"Memlûk" sayfasının sürümleri arasındaki fark

İçerik genişletildi
(Ufak düzenleme yapıldı)
(İçerik genişletildi)
[[Dosya:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|250px|küçükresim|Yaklaşık 1550 yılına tarihlenen bir melûk süvari zırhı.]]
[[Dosya:Mamluke.jpg|thumb|1810'da çizilmiş bir Memlûk süvarisi resmi.]]
'''Memlûk''' ({{dil-ar|مملوك}}), [[İslâm]] dünyasında hükümdara bağlı [[Kölelik|köle]] kökenli asker. Memlûkler profesyonel asker olarak İslâm toplumuna girmişler ve zamanla güçlenerek iktidarı ele geçirebilecek konuma gelen oligarşik bir topluluk olmuşlardır.
 
Memlûk sözcüğü Arapça me-le-ke fiil kökünden türetilmiş olup "efendisinin buyruğu altındaki köle" anlamına gelmektedir. Genelde memlûk sözcüğü 9. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar İslâm dünyasında faaliyet göstermiş beyaz ırka mensup köle kökenli askerleri tanımlamak için kullanılmıştır. Bu bağlamda memlûk sözcüğü "çeşitli hükümdar veya devlet idarecilerinin muhafız birliklerinde görev yapan hususi, içtimai ve hukuki konumu olan asker" anlamına gelir.
 
Memlûkler'in çoğu başta [[Kumanlar|Kuman]]-[[Kıpçaklar|Kıpçak]] olmak üzere [[Türk halkları]]ndan oluşuyordu. Ayrıca [[Çerkesler|Çerkes]] ve [[Gürcüler|Gürcü]] kökenli memlûkler de bulunmaktaydı.<ref>{{kitap kaynağı |soyadı1=McGregor |ad1=Andrew James |başlık=A Military History of Modern Egypt: From the Ottoman Conquest to the Ramadan War |tarih=2006 |yayıncı=Greenwood Publishing |isbn=9780275986018 |sayfa=15 |dil=İngilizce |alıntı=By the late fourteenth century Circassians from the north Caucasus region had become the majority in the Mamluk ranks.}}</ref><ref>{{dergi kaynağı |ad1=Daniel |soyadı1=Crecelius|ad2=Gotcha |soyadı2=Djaparidze|başlık=Relations of the Georgian Mamluks of Egypt with Their Homeland in the Last Decades of the Eighteenth Century |dergi=Journal of the Economic and Social History of the Orient |tarih=2002 |cilt=45 |sayı=3 |sayfalar=320-341 |dil=İngilizce |issn=0022-4995}}</ref> Bunların dışında [[Balkanlar|Balkan]] kökenli ([[Sırplar]], [[Yunanlar]] ve [[Güney Slavları]]) memlûkler olduğu da bilinmektedir. Beyaz tenli olmayanların Memlûk olma şansı yoktu. [[Etiyopyalı|Habeş]], [[Batı Afrika]]lı, [[Hintler|Hint]] ve benzerleri Memlûk hiyerarşisine ancak hadımlık yoluyla girmişlerdir. Bunlar da Memlûk toplumunun bir kısmını oluşturmuşlardır. [[Eyyûbîler]] zamanında Mısır'daki memlûklerin çoğunu oluşturanlar [[Kıpçaklar]] idi.<ref>{{Kitap kaynağı| soyadı1=Isichei | ad1=Elizabeth | tarih=1997 | başlık=A History of African Societies to 1870| yayıncı=Cambridge University Press|sayfa=192|dil=İngilizce}}</ref>
 
== GaleriTarihçe ==
== Memlûklerin diğer kölelerden farkları ==
=== Ortaya çıkışı ===
[[Dosya:Three Mamelukes with lances on horseback.jpg|thumb|sol|200px|Üç memlûk]]
Muhafız birliklerinde görev yapan, kendilerine has içtimai ve hukuki statüye sahip memlûkler, bir tür profesyonel asker niteliğinde İslâm toplumuna girmişler ve zamanla siyasi iktidarları ele geçiren bir güç halini almışlardır. Bunu gerçekleştirirken köle olmalarını yadırgamamışlar hatta ulaştıkları konumu bir eleme ve seçilme sonucunda elde ettikleri için memlûk kimliğini bir imtiyaz ve asalet belirtisi olarak görmüşlerdir. Memlûk sınıfına dâhil olmak için bazı önemli kriterler bulunmaktadır. Bunların başta geleni, İslâm âlimlerinin uygun bulduğu kölelik statüsünde ve beyaz ırktan olmaktır. Memlûklar, genellikle [[Kafkasya]]'dan ve [[Orta Asya]] bozkırlarından gelen ve "[[Türk halkları|Türk]]" diye adlandırılan kavimlerden seçilirdi. Etiyopyalı, Batı Afrikalı ve Hintli hadımlar memlûk statüsünde olmayıp bunlar memlûklerin hizmetindeki unsurlardı.
[[Dosya:Le Caire Mausolée des Mamelouks.jpg|thumb|250px|Kahire'deki Memlûk mezarları.(Michel Benoist, 2005)]]
[[Dosya:A Mamluk from Aleppo.jpg|thumb|250px|[[Halep]]'ten bir Memlük]]
[[Dosya:Sebah, Pascal (1823-1886) - n. 489 - Tombeaux des Mamelouks - Ciaro - 1880s.jpg|thumb|250px|[[Kahire]]'deki Memlûk mezarları. (Pascal Sebah, 1880-1886)]]
 
=== Arap hâkimiyetinde memlûkler ===
Memlûk adayları köle olarak satın alınırlardı. Ama, hem satın alanlar, hem de satanlar ile bu satışa konu olan kişiler bilirlerdi ki, askeri okul eğitiminden sonra, mevcut kölelik statüsü değişecektir. Böylece Memlûkler, ileride kaderlerini çizebiliyorlardı. Oysa, diğer kölelerin özgürlüklerini elde etme konusunda kesin bir şansları yoktu. Onların özgürlüklerini kazanmaları için efendilerinin ya onları azat etmesi ya da yakınlarının onları bularak fidye ödemesi gerekiyordu.<ref name="DPi">{{Kitap kaynağı| yazar= Daniel Pipes| başlık = ''Slave Soldiers and Islam: The Genesis of a Military System''| url = | erişimtarihi = | erişimyılı = | erişimayı = | yayımcı= | yıl= 1988| yer = Şikago| id =| bölüm = | sayfalar = sf. 10 }} {{İng}}</ref>
[[Muhammed]] ve [[Dört Halife]] devirlerinde İslâm ordusu Arap asıllı askerlerden meydana geliyordu. Fetihlerle birlikte Araplar dışında İslâm'a girenlerin sayısında hızlı bir artış görüldü. Yeni Müslüman olanlardan [[İranlılar]] ve [[Kıptîler]] gönüllü veya ücretli asker konumunda orduya katıldılar. [[Emevîler]] döneminde başta [[Türkler|Türk]], [[Berberiler|Berberî]] ve İranî olmak üzere Arap dışı Müslüman askerlerin sayısı daha da arttı. Emevîler için en önemli asker kaynağı [[Horasan (bölge)|Horasan]]'dı. Öncelikle sınır boylarında yaşayanlar büyük ölçüde Müslümanların tarafına geçmişler ve "[[mevâlî]]" sıfatıyla Arap ordularına katılmışlardı. Ancak ordunun kumanda kademesinde Araplar yer alıyor ve mevâlî statüsünde bulunanlar onların kendilerine ikinci sınıf insan gözüyle bakmasını kabullenemiyordu.
 
[[Basra]] Valisi [[Ubeydullah bin Ziyâd]], 674 yılında [[Buhara]] seferinden dönerken beraberinde getirdiği 2.000 kişilik bir Türk birliğini Basra'ya yerleştirmişti. [[Kuteybe bin Müslim]]'in emrindeki 12.000 askerin de yaklaşık 7.000 kadarı, çoğunluğu Türk olmak üzere Arap dışı Müslümanlardan oluşuyordu. Diğer taraftan [[Velîd bin Abdülmelik]] zamanında gerçekleştirilen [[Kuzey Afrika]] ve [[Endülüs]]'teki fetihlerden sonra İslâm ordusunda yer alan Berberî asıllı askerlerin sayısı da çok artmıştı.
İkinci olarak, askeri okula katılan Memlûk adayı köleler, diğer köleler gibi olumsuz barınma ve beslenme koşullarıyla karşılaşmazlardı. Memlûk adaylarından ileride usta bir asker olmaları beklenildiği için, ihtiyaçları ideal koşullarda karşılanmaktaydı.<ref name="DPi"/> Üçüncü olarak, toplumsal statü bakımından köleler, özgürlükten yoksun olarak, her türlü ağır işlerde çalıştırılırlardı. Toplumda hor ve hakir görülen, pazarlarda ikinci sınıf insanlar olarak alınıp satılabilen insanlar olarak algılanırlardı. Memlûk adayı köleler de başlangıçta böyle pazarlarda alınıp satılsa da, Memlûk adayı olarak yetiştirildikten sonra azat ediliyordu. Memlûk sistemine giren bir Memlûk, sosyal statü bakımından en üst sınıfta yer alıyordu.<ref>Daniel Pipes, a.g.e., s.17</ref> Oysa normal köleler, toplumun en alt sınıfında bulunuyorlardı.
[[Dosya:Photography Q27441.jpg|250px|küçükresim|Samerra'nın 20. yüzyıl başlarındaki görünümü.]]
750 yılında Emevîlerin yıkılmasına sebep olan Horasan kuvvetleri arasında Türk ve İranlı unsurlar çoğunluktaydı. Bu tarihten itibaren Horasanlılar yaklaşık iki nesil boyunca [[Abbâsîler|Abbâsî]] ordusunun en önemli birliklerini teşkil ettiler. Göçebe menşeli bu askerler Irak'taki yeni konumlarına çok çabuk uyum sağladılar ve kısa zamanda halife ve halk nezdinde büyük itibar kazandılar. [[Emîn]] ve [[Memûn]] arasındaki iç savaşta kardeşini yenen Memûn, Horasan dolaylarından topladığı kuvvetlerle iktidarı ele geçirmiş ve korumayı başarmıştı. İslâm ordusundaki Arap dışı unsurlar arasında Türkler kadar nüfuzlu olanlar yoktu. Memûn'un Horasanlı askerlerinin hemen tamamı Türklerden oluşuyor ve [[Mutasım]] devrine kadar daha çok Horasanlılar diye biliniyordu. Bu askerler hem milliyetleri hem askerî kimlikleri bakımından memlûk sisteminin bir prototipiydi. Mutasım zamanında memlûk sayısında çok hızlı ve önemli bir artış oldu. Bunun başlıca sebebi Abbâsîlerin kuruluşuna büyük katkıları olan İranlıların nüfuzunun gittikçe artmasıdır. Araplarla İranlılar arasındaki rekabetin, devletin işleyişini tehlikeli biçimde etkilemeye başlaması sebebiyle Memûn ile halefleri bu güçler arasında denge kurmak amacıyla İslâm devleti sınırları dışından Türkleri getirterek onlardan özel askerî birlikler kurmuşlardır. Böylece ordudaki memlûklerin sayısı kısa zamanda 30.000'e ulaştı. Bu birliklerin kumanda kademelerinde yine Türkler bulunuyordu. Mutasım, Türk birlikleri için [[Samarra]] şehrini kurarak onlara geniş [[ikta]]lar verdi ve yerli halkla karışmalarını engellemek amacıyla Asya steplerinden evlenecekleri kızlar getirtti.
 
=== Kendi devletlerini kurmaları ===
Dördüncü olarak, Memlûkler hukuk bakımından da kölelerden üstünlerdi. Özgür bir fert olarak hareket eden Memlûk, kendi iradesiyle evlenebilirdi. Fakat, köle statüsünde olanlar için bu durum, efendisinin izniyle mümkündü. Bir Memlûkün çocuğu hür doğarken, kölenin çocuğu da köle olarak doğmaktaydı. Beşinci olarak Memlûklerin mülk edinebilme hakkı varken, kölelerin böyle bir hakkı yoktu. Son olarak, kanun önünde de Memlûklerin üstünlüğü bulunmaktaydı.
Memlûk sistemi kısa zamanda devletin hüküm sürdüğü bütün topraklara yayıldı. Artık halifelerin memlûkleri yanında eyalet valilerinin de memlûkleri vardı. Ancak bu durum ülke içinde devlet otoritesinin ortadan kalkmasına yol açtı. Başlangıçta vilayetlerdeki düzeni memlûkler sayesinde sağlayan halifeler ve valiler bu defa onların merkeze karşı bağımsızlık mücadeleleriyle karşılaştılar. Babası Memûn'un hizmetinde bir memlûk olan Mısır vali vekili [[Ahmed bin Tolun]], soydaşı memlûklerin desteğini alarak 868 yılında Mısır'da ilk Müslüman-Türk devletini kurdu. Yine [[Tolunoğulları]]nın yıkılmasından sonra Mısır valiliğine getirilen ve Abbâsîlerin hizmetindeki başka bir Türk memlûkunun oğlu olan [[Muhammed bin Toğaç]] emrindeki 8.000 memlûkun desteğiyle Mısır'da iktidarı ele geçirip [[İhşîdîler]]i tesis etti. 969 yılında bu devleti yıkan [[Fâtımî Devleti|Fâtımîler]] de memlûk sistemini uygulamak durumunda kaldılar. Fâtımî ordusunda başlangıçta Berberî ve Zencî birlikleri bulunuyordu. [[Müstansır (Fâtımî halifesi)|Mustansır]] zamanından itibaren sadece Türklerden meydana gelen memlûk birlikleri kuruldu. Fâtımîler, bu birlikler sayesinde özellikle Suriye ve Mısır üzerindeki hâkimiyetlerini belirli bir zaman sürdürme imkânı buldular. Türk memlûkleri farklı devletler tarafından yaklaşık beş asır boyunca tercih edilen askerî kuvvet oldu. Bir Müslüman yönetici, Türk memlûklerindan birlik kurmaya karar verdiğinde komşu devletler de başka seçenekleri bulunmadığından onu takip ediyordu çünkü aksi takdirde diğerlerinin karşısında zayıf duruma düşüyordu. Memlûk elde edilebilecek bölgelere hükmeden veya onlara yakın bir coğrafyada olan Müslüman yöneticiler düşmanlarına karşı avantajlı durumdaydılar. Örneğin [[Sâmânîler]] bu avantajı çok iyi kullanmışlardı.
 
Başlangıçta Türk devletlerinin ordularında köle askerlerden oluşan birlikler yoktu. Türklerin gulâm/memlûk sistemini uygulamaları 11. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. Türk hanedanları bu yüzyılda Orta Asya'dan gelerek [[İran]]'a yayıldılar ve zaman zaman [[Türkmenler|Türkmen]] birliklerinin yerine daha güvenilir bir unsur olan gulâmları kullandılar. Gulâmlık müessesesi, memlûk sisteminin tam bir benzeri olduğu gibi amaç ve görevleri bakımından [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlılar]]daki [[kapıkulu]] askeriyle de eşdeğerdir.
Tarihte Memlûkler tarafından kurulmuş devlet olarak şunlar sayılabilmektedir:
[[Dosya:Bahri Dynasty 1250 - 1382 (AD)-es.svg|250px|küçükresim|[[Bahrî Hanedanı]] yönetiminde iken [[Memlûk Sultanlığı]]'nın sınırları.]]
 
[[Selâhaddîn Eyyûbî]]'den itibaren Mısır ve Suriye'de istihdam edilen memlûklerin sayısı çok arttı. Bu devirde memlûkler, emirlerin birliklerinin çekirdeğini oluşturmaktaydı. [[Eyyûbîler|Eyyûbî]] sultan ve meliklerinin her biri, kendi devletini korumak ve diğer bir melikin toprağı üzerindeki emellerini gerçekleştirebilmek için yeni askerî birlikler kurmak zorunda kaldı. Hasımları karşısında kendilerini güçlü kılacak bir unsur olarak memlûk istihdam etmeye başladılar. 12. yüzyılın ortalarında [[Orta Doğu]]'daki irili ufaklı bütün İslâm devletlerinde memlûklerin sayısı ve nüfuzu hızlı bir şekilde arttı. Artık Türk memlûkleri bölgede siyasi ve askerî olaylarda belirleyici bir güç olmuş ve şehzadelerin tahta geçişlerini kontrolleri altına almışlardı. Çünkü Eyyûbî hükümdarları saltanatlarını korumak için mutlaka memlûklerin desteğine ihtiyaç duyuyor, onlar da bu sayede siyasi nüfuzlarını gittikçe arttırmaya çalışıyordu. Nihayet 1250 yılında [[Mısır]]'da iktidarı ele geçirip 1517'de [[I. Selim]] tarafından yıkılacak olan [[Memlûk Sultanlığı|Memlûkler Devleti]]'ni kurdular ve yıkılıştan sonra da 1811 yılında [[Kavalalı Mehmed Ali Paşa]]'nın önde gelen beylerini ortadan kaldırmasına kadar nüfuzlarını korudular. Memlûkler Mısır'dan başka [[Hindistan]]'da da kendi adlarıyla anılan bir [[Delhi Sultanlığı|hanedan kurmuşlardır]].
* [[Akşitler]] ([[Abbasiler]]'in memlûklerinden)
* [[Tolunoğulları]] ([[Abbasiler]]'in memlûklerinden)
* [[Gazneliler]] ([[Samaniler]]'in memlûklerinden)
* [[Harezmşahlar]] ([[Büyük Selçuklu Devleti|Selçuklular]]'ın memlûklerinden)
* [[Köle Hanedanı]] ([[Delhi Sultanlığı]]'nın ilki)
* [[Memlûk Devleti|Mısır Memlûk Sultanlığı]] ([[Eyyubiler]]'in memlûklerinden)
 
== Galeri ==
<gallery>
File:Mamluk.jpg|Bir Memlük askerinin portresi, 1779
File:Mamluke.jpg|[[Carle Vernet]] tarafından çizilen bir Memluk süvarisi, 1810
File:Le Mameluke Roustam by Jacques Nicolas Paillot de Montabert 1806.jpg|Ermeni memuru [[Roustam Raza]] Napolyon'un kişisel korumasıydı;[[Jacques-Nicolas Paillot de Montabert]] tarafından çizilmiştir.
</gallery>
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[Kapıkulu Ocağı]]
 
== Kaynakça ==
;Özel
{{Kaynakça}}
 
;Genel
== Dış bağlantılar ==
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Kızıltoprak|ad=Süleyman|ansiklopedi=İslâm Ansiklopedisi|başlık=Memlük|tarih=2004|yayıncı=Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları|cilt=29|yer=İstanbul|sayfalar=87-90}}
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Kopraman|ad=Kâzım Yaşar|ansiklopedi=İslâm Ansiklopedisi|başlık=Bahriyye|tarih=1991|yayıncı=Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları|cilt=4|yer=İstanbul|sayfalar=512}}
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Kopraman|ad=Kâzım Yaşar|ansiklopedi=İslâm Ansiklopedisi|başlık=Burciyye|tarih=1992|yayıncı=Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları|cilt=6|yer=İstanbul|sayfalar=419-420}}
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Kopraman|ad=Kâzım Yaşar|ansiklopedi=Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi|başlık=Mısır Memlükleri|tarih=1992|yayıncı=Çağ Yayınları|cilt=6|yer=İstanbul|sayfalar=433-540}}
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Kopraman|ad=Kâzım Yaşar|ansiklopedi=Türkler|başlık=Mısır Memlûkleri (1250-1517)|tarih=2002|yayıncı=Yeni Türkiye Yayınları|cilt=5|yer=Ankara|sayfalar=99-126}}
{{Commons kategori|Mamluks}}
*{{ansiklopedi kaynağı|soyadı=Yiğit|ad=İsmail|ansiklopedi=İslâm Ansiklopedisi|başlık=Memlükler|tarih=2004|yayıncı=Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları|cilt=29|yer=İstanbul|sayfalar=97-100}}
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198106/art.of.the.mamluks.htm Arts of the Mamluks]
{{Creative Commons beyanı|cc=bysa3|url=https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=70994|yazar=Mustafa Uyar}}
* [http://www.islamicarchitecture.org/dynasties/mamluks.html Mamluks - Military slave dynasty]
 
[[Kategori:Memlûkler| ]]
[[Kategori:Çerkes soylular]]
[[Kategori:Gürcistan tarihi]]
[[Kategori:Kıpçaklar]]
[[Kategori:Şövalyeler]]
[[Kategori:Memlûk Sultanlığı]]
[[Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'nun askerî birimleri]]
[[Kategori:İslam ve kölelik]]
[[Kategori:Köle askerler]]
110.438

değişiklik