], ev aletleri, [[din]], [[devlet yönetimi]]ne ilişkin birçok sözcük almışlardır.
Macarlar [[İsa]]'dan yaklaşık 1000 yılyılında önce bağımsız bir kavim olarak yaşamaya başlamış ve İsa'nın doğumuMilat sıralarında [[Ural dağları]]nın doğusuna ulaşmışlardır. İsa'danMS sonra V5. yüzyılda Macarlar [[İç- Asya]]'dan batıya doğru göç eden [[Türkler]]e katılarak onlarla birlikte [[Kafkas]] bölgesine gelmişler ve kesintisiz 500 yıl boyunca da burada oğuz Türkleri ile birlikte yaşamışlardır.{{Kaynak belirt}} Macarlar öncetarihte Batı Türkleriyle (Ogur /Oğuz/, Onogur /Onoğuz/, Şarogur[[Onogurlar|Onoğurlar]] ve Bulgar[[Ön Türkleri)Bulgarlar]] dahaile sonra da Doğu Türkleriyle (Hun, Sabir, Avarlar, kısmen Bulgar Türkleri ve Hazarlar) sıkıyakın bir ilişkiilişkide kurmuşlarbulunmuş ve bu dönemde Macarcaya gerek[[Oğur Batı gerekse Doğudilleri]] Türklerindenkökenli özellikle de hayvan yetiştiriciliği ve [[tarım]]la ilgili yaklaşık 250{{Kaynak belirt}} kadar sözcük geçmiştir.<ref>{{cite web|title=Hungary&nbsp;– Early history|url=http://memory.loc.gov/frd/cs/hutoc.html|work=[[Library of Congress]] (public domain)|accessdate=2008-06-29}}</ref> Bunlara örnek olarak árpa (arpa), búza (buğday), borsó (burçak), gyümölcs (yemiş), szőlő (<sidleğ / üzüm), bor (şarap), bika (boğa), ökör (öküz), borjú (buzağı),<ref>András Róna-Tas & Árpád Berta, ''West Old Turkic: Turkic Loanwords in Hungarian. Part 1: Introduction, A-K'' (Wiesbaden: Harrassowitz, 2011), 151-2.</ref> barsony (<barçın / kadife), sátor (çadır), kapu (kapı), tenger (deniz), sárga (sarı), bélyeg (<bilig / pul), vb.yer almaktadır.{{Kaynak Batıbelirt}} TürkleriOğurlar, Macarların yazıyla tanışmasında önemli bir rol oynamışlardır:oynamıştır. Günümüz Macarcasında kullanılan ve Macarcaya Batı Türkçesinden geçen ír (yazmak) ve betű (<betik / harf) sözcükleri bu etkiyi en açık biçimde göstermektedir.{{Kaynak Macarlar kendi dillerine özgü bazı sesleri gösteren işaretleri de ekleyerek Orhun abecesindeki harflere çok benzeyen harflerden meydana gelen bir tür oyma yazısı kullanmışlardır. Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra bu abece yerini [[Latin]] abecesine bırakmış olmakla birlikte bugünkü Romanya'nın Doğu Erdel bölgesinde oturan bir Macar boyu olan Székely'ler (Sekeller)tarafından yüzyıllar boyunca kullanılmıştır.belirt}}
 
Günümüzdeki yurtları olan [[Karpatlar|Karpatlar Havzası'na]] 896 yılında yerleşen Macarlar, 1001 yılında [[Hristiyanlık|Hristiyanlığın]] kabulünden sonra bulundukları bölgenin etnik karakteri dolayısıyla [[Eski Kilise Slavcası]], [[Sırp-Hırvatça]], [[Slovenler|Sloven]], [[Çekler|Çek]], [[Slovaklar|Slovak]] dillerinden de [[tarım]], [[ekonomi]], ev aletleri, [[din]], [[devlet yönetimi]]ne ilişkin birçok sözcük almışlardır. Bu dillerin yanı sıra Türk dilleri ailesinde yer alan [[Kumanca]] ve [[Peçenekçe]] de 12. ve 13. yüzyıl civarında Macarca üzerinde etkiler bırakmıştır. Macarca ise [[Rumence|Rumenceyi]] etkilemiş olup, Rumencede yer alan söz varlığının yaklaşık %1.5'inin kökeni Macarcaya dayanmaktadır.<ref>Kim Schulte, "Loanwords in Romanian", ''Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook'' (Berlin: De Gruyter Mouton, 2009), 239.</ref>
Bunun dışında Macar diline Latinceden de özellikle [[Hristiyanlık]], [[devlet yönetimi]], devletlerarası ilişkiler, [[eğitim]] ve [[hukuk]] alanlarında birçok sözcük girmiştir. Macarcaya en başta [[Almanca]]dan olmak üzere, [[İtalyanca]] ve [[Fransızca]], [[Arapça]] ve [[Farsça]]dan da birtakım sözcükler girmiştir. [[Macar alfabesi]] 42 [[harf]]tir.
 
Bunun dışında Macar diline Latinceden de özellikle [[Hristiyanlık]], [[devlet yönetimi]], devletlerarası ilişkiler, [[eğitim]] ve [[hukuk]] alanlarında birçok sözcük girmiştir. Macarcaya en başta [[Almanca]]dan olmak üzere, [[İtalyanca]] ve [[Fransızca]], [[Arapça]] ve [[Farsça]]dan da birtakım sözcükler girmiştir. [[Macar alfabesi]] 42 [[harf]]tir.
== Macarcaya Geçen Türkçe Sözcükler ==
 
== Alfabe ==
Macarlar kendi dillerine özgü bazı sesleri gösteren işaretleri de ekleyerek [[Orhun alfabesi|Orhun alfabesindeki]] harflere çok benzeyen harflerden meydana gelen bir tür oyma yazısı kullanmışlardır.{{Kaynak belirt}} Hristiyanlığı kabul ettikten sonra bu alfabe yerini [[Latin]] abecesine bırakmış olmakla birlikte bugünkü Romanya'nın Doğu Erdel bölgesinde oturan bir Macar boyu olan Székely'ler (Sekeller) tarafından yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Modern [[Macar alfabesi]] 42 [[harf]]tir.
 
== Macarcaya Geçengeçen Türkçe Sözcüklersözcükler ==
 
Macarlar gerek bugünkü Kuzey Rusya'da, gerekse Karpatlar havzasında ilişkiye geçtikleri [[Kuman]]lar ve [[Peçenekler]]den de [[Türkçe]] [[sözcük]] almışlardır [bicska (bıçak), boza (boza), koboz (kopuz),anya (ana/anne).
|'''Toplam''' ||align=right|12-13 milyon
|}
 
{{Avrupa Birliği'nin resmi dilleri}}
 
== Kaynakça ==
{{Kaynakça}}
 
{{Avrupa Birliği'nin resmi dilleri}}
 
[[Kategori:Doğal diller]]
3.634

değişiklik