"Babaî Ayaklanması" sayfasının sürümleri arasındaki fark

değişiklik özeti yok
k (Çalışma şablonu çıkarıldı)
{{çalışma var}}
'''Babai Ayaklanması''' ya da '''Babai İsyanı''' ya da '''Baba Resul Ayaklanması / İsyanı''', [[Ebu'l VefâVefa el-BağdâdîBağdadî|Vefâ’îyyeVefaiyye]] tâkipçilerindentakipçilerinden [[Baba İlyas|Baba İlyas Horasani]] ve müridi [[Baba İshâkİshak Kefersudî| Baba İshâk KefersudîKefersudi]]’nin 1240 yılında [[Anadolu Selçuklu Devleti]] topraklarında çıkardığı ayaklanmadır. Ayaklanma [[Maraş]], [[Adıyaman]], [[Kahta]], [[Gerger]], [[Elbistan]], [[Kefersud]], [[Harran]], [[Urfa]], [[Amasya]] ve [[Tokat]] bölgelerindeki Türkmen kitleleri arasında yayılmıştır.<ref>Salim Koca, sh.: 12</ref> Anadolu Selçuklu tarihindeki en büyük [[Türkiye Türkmenleri|Türkmen]] ayaklanmasıdır.<ref name="TDV">TDV, ''İslâm Ansiklopedisi,'' Cilt 4, Sahife 368-369.</ref><ref>Dursun Gümüşoğlu: Tâcü'l Arifîn es-Seyyid Ebu'l Vefâ Menakıbnamesi - Yaşamı ve Tasavvufi Görüşleri, Can Yayınları, 2006, s. 48</ref> AmaBaşlangıçta Güneydoğu Anadolu’da ortaya çıkan, daha sonra Orta Anadolu’ya yayılan ayaklanmada kadın, erkek, çocuk ve yaşlılarla birlikte bir araya gelen kalabalık Türkmen grupları etrafı yapmalayarak ilerledi ve karşılarına çıkan Anadolu Selçuklu kuvvetlerini bir çok kez yenilgiye uğrattı. En sonunda Malya Ovası’nda, Anadolu Selçuklu ordusu içinde yer alan frenk paralı askerlerinin atılganlığı sayesinde Türkmen savaşçıların büyük çoğunluğu imha edilerek ayaklanma bastırılmıştır. Devlet büyük bir tehlikeyi bu şekilde atlatmış olmasına karşın bu başarının ağırlığı altında kalmış, Anadolu Selçuklu Devleti’nin [[Moğol İmparatorluğu]]’nun vassalı haline gelmesinin önünü açmıştır. ahası bu olayı izleyen yüzyıllarda ortaya çıkan ve Babai hareketi, Babailer Hareketi ya da [[BabâîlikBabaîlik]] olarak bilinen siyasi, toplumsal ve dini nitelikteki hareketin etkisi yıllarca sürmüştür. Yerli ve yabancı araştırmacılar, muhtemelen [[Mehmet Fuat Köprülü]] ve [[Abdülbaki Gölpınarlı]]’nın etkisinde kalarak Baba İlyas tarafından kurulmuş bir tarikatın var olduğu konusunda hemfikirdir. Buna karşın [[Ahmet Yaşar Ocak]], böyle bir tarikatın varlığını kabul ettirecek herhangi bir ipucuna rastlanmamaktadır.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 54</ref>
{{ayrıca bakınız|Dede Karkğın|Seyyid Ebû'l Vefâ Tâcû'l-Ârifîn|Ebû'l-Bekâ Baba İlyâsİlyas|Baba İshâkİshak Kefersudî|BabâîlikBabaîlik}}
== Kaynaklar ==
Günümüze ulaşan kaynaklar esas olarak [[Farsça]] kaleme alınmış bir Müslüman çalışması ile biri [[Latince]], diğeri [[Süryanice]] olmak üzere iki Hıristiyan kitabıdır. Ortaçağ kaynaklarından diğerleri birkaç cümlelik bilgiler vermektedir. Üçüncü el kaynaklar ise daha fazla bilgi içermektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 21</ref> Günümüzde ise konu üzerine yerli ya da yabancı pek çok çalışma vardır. Ayaklanmanın niteliği konusunda ise araştırmacılar oldukça geniş bir yayılım içinde değerlendirme yapmaktadırlar. Yalın olarak bir “Türkmen isyanı” olan ayaklanmayı [[Marksist]] araştırmacılar, bir “köylü isyanı” olarak, bir [[sınıf mücadelesi]] olarak tanımlamaktadır. Diğer yandan tarihte böyle bir olayın gerçekleşmediği, Türkmenlere düşman Anadolu Selçuklu yöneticilerinin Türkmenleri suçlamak için uydurdukları bir söylence olduğu ya da Alevi Türkmenleri imha etmek isteyen Sunni Anadolu Selçuklu idarecilerinin katliamı olarak anlatan tarihçiler vardır.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 9, 40 - 51</ref>
=== Genel olarak önderler ===
Ayaklanmanın propaganda, örgütlenme ve yönetilmesinde etkin olan unsurlar [[heterodoks]] dervişlerdir. Farklı tarikatlara mensup olsalar da, [[Melamilik]] akımının etkilerinin görüldüğü belirli bir tasavvuf anlayışına sahip kimselerdir. Moğol istilası nedeniyle Anadolu'ya göç eden bu dervişlerden bir kısmı kentlere yerleşirken, diğerleri kırsal alana yönelmiştir. Kırsal alanda faaliyet gösterenler Türkmen babaları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir kısmı aynı zamanda Türkmen boy şefleridir. Ayaklanmanın esas önderi Baba İlyas da böyledir. Şamanizmin kam – ozanlarına benzeyen, medrese eğitimi görmemiş bu dervişler bir halk İslamı anlatmaktadırlar. Bu halk İslamı Müslüman hükümdarlıkların desteklediği, yaygın, geleneksel, bu haliyle [[ortodoks]] olarak tanımlanan [[Sünni]] anlayışının dışında, bu haliyle heterodoks olarak bilinen inanç sistemidir. Herzaman siyasi otoriteye muhalif ve ayaklanmaya eğilimli bir takım akımlar içinde görülmektedirler.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 83 - 86</ref> Babai Ayaklanmasına katılan dervişlerin içinde, şeriat ve ahlak kurallarına uymayan, dini yasakları umursamayan, şarap ve esrar kullanan, aralarında homoseksüellerin de bulunduğu [[Kalenderilik|Kalenderi]]'in bulunduğu, belki de çoğunlukta olduğu belirtilmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 89. 90</ref> Kalenderiler dışındaki dervişlerin, boy şefleri olmalarının da sayesinde birer [[zaviye]] açtıkları görülmektedir. Bu zaviyeler merkezi yönetim tarafından resmen tescil edilmiştir ve mali yönden vakıf arazileriyle desteklenmiş, ayrıca vergi bağışıklığı da sağlanmıştır. Böylece çok sayıda zaviye sahibi şeyh, varlıklı ve geniş bir aileye sahip oluyor, böylelikle önemli bir güç elde ediyorlardı. Bir kısmı tarih boyunca varlıklarını sürdürmüş ve Osmanlı dönemine kadar, hatta günümüze kadar gelebilmiştir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 86</ref>
 
Günümüze ulaşan kaynaklar içinde en önemlisi sayılan [[İbn Bibi]]’nin [[el-Evâmirü'l-Alâiyye fi'l-umûri'l-Alâiyye]] adında bir eseri vardır. Anadolu Selçuklu sarayında görev yaptığı ve dönemin olaylarına bizzat tanık olduğu için çok önemli ayrıntılar vermektedir. Birinci elden bir kaynak olmasına karşın tarafsızlığı tartışma götürmektedir. Örneğin Türkmenler hakkında yazdıkları son derece olumsuz satırlardır.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 22</ref> İranlı bir aileden gelen İbn Bibi’nin babası [[Harzemşahlar|Harzem]] sarayında bürokrat olarak hizmet görmüş, Moğol istilası nedeniyle Anadolu’ya gelmiştir. İbn Bibi, I. Alaeddin Keykubat’ın daveti üzerine Anadolu Selçuklu hizmetine girmiştir. Söz konus eserini, Eski baba dostu İlhanlı tarihçisi Alaüddin Atamelik Cüneyvi’nin direktifi üzerine yazmaya başlamıştır. Cüneyvi’nin İlhanlı sarayı hizmetinde ve İran’da İlhanlı hakimiyetini muşrulaştırmayı amaçlayan bir aile dostu olması nedeniyle İbn Bibi de onun çizgisine içeriğine, tarzına ve amacına uygun bir eser yazmak zorundaydı. Sadece Cüneyvi’ye yakınlığı dolayısıyla değil, Anadolu’daki noyanlarla da yakın temas halinde olmasından ötürü Moğol işgaline sempatik görünmek zorundadır. Öyle ki eserinin bir yerinde İlhanlı hakimiyeti zamanını kastederek “tüm rum ülkesine (Selçuklu ülkesi) bolluk, bereket ve asayiş gelmişti” demektedir.<ref>Mustafa Uyar, [https://www.academia.edu/38079842/K%C3%96SEDA%C4%9E_SAVA%C5%9EI_NI_YEN%C4%B0DEN_DE%C4%9EERLEND%C4%B0RMEK_%C4%B0LHANLI_D%C3%96NEM%C4%B0_TAR%C4%B0HYAZICILI%C4%9EI_BA%C4%9ELAMINDA_B%C4%B0R_SAVA%C5%9EIN_ANATOM%C4%B0S%C4%B0 Kösedağ Savaşı’nı Yeniden Değerlendirmek: İlhanlı Döneminde Tarihyazıcılığı Bağlamında Bir Savaşın Anatomisi] sh.: 326, </ref>
Baba İlyas'ın da temasta olduğu anlaşılan Türkmen babalarının [[Kalenderi]] (Abdallar), [[Yeseviler]] ([[Hacı Bektaş Veli]]), [[Haydariler]] ve [[Vefailer]] gibi tarikatlardır.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 86 - 94</ref> Vefailer özellikle önemlidir. Tarihi kaynaklardaki ipuçlarından anlaşıldığı kadarıyla Babai Ayaklanması'nın esas yönetici kadrosu, Baba İlyas ve Baba İshak da dahil Vefai tarikatına bağlı oldukları ileri sürülmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 95</ref>
== Önderler ve kitle tabanı ==
=== Önderler ===
==== Genel olarak önderler ====
Ayaklanmanın propaganda, örgütlenme ve yönetilmesinde etkin olan unsurlar [[heterodoks]] dervişlerdir. Farklı tarikatlara mensup olsalar da, [[Melamilik]]<ref name=''sk18''>Salim Koca, sh.: 18</ref> akımının etkilerinin görüldüğü belirli bir tasavvuf anlayışına sahip kimselerdir. Moğol istilası nedeniyle Anadolu'ya göç eden bu dervişlerden bir kısmı kentlere yerleşirken, diğerleri kırsal alana yönelmiştir. Kırsal alanda faaliyet gösterenler Türkmen babaları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir kısmı aynı zamanda Türkmen boy şefleridir. Ayaklanmanın esas önderi Baba İlyas da böyledir. Şamanizmin kam – ozanlarına benzeyen, medrese eğitimi görmemiş bu dervişler bir halk İslamı anlatmaktadırlar. Bu halk İslamı Müslüman hükümdarlıkların desteklediği, yaygın, geleneksel, bu haliyle [[ortodoks]] olarak tanımlanan [[Sünni]] anlayışının dışında, bu haliyle heterodoks olarak bilinen inanç sistemidir. HerzamanHer zaman siyasi otoriteye muhalif ve ayaklanmaya eğilimli bir takım akımlar içinde görülmektedirler.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 83 - 86</ref> Babai Ayaklanmasına katılan dervişlerin içinde, şeriat ve ahlak kurallarına uymayan, dini yasakları umursamayan, şarap ve esrar kullanan, aralarında homoseksüellerin de bulunduğu [[Kalenderilik|Kalenderi]]'in bulunduğu, belki de çoğunlukta olduğu belirtilmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 89. 90</ref> Kalenderiler dışındaki dervişlerin, boy şefleri olmalarının da sayesinde birer [[zaviye]] açtıkları görülmektedir. Bu zaviyeler merkezi yönetim tarafından resmen tescil edilmiştir ve mali yönden vakıf arazileriyle desteklenmiş, ayrıca vergi bağışıklığı da sağlanmıştır. Böylece çok sayıda zaviye sahibi şeyh, varlıklı ve geniş bir aileye sahip oluyor, böylelikle önemli bir güç elde ediyorlardı. Bir kısmı tarih boyunca varlıklarını sürdürmüş ve Osmanlı dönemine kadar, hatta günümüze kadar gelebilmiştir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 86</ref>
 
Yakın geçmişe kadar [[İbn Bibi]]’nin tarih yazınına bakılarak Ayaklanma’nın hem fiili, hem de ideolojik liderinin Baba İshak olduğu kabul edilmekteydi. Daha sonra dönemin başka kaynaklarına bakıldığında peygamberlik iddiası öne süren, kendine “Resulallah” dedirten ideolojik liderin Baba İlyas olduğu anlaşılmıştır. İbn Bibi’nin çalışması, Ayaklanma’nın lideri olarak Baba İshak’ı gösteren tek kaynaktır.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 111</ref>
==== Baba İlyas ====
[[Baba İlyas]]'ın da temasta olduğu anlaşılan Türkmen babalarının [[Kalenderi]] (Abdallar), [[Haydariler]] ve [[Vefailer]] gibi tarikatlardır. Zaman zaman söz edilmiş olmakla birlikte [[Yeseviler]] ([[Hacı Bektaş Veli]]), Babai Ayaklanması’nda etkili bir grup olarak görülmezler. <ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 86 - 94</ref> Vefailer özellikle önemlidir. Tarihi kaynaklardaki ipuçlarından anlaşıldığı kadarıyla Babai Ayaklanması'nın esas yönetici kadrosu, Baba İlyas ve Baba İshak da dahil Vefai tarikatına bağlı oldukları ileri sürülmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 95, 96</ref> Baba İlyas [[Elbistan]] yöresinde faaliyet gösteren Vefai Tarikatı Türkmen şeyhi [[Dede Karkın]]’ın müridi olduğu kabul edilmektedir. Kısa sürede Dede Karkın’ın en değer verdiği müridlerinden biri olan Baba İlyas onun tarafından [[Samsat]] yakınlarındaki bugünkü adı [[Doğanyol]]<ref>[http://malatyapomem.pa.edu.tr/ilimizin-tanitimi.html Malatya Polis Eğitim Merkezi]</ref> olan Kefersud Köyü’nde görevlendirilmiştir. Burada görevi gereği Türkmenler arasında dolaşmış, halkı kendine bağlamak için onların sosyoekonomik sorunlarıyla ilgilenmiş, muskalar yazmış olduğu [[İbn Bibi]] tarafından ileri sürülmektedir.<ref name=''sk18''/>
==== Baba İshak ====
https://islamansiklopedisi.org.tr/baba-ishak
=== Kitle tabanı ===
Günümüze ulaşan tarihi belgelerde ayaklanmanın kitle tabanına ilişkin bilgiler ne yazık ki yetersizdir. Yakın tarihte bu konuyu kapsayan üç çalışma, önemli bilgiler sağlamıştır. Bunlar [[Ahmet Refik]]'in [https://books.google.com.tr/books/about/Anadolu_da_T%C3%BCrk_a%E1%B9%A3iretleri_966_1200.html?id=vUABAAAAMAAJ&redir_esc=y Anadolu'da Türk Aşiretleri (966-1200)], [[Faruk Sümer]]'in [Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri – Boy Teşkilatları - Destanları] ve [[Rudi Paul Lindner]]'in (Nomands and Ottomans in Medieval Anatolia) çalışmalarıdır. Tüm bu kaynaklardan derlenen bilgilerimize göre Babai Ayaklanmasının en geniş ve en aktif kitle tabanını konar-göçer Türkmenler oluşturmaktadır. Yoğun bir Türkmen göçü, XIII. Yüzyıl başlarında [[Karahıtaylar]]'la [[Harzemşahlar]] arasındaki savaşlarla ağır bir şekilde tahrip olan [[Fergana]] bölgesinden Anadolu'ya olmuştu. Diğer bir göç dalgası [[MaveraülnehirMaveraünnehir]], ardından Harzemşah ülkesine yönelen [[Moğol]] istilalarının sonucu olmuşturgerçekleşmiştir. Bu göç dalgalarıyla Anadolu'ya büyük sayıda Oğuz toplulukları yanı sıra Harzemşah ordusunu oluşturan [[Kıpçak]] Türkleri büyük gruplar gelmiştir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 75 - 77</ref> Bu yoğun göç dalgasını Anadolu'ya yerleştirmek Anadolu Selçuklu yönetimi için bile güçlükler getirmiştir. [[Ahmet Yaşar Ocak]], kaynaklardaki bazı ifadelerden yola çıkarak ayaklanmayaayaklanmanın katılanlarkitle içindentabanının biryalnızca kısmınınkonar eldegöçer edilenTürkmen ganimettengrupları payolmadığını, almakdiğer isteyenönemli bileşenin Orta Anadolu'dan ve Güney Doğu Anadolu'dan köylüler, hatta bir kısmının Hıristiyan köylüler olduğunu belirtmektedir. Ayaklanmaya katılanlar içinden bir kısmının da elde edilen ganimetten pay almak isteyen ganimetden pay almak isteyen maceracı insanlar ile kentlerdeki işsiz kesimin olabileceğini belirtmektedir. Genel olarak ifade edilirse bunlar ganimetten pay almak isteyen, ganimet peşindeki unsurlardır. Bu bağlam içinde, Babai Ayaklanması’nın konar göçer Türkmenler ile yerleşik köylüler olduğu kabul edilebilir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, Sh.: 81, 82, 98</ref>
 
== Ayaklanmanın niteliği ve nedenleri ==
Ayaklanmaya katılan kitlenin önemli bir kısmının [[Kalenderi]] grupları olduğu ileri sürülmektedir. Anadolu’ya göçlerle akıp gelen Kalenderilerden büyük kısmı, tek başlarına ya da küçük gruplar halinde dolaşan, yiyecek dilenen kimseler olduğu, diğerlerinin ise görece daha yüksek tasavvuf düşüncesine sahip Kalenderi şeyhleri olup, kentlere yerleşen, zaviyeler kuran unsurları içerdiği kabul edilmektedir. Kentlere yerleşerek zaviyeler kuranlar büyük saygı görmüş, saray tarafından kendilerine vakıf araziler bağlanmışken, başıboş dolaşanların istenmeyen kimseler olduğu, örneğin I. Alaeddin Keykubat tarafından toplatılıp buğday tarlalarında ya da maden ocaklarında çalıştırıldığı ifade edilmektedir. Bu Kalenderi kesimin ayaklanmaya büyük ölçüde katılmış olmaları muhtemeldir. Dolaşan Kalenderi unsurların şeriat ve ahlak kurallarına uymadıkları, dini yasakları red ettikleri, namaz kılmadıkları, hatta şarap içip esrar kullandıkları, aralarında homoseksüel ilişkilerin bile pervasızca sürdürüldüğü, bu yüzden hemen her kesim tarafından istenmeyen kimseler olduğu bilinmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 88 - 90</ref>
Yerleşik halkın inançlarına göre [[Şaman]]ist{{Kaynak belirt}} [[Türkmenler]]in [[Orta Asya]]'dan getirdikleri [[inanç]]lar ile [[İslam]]iyet'in bir nev'i sentezi olarak kabul edilebilen Bâbâ'îlik, Alevîliğin ana temellerinden biri olmuştur. Ayrıca, XVI. yüzyıldaki [[Alevî]]-[[Türkmen]] ayaklanmaları üzerinde de büyük etkisi vardır. Sonuçları itibarıyla bu isyan ile [[Anadolu Selçukluları]] zayıflamış ve [[Anadolu]], [[Moğollar]]ın saldırısına açık hale gelmiştir.
=== HazırlayanAyaklanmanın nedenlernedenleri ===
Pek çok araştırmacı ayaklanmanın çeşitli nedenleri üzerinde durmuşlardır. Bu nedenler, her tarihsel olayın içinde cereyan ettiği ortamdan doğmuş olduğu dikkate alınırsa, ekonomik ve sosyal şartlar olarak gruplandırılabilir.
[[13. yüzyıl]]da [[Moğollar|Moğol]] baskısıyla çok sayıda göçebe Türkmenler, [[Azerbaycan]] ve [[Horasan]]'dan [[Anadolu]]'ya göçmüştü. Ama Anadolu Selçuklu yönetimi bu kitlelerin batı kesimlerine geçmelerine izin vermiyordu.{{Kaynak belirt}} [[Anadolu]]’da yerleşik yaşama geçmiş olan [[Türkmen]]ler ile bu yeni gelen göçer Türkmenler arasında da otlak ve kışlak paylaşımında anlaşmazlıklar yaşanıyordu.{{Kaynak belirt}} [[Anadolu]]’da dar bir bölgede sıkışıp kalan Türkmenler kısa sürede yoksulluğa sürüklendiler. Bu durum göçerler ile yerleşikler arasında çatışmalara yol açtı. [[Anadolu Selçuklu]] yönetimi yerleşik olan halkı koruyor ve yeni gelenleri cezalandırıyordu. Anadolu Selçuklu Sultanı [[II. Gıyaseddin Keyhüsrev]]'in adaletsiz yönetimi, yoksul ve haksızlığa uğrayan geniş kitlelerinin [[Baba İlyas]]'ın çevresinde toplanmasına da yol açtı. [[Baba İlyas]]'ın yardımcısı olan [[Baba İshak]], göçebe Türkmenleri örgütledi ve onları bir ayaklanmaya hazırladı. Artık [[Baba İshak]]'tan gelecek işareti beklemeye başlamışlardı.
=== Ekonomik ortam ===
Moğol yayılmasının başladığı kabaca 1220 yılından itibaren büyük Türkmen kitleleri batıya doğru kaçmak zorunda kalmış, bunların bir kısmı da Anadolu’ya gelmeye başlamıştır. Ne var ki daha önceki göç hareketleriyle Anadolu’ya gelmiş olan Türkmenler, özellikle Güneydoğu Anadolu bölgesindeki yazlak ve kışlaklara yerleşmiştiler. Yeni gelenler için yazlak ve kışlak bulmak büyük bir sorun olmuştur. Bir önceki yüzyılda Anadolu Selçuklu yönetimi Türkmenlere yazlak ve kışlak göstermekte bir sorun yaşamıyordu, çünkü otlak olarak kullanılabilecek çok geniş alanlar vardı. Yeni gelen göçlerle birlikte yenilere otlak göstermek çok zor olmaya başlamıştır. Bu nedenle zaman zaman Türkmen grupları arasında çeşitli seviyelerde sürtüşmeler de olmuştur. Diğer yandan Türkmenlerin büyük bir çoğunluğu, yüzyıllardan beri sürdüre geldikleri konar göçer yaşam biçimlerini değiştirmeye yanaşmıyorlardı. Türkmenlerin bu mevsimlik yer değiştirmeleri sırasında yerleşik topluluklarla aralarında, ekili alanlara verilen zararlar dolayısıyla ister istemez sürtüşmeler çıkmaktadır. Konar göçerlerle yerleşik topluluklar arasındaki sürtüşmelerin bir başka nedeni de Türkmenlerin yerleşim yerlerine ve kervanlara karşı düzenledikleri talan seferleridir. Devletin yerel askeri güçleri derhal müdahale ediyor, böylece Anadolu Selçuklu Devleti ile konar göçer Türkmenler arasında bazı bazı çatışmalar oluyordu. Kitlesel hareketlerin en temel nedeninin geçim zorlukları olduğu bilinmektedir. Türkmenler de ağır bir geçim zorluğu içine düşmüş olmalıdırlar. Ne var ki o günkü şartları günümüze aktaran yazılı bir kaynak bulunmamaktadır.<ref>Salim Koca, sh.: 16, 17</ref><ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 60, 61</ref>
== Babâ’î İsyânı’nın safhaları ==
=== Sosyal – dini ortam ===
Babai Hareketi’nden günümüze, onların ideolojilerini, görüşlerini yansıtan yazılı hiçbir belge kalmamıştır. Bu yüzden inançlarını, yönettikleri hareketin ilkelerini ve hedeflerini birinci elden kaynaklardan bulamıyoruz. Bununla birlikte Babai Hareketi’nin tüm geleneğinin mirasçısı olan Kalenderiler, sonraki yıllarda menkıbeler, deyişler ve nefesler şeklinde bir geleneği kaleme almışlardır. Bu inanç sisteminin Babai Ayaklanması’nın ideolojik yaklaşımları olduğu, bu haliyle [[heteroks]] özellikler göstermesi gerektiği düşünülmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 100, 101</ref> Bu tarz inanç sistemlerinde ortak üç özelliğin, bir kurtarıcı olarak [[mehdi]] inancı, İslam öncesi inançlarla İslam inancını bir arada harmanlayıp yaşatmak ve güçlü bir mistik yapıya sahip olmanın Babailik inanç çerçevesinde de görüldüğü ileri sürülmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, sh.: 102 - 104</ref>
== Babâ’îBabai İsyânı’nınAyaklanmasının safhaları ==
=== Kitle tabanı oluşturma safhası ===
Dönemin sultanı olan [[II. Gıyaseddin Keyhüsrev]] hakkında günümüze ulaşan hemen hemen bütün kaynaklarda onun ve yönetimi hakkında olumlu bir şey bulmak olanaksızdır. Devlet işlerini bütün bütün, onu tahta geçirmekte esas rol oynayan emirlerin en çok çaba harcıyanı olan [[Sadeddin Köpek]]’e bırakmış, tüm zamanını zevk ve eğlencede geçiren, bu yüzden de halkın nefretini kazanan bir hükümdar olarak söz edilmektedir. Baba İlyas, muhtemelen zaten Türkmenler arasında var olan hoşnutsuzluğu körüklemiş, parlak bir gelecek umudu yaratmış olmalıdır. Bu şekilde geniş Türkmen kitlelerinin bağlılığını kazanmıştır. Öte yandan Gıyaseddin Keyhüsrev’in tahta geçmesinin ananeye aykırı bir şekilde bazı emirlerin oldu bittiye getirmesi, bunların dışındaki emirleri kızdırmış, devlet ricali arasında birbirine diş bileyen iki grup ortaya çıkmıştır. Bu çekişme kuşkusuz devlet idaresinde halkın aleyhine gelişmeleri de doğurmuştur.<ref>Salim Koca, sh.: 18, 19</ref>
 
Ancak faaliyet gösterdiği bölgede başkaca bir harekete geçmeyen Baba İlyas, birden bire ortadan kaybolmuştur. Bir süre sonra yine Türkmenlerin yoğun bulunduğu Amasya civarlarında, bugünkü adı [[İlyas, Amasya|İlyas]] olan köyde ortaya çıkmıştır. Üçüncü göbekten torunu [[Âşıkpaşazâde]], yanına dört müridini veren Dede Karkın tarafından Amasya’ya gönderildiğini yazmaktadır. Buradaki köyde köyün sürüsüne karşılıksız çobanlık yaparken münzevi bir hayat sürmekteydi. Kısa süre sonra köylülerin ve çevredeki Türkmenlerin güvenini kazanmış, sonra da evlenmiştir. Ard arda beş çocuğunun olduğu belirtilmektedir.<ref>Salim Koca, 20, 21</ref>
 
Amasya dolaylarında müritlerinin sayısı arttığında yetenekli ve kendisine bağlı bulduğu bazı müritlerini farklı bölgelerdeki Türkmen grupları içine göndermiştir. Bu müritler Maraş, Elbistan, Kefersud, Adıyaman, [[Gerger]], [[Kâhta]], Harran ve Urfa yörelerine gönderilmiştir.<ref>Salim Koca, sh.: 24</ref>
=== Ayaklanmanın başlaması ===
Baba İlyas’ın gönderdiği müritleri görev bölgelerinde gizlice ayaklanma hazırlıklarına başlamışlardır. Birçok Türkmen hayvanlarını satıp at ve silah edindiler. Ayaklanmanın başlatılması zamanı geldiğini düşünen Baba İlyas, İbn Bibi’nin sözcükleri ile ifade edilirse, müritler vasıtasıyla kendisine bağlı kitlelere iki hedef gösteren bir emir vermiştir. “fesatların kökünü kazımak”, “insanların halini düzeltmek”. Bu hedefler için yöntem de belirtilmiştir, “Karşı gelenler ise, hiç tereddüt etmeden öldürülecek…” Bu iki hedef dışıda bir de ödül vardır, elde edilecek ganimetten hisse almak”.<ref>Salim Koca, sh.: 25</ref>
[[Baba İshâk Kefersudî]] [[Adıyaman]] Hısn-ı Mansûr yakınlarında Kefersud bölgesinde yaşayan Türkmenleri silahlandırarak çevreyi ele geçirmek suretile isyânı başlatmış oldu. Üzerine gönderilen Selçuklu kuvvetlerini peşpeşe yenilgiye uğratarak [[Adıyaman]], [[Gerger]] ve [[Kâhta]]'yı zaptetmeyi başardı.
=== Ayaklanmanın yayılması ve Baba İlyâs’ınİlyas’ın idamı ===
Baba İshak kuvvetleri Malatya üzerine yürüdüklerinde Malatya subaşısı Alişiroğlu Muzafferiddin karşılarına çıkmıştır. Malatya subaşısı Babailer karşısında yenilgiye uğramıştır. Ancak subaşı yeniden asker toplayıp karşılarına çıktı, lakin yine yenilgiye uğradı. Haber saraya ulaştığında Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev korkuya kapılarak emirlere bırakarak ailesiyle birlikte [[Beyşehir Gölü]] kıyısındaki [[Kubadabad Sarayı]]’na çekilmiştir.<ref>Salim Koca, sh.: 26, 27</ref>
 
İsyancı ordusunun Malatya’dan sonra [[Elbistan]] üzerine bölgeyi yağmalamış, karşı koyanları öldürmüştür. Kendilerine katılanlarla daha da güçlenerek en iyi savaşçılarını önden Sivas yönüne göndererek geriden onları izlemişlerdir. Kentteki garnizon komutanı arka arkaya Konya’ya gönderdiği ulaklarla takviye kuvvet istediyse de cevap alamamıştır. İsyancılar kent önlerine gelince kararlı bir saldırıyla kenti düşürdüler, yağmaladılar ve ileri gelenleri öldürdüler. Sivas’ta işlerini bitirince bu kez Amasya yönünde ilerlemişlerdir.<ref>Salim Koca, sh.: 27, 28</ref>
=== Ayaklanmanın yayılması ve Baba İlyâs’ın idamı ===
 
Daha sonra ise [[Malatya]] üzerine yürüyerek buradaki Selçuklu Valisi [[Muzaffereddin bin Alişir|Muzaffer’ûd-Dîn Ali Şîr]] kuvvetlerini de bozguna uğrattıktan sonra kendisine katılan takviye kuvvetlerle [[Amasya]]’ya ulaştı. Onun bu başarıları karşısında, gelişmelerden [[Baba İlyas]]’ı mesul tutan Selçuklu Komutanı Mübâriz’ûd-Dîn-i Armağanşâh [[Baba İlyas]]’ı derhal idam ettirdi.[[Baba İlyas]]'ın idamına pek öfkelenen [[Baba İshak]] bu mevkîde Mübâriz’ûd-Dîn-i Armağanşâh kuvvetlerini de dağıttıktan sonra doğrudan Payitâht Konya üzerine yürüyüşe geçti.<ref>[[İbn Bîbî|İbn-i Bîbî]], ''[[el-Evâmirü'l-Alâiyye fi'l-umûri'l-Alâiyye|El-Evâmir’ûl-‘alâ’iyye]],'' sahife 498-499.</ref>
Baba İshak ve isyancı ordusu, Baba İlyas’a ulaşmak için Amasya üzerine ilerlerken Baba İlyas da bölgede sözü geçen Türkmenleri topladı, onlara mücadelelerinde hiç birinin yaralanmayacağını, ölmeyeceğini söyledi. Çevreyi kontrol altına aldıktan sonra, kaleyi bir an öne ele geçirerek hem kuvvetlerini emniyete almak, hem de bu müstahkem mevkiyi bir harekat üssü haline getirmek için Amasya Kalesi’ne saldırmıştır. Kale, Amasya subaşısı Hacı Armağanşah komutası altındadır. Çatışmaların haftalarca sürdüğü belirtilmektedir. Şiddetli çatışmalarda iki taraftan da yaralı ve ölü olunca müritleri Baba İlyas’tan hesap sordular. Baba İlyas ise şeytan işi bir rüya gördüklerini söylemekle yetinmiştir. Ardından hata yaptığını fark etmiş, “Yarın huzurunuzda tanrı ile konuşmaya gideceğim. Neden fikrini değiştirdi. Öğrenip size söyleyeceğim” demiştir. Daha sonra çatışmalara kendisi de katılmış, ağır biçimde yaralanmış, müridleri kendisini, eşini ve çocuklarını uzaklaştırarak emniyete almışlardır. Kısa süre sonra kale komutanı Hacı Armağanşah bir huruç hareketine girişerek kuşatmacıları püskürttü ve yaralı haldeki Baba İlyas’ı ele geçirdi, hemen ardından kale burçlarından birine astırdı. Fakat Babailer onun ölmediğine, geri döneceğine inandılar.<ref>Salim Koca, sh.: 130, 131</ref>
=== Malya meydan muharebesiMuharebesi ve ayaklanmanın bastırılması ===
Amasya ve Tokat civarına hakim olan isyancılar Konya üzerine ilerlemeye başladıklarında Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev, Babai şeflerine bir elçi göndererek ayaklanmadan vaz geçtikleri taktirde Kayseri’i onlara bıkaracağını bildirmiştir. Ancak Babai şefleri bu öneriyi geri çevirdiler. Bunun üzerine Konya’dan ve Erzurum’dan kuvvetler 6 gün içinde Sivas’ta toplanmıştır. En seçme askerlerden bir araya getirilen bir öncü birlik Emir-i Candar Necmeddîn Behramşah ve Gürcüoğlu Zahireddin Şir komutasında isyancıların üzerine gönderilmiştir. Öncü kuvvet, Malya Ovası’na hakim bir tepe üzerinde henüz kamp kurmuş olan Babailer karşısında savaş durumu almıştır. İki ordunun
 
=== Malya meydan muharebesi ve ayaklanmanın bastırılması ===
[[Baba İshak]]’ın güçlerine ayaklanan Türkmenler'in yanı sıra, [[Halep]] ve [[Antep]] yöresine sürülmüş olan [[Harezm]] [[Türkler]]i de katılınca ayaklanma daha da geniş bir bölgeye yayılmış oldu.{{Kaynak belirt}} [[Elbistan]]’da yenilen Anadolu Selçuklu ordusu [[Sivas]]’ı ayaklanmacılara bırakmak zorunda kaldı. Ardından [[Amasya]] ve [[Kayseri]] de ayaklanmacıların eline geçti. Ayaklanmacılar başkent [[Konya]]’yı tehdit etmeye başlayınca, [[II. Gıyaseddin Keyhüsrev]] buradan ayrılmak zorunda kaldı. [[Baba İlyas]]'ın Amasya Kalesi'nde öldürülmesi ayaklanmacıları daha da kışkırttı. Ayaklanmacılar [[Kırşehir]]'e doğru ilerlemeye başlamışlardı.
[[1240]] tarihide [[Baba İshak]] kumandasındaki [[BabâîlerBabaîler]], aileleri, sürüleri ve bütün ağırlıklarıyla Kırşehir’in doğusunda yer alan ''"Malya"'' Ovası’nda ''"Emîr Necm’ed-Dîn"'' komutasındaki Selçuklu Ordusu ile karşı karşıya geldiler. Kumandan Emîr Necm’ed-Dîn'in zırhlı kuvvetlerden oluşan kiralık [[Franklar|Frank]] askerlerini öne almak suretiyle saldırması{{Kaynak belirt}} neticesinde ''"[[BabâîlerBabaîler]] Ordusu"'' darmadağan oldu. Muharebenin sonunda [[Baba İshak]] ta hayâtınıhayatını kaybetmişti. Mağlup olan [[BabâîlerBabaîler]]'in tamamı kadın ve çocuklar hariç herkes kılıçtan geçirildi.<ref name="TDV" />{{Kaynak belirt}}
 
== Bâbâ'îBabai ayaklanmasının belli başlı sonuçları ==
* Babai Ayaklanmasından sonra, yüzyıllarca Anadolu’da görülen tarikatların bir kısmının Baba İlyas’ın görüşlerinden etkilendiği, hatta devam ettirildiği ileri sürülmektedir. Örneğin, [[Aşıkpaşazade]]’ye göre [[Hacı Bektaş-ı Veli]]’nin [[Horasan]]’dan Anadolu’ya kardeşi Menteş ile birlikte geldiği, ozamanlar Sivas’ta bulunan Baba İlyas’ı ziyaret ettikleri, kardeşi ile birlikte Kırşehir üzerinden Kayseri’ye geldiklerli, Menteş’in Sivas’a döndüğü ve Babai Ayaklanmasına katılıp bu ayaklanma sırasında öldüğü bildirilmektedir. Aşıkpaşazade, Hacı Bektaş-ı Veli’nin Baba İlyas’ın müridi olduğunu ve daha sonra kendi adıyla bilinen [[Bektaşilik]] Tarikatı’nı kurduğunu yazmaktadır.<ref>İsmet Kayaoğlu, [http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/775/9904.pdf Mevlana’nın Çağdaşı Derviş Tarikatları, Babalar, Kaslenderiler ve Diğerleri] sh.: 149</ref> [[Ahmet Yaşar Ocak]], [[Vefailik]] Tarikatı içinde yeni bir [[senkretik]], [[heterodoks]] akımın ortaya çıktığını, 14. yüzyılın başlarına kadar yarım yüzyıl süresince Anadolu’da gelişerek ilk Osmanlı sultanlarının da desteğini sağlayan “Rum Abdalları” denilen bu zümrenin, devletin kuruluş yılları boyunca fetihlerde ve iskan hareketlerinde önemli işler gördüğünü belirtmektedir. Bu zümre kendilerine isim babası olarak Hacı Bektaş-ı Veli’yi seçerek yeni bir tarikat şekline dönüşerek 16. yüzyıl başında [[Bektaşilik]] adını aldığını ileri sürmektedir.<ref>Ahmet Yaşar Ocak, [http://docs.neu.edu.tr/library/nadir_eserler_el_yazmalari/Dini/Bektasi%20Kaynaklari/Ahmet_Yasar_Ocak_Alevi_Bektasi_inanclarin_islam.pdf Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri]</ref>
 
Bâbâ'îBabai Ayaklanması, [[Anadolu Selçuklu Devleti]]ni iyice güçsüz duruma düşürdü ve [[Anadolu Selçukluları]] [[Anadolu]]’ya giren [[Moğollar]]a [[1243]]’teki [[Kösedağ Savaşı]]’nda teslim olmak zorunda kaldı.{{Kaynak belirt}} Bâbâ'îBabai Ayaklanması bastırılmasına karşın, bu harekete bağlı olarak yayılan [[BabâîlikBabaîlik]] inancı etkisini uzun zaman sürdürmüştür. Bâbâ'îBabai ayaklanmasınınAyaklanmasının meydana getirdiği tesirleri aşağıdaki maddeler halinde sıralanabilir:
== Bâbâ'î ayaklanmasının belli başlı sonuçları ==
* Asıl Bâbâ'îBabai Hareketi'de bu ayaklanmadan sonra tesirlerini göstermeye başladı. [[Baba İlyas]] çevresine toplanan [[Yesev’îyye]], [[Vefâ’îyye]], [[Kalender’îyye]], [[Haydâr’îyye]] [[Türkmen]] [[derviş]]lerinden çoğunun katıldığı bu ayaklanma hedefine ulaşamadıysa da, sağ olarak kurtulabilen taraftarları arasında büyük bir dayanışmanın hâsılhasıl olmasına aracılık etti.
Bâbâ'î Ayaklanması, [[Anadolu Selçuklu Devleti]]ni iyice güçsüz duruma düşürdü ve [[Anadolu Selçukluları]] [[Anadolu]]’ya giren [[Moğollar]]a [[1243]]’teki [[Kösedağ Savaşı]]’nda teslim olmak zorunda kaldı.{{Kaynak belirt}} Bâbâ'î Ayaklanması bastırılmasına karşın, bu harekete bağlı olarak yayılan [[Babâîlik]] inancı etkisini uzun zaman sürdürmüştür. Bâbâ'î ayaklanmasının meydana getirdiği tesirleri aşağıdaki maddeler halinde sıralanabilir:
* [[Baba İlyas]]'ın kutsallaştırılan şahsiyeti gittikçe yeni bir [[senkretik|syncrétique ''(farklı dinî inançları bünyesinde toplamak suretiyle birleştiren)'']] [[tasavvuf]]î hareketin odak noktası oldu. Sonradan [[BabâîlikBabaîlik]] adını alan bu cereyan [[Türkmen]]ler arasında doğduğu ve onlara hitâphitap ettiğinden ötürü, onların sosyal, kültürel ve dinî [[i'tikad]]larıyla ahenkli bir yapı oluşturdu. Kısacası [[BabâîlerBabaîler]]'in inançları o devirde doğuda [[Müslümanlar]] tarafından [[Semen’îyye]] olarak adlandırılan dinîn [[i'tikad]]larının pek çoğunu kendi bünyesinde barındırmaktaydı.<ref>[[Tahir Harimî Balcıoğlu|Balcıoğlu, Tahir Harimî]], ''Türk tarihinde mezhep cereyanları'', ''(Mukaddime ve Notlar: [[Hilmi Ziya Ülken]]),'' Kanaat Yayınları, Ahmed Sait tab'ı, İstanbul, 1940.</ref>
* Asıl Bâbâ'î Hareketi'de bu ayaklanmadan sonra tesirlerini göstermeye başladı. [[Baba İlyas]] çevresine toplanan [[Yesev’îyye]], [[Vefâ’îyye]], [[Kalender’îyye]], [[Haydâr’îyye]] [[Türkmen]] [[derviş]]lerinden çoğunun katıldığı bu ayaklanma hedefine ulaşamadıysa da, sağ olarak kurtulabilen taraftarları arasında büyük bir dayanışmanın hâsıl olmasına aracılık etti.
* Günümüzde her ne kadar [[BabâîlikBabaîlik]] adı altında bir [[mezhep]]/[[tarikâttarikat]] bulunmamaktaysa da, [[Bâbâ’îyye]]Babai hareketinin inanç ve geleneklerini atalarından miras olarak alan [[Kızılbaşlar]] adını verdiğimiz zümreler ve onların [[i'tikad]]larını barındıran{{Kaynak belirt}} bir [[Bektâşî TarikâtıBektaşilik]] mevcuttur. Daha sonraki dönemlerde [[Şiî]]liğin ve [[Hurûfî]]liğin etkileri hariç tutulacak olduğunda, [[Kızılbaşlık]] ve [[Bektâşî]Bektaşîi]liğin [[Babâîler]]'in [[i'tikad]]larınıninançlarının değişik isimler altında yeniden sahneye çıkmasından başka bir şey olmadıkları{{Kaynak belirt}} apaçık bir şekilde görülmektedir.
* [[Baba İlyas]]'ın kutsallaştırılan şahsiyeti gittikçe yeni bir [[senkretik|syncrétique ''(farklı dinî inançları bünyesinde toplamak suretiyle birleştiren)'']] [[tasavvuf]]î hareketin odak noktası oldu. Sonradan [[Babâîlik]] adını alan bu cereyan [[Türkmen]]ler arasında doğduğu ve onlara hitâp ettiğinden ötürü, onların sosyal, kültürel ve dinî [[i'tikad]]larıyla ahenkli bir yapı oluşturdu. Kısacası [[Babâîler]]'in inançları o devirde doğuda [[Müslümanlar]] tarafından [[Semen’îyye]] olarak adlandırılan dinîn [[i'tikad]]larının pek çoğunu kendi bünyesinde barındırmaktaydı.<ref>[[Tahir Harimî Balcıoğlu|Balcıoğlu, Tahir Harimî]], ''Türk tarihinde mezhep cereyanları'', ''(Mukaddime ve Notlar: [[Hilmi Ziya Ülken]]),'' Kanaat Yayınları, Ahmed Sait tab'ı, İstanbul, 1940.</ref>
* İlmî açıdan [[Şiîlik]] aracılığıyla açıklanması pek olası görülmeyen ve bu iki [[tarikât]]atarikata mensup yazarlar tarafından XVI. yüzyıldan evvel kendi bünyelerinde henüz [[Şiî]]liğin tesirlerinin hissedilmediği devirlerde üretilen bazı menkıbelerden müteşekkil olan eserler [[Bâbâ’îyye]]Babai [[i'tikad]]ınıHareketini anlamamıza ışık tutan yegâne kaynaklar olarak karşımıza çıkmaktadır.<ref>TDV, ''İslâm Ansiklopedisi'', Cilt 4, Sahife 373-374, İstanbul, 1991.</ref>
* Günümüzde her ne kadar [[Babâîlik]] adı altında bir [[mezhep]]/[[tarikât]] bulunmamaktaysa da, [[Bâbâ’îyye]] hareketinin inanç ve geleneklerini atalarından miras olarak alan [[Kızılbaşlar]] adını verdiğimiz zümreler ve onların [[i'tikad]]larını barındıran{{Kaynak belirt}} bir [[Bektâşî Tarikâtı]] mevcuttur. Daha sonraki dönemlerde [[Şiî]]liğin ve [[Hurûfî]]liğin etkileri hariç tutulacak olduğunda, [[Kızılbaşlık]] ve [[Bektâşî]]liğin [[Babâîler]]'in [[i'tikad]]larının değişik isimler altında yeniden sahneye çıkmasından başka bir şey olmadıkları{{Kaynak belirt}} apaçık bir şekilde görülmektedir.
* İlmî açıdan [[Şiîlik]] aracılığıyla açıklanması pek olası görülmeyen ve bu iki [[tarikât]]a mensup yazarlar tarafından XVI. yüzyıldan evvel kendi bünyelerinde henüz [[Şiî]]liğin tesirlerinin hissedilmediği devirlerde üretilen bazı menkıbelerden müteşekkil olan eserler [[Bâbâ’îyye]] [[i'tikad]]ını anlamamıza ışık tutan yegâne kaynaklar olarak karşımıza çıkmaktadır.<ref>TDV, ''İslâm Ansiklopedisi'', Cilt 4, Sahife 373-374, İstanbul, 1991.</ref>
{{ayrıca bakınız|Anadolu Selçukluları devrinde Alevîler|Alevî-Bâtınîlik tarihi|Safevî-Kızılbaş tarihi|Hurûfî-Bektâşî inancı|Semen’îyye|Tengricilik}}
 
6.771

değişiklik