"Meksiko" sayfasının sürümleri arasındaki fark

düzeltme AWB ile
(düzeltme AWB ile)
'''Meksiko''' ({{dil-es|link=no|Ciudad de México}}, {{IPA-es|sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko|am|Es-Ciudad de Mexico.ogg}}; "CDMX" olarak kısaltılmaktadır), [[Meksika]]'nın [[Meksika'nın idari bölümleri|32 federal yapılanmasından]] biri, ülkenin başkenti ve nüfus bakımından en büyük şehri. "Alfa" bir [[küresel şehir]] olup,<ref>{{web kaynağı |author = Foreign Policy |title = The 2008 Global Cities Index |year = 2008 |url = https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |accessdate = December 27, 2009 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |archivedate = January 10, 2010 }}</ref> [[Amerika]] kıtasının en önemli finansal merkezlerinden biridir.<ref>{{web kaynağı |url = http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |title = WFE – Member Exchanges |publisher = World-exchanges.org |date = April 1, 2003 |accessdate = March 25, 2010 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100325115155/http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |archivedate = March 25, 2010 }}</ref>
 
Ülkenin merkezinde bulunan [[Meksika Vadisi]]'ndeki platolarda, {{convertDönüştürme|2240|m|ft}} rakımda yer alır. İdari olarak 16 [[Meksiko'nun beldeleri|beldeye]] ayrılmıştır. 1.485&nbsp;km² yüzölçümüyle ülkenin en küçük idari birimidir. 2015 sayımına göre 8.918.653 nüfusa sahiptir. Federal ve eyalet hükûmetlerinin hemfikir olduğu [[Büyük Meksiko]] tanımına göre tahmini olarak 21,3 milyonun üzerine ulaşan nüfus, şehri [[batı yarımküre]]deki [[Nüfuslarına göre büyük şehirler listesi|en büyük ikinci metropol]], en büyük [[Nüfuslarına göre kentsel yığışımlar listesi|onuncu kentsel yığışım]] ve [[İspanyolca]] konuşulan şehirlerin en büyüğü yapmaktadır. Şehir, Meksika'nın [[gayri safi yurt içi hasıla]]sının yaklaşık %15,8'ini oluştururken, Büyük Meksiko göz önüne alındığında bu oran %22'ye kadar çıkar.
 
Meksiko, Amerika kıtasının [[Hâlâ yaşanılan en eski şehirler listesi|en eski başkenti]] olmasının yanı sıra, [[Quito]] ile birlikte [[kızılderililer]] tarafından kurulan iki başkentten biridir. Şehir, [[Tenochtitlan]] adıyla [[Aztekler]] tarafından 1325 yılında, [[Texcoco Gölü]] üzerine inşa edildi. [[Aztek İmparatorluğu'nun İspanyollar tarafından fethi]] sırasında, 1521'deki [[Tenochtitlan Kuşatması]] sonrasında şehrin neredeyse tamamı yıkıma uğradı. Bu yıkımın ardından, [[İspanyol mimarisi#İspanyol koloni mimarisi|İspanyol mimarisiyle]] şehir yeniden inşa edildi. 1524'te Meksiko belediyesi kuruldu ve şehir ''México Tenochtitlán'' olarak adlandırıldı. 1585'te ise resmî olarak ''Ciudad de México'' (Meksiko Şehri) adı benimsendi. Şehir, [[İspanyol İmparatorluğu]]'nun büyük bir bölümünün siyasi, idari ve finansal merkezi olarak faaliyet gösterdi. 1821'de sona eren [[Meksika Bağımsızlık Savaşı]] ile birlikte bağımsızlığını kazanan Meksika'nın bir parçası oldu ve 1824 yılında [[federal bölge]] statüsüne kavuştu.
 
== Coğrafya ==
Şehir; ülkenin orta-güney kısımlarında yer alan [[Trans Meksika Yanardağ Kuşağı]]'nın bir parçası olan [[Meksika Vadisi]]'nde konumlanmıştır.<ref name="PorruaCuenca">{{kitap kaynağı |başlık = Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de |yıl = 1995 |yayımcı = Editorial Porrua |yer = Meksiko |dil = İspanyolca |isbn = 978 968 452 907 6 |sayfalar = 2238 |cilt = 3 }}</ref><ref name="casestudy">{{web kaynağı |url = http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |başlık = Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources |tarih = Aralık 2004 |dil = İngilizce |arşivurl = https://web.archive.org/web/20081207190625/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100 |arşivtarihi = 7 Aralık 2008}}</ref> En düşük rakımı [[ortalama deniz seviyesinden yükseklik|ortalama deniz seviyesinden yüksekliği]] {{convertDönüştürme|2,200|m|ft|abbr=off|sp=us}} olan şehir, yüksekliği {{convertDönüştürme|5,000|m|ft|abbr=off}}'yi aşan dağ ve yanardağlarla çevrilidir.<ref name="natresearch">{{kitap kaynağı |başlık = Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability. |yazar = National Research Council Staff |yıl = 1995 |yayımcı = National Academies Press |yer = Washington, DC |isbn = 978-0-309-05245-0 |dil=İngilizce}}</ref> Kendisini çevreleyen dağlardan gelen suların drenajı için doğal bir sisteme sahip olmayan vadi sebebiyle sehir, gerçekleşebilecek sellere müsait bir durumdadır. Bu sebeple 17. yüzyıldan itibaren drenaj amacıyla çeşitli kanallar ve tüneller yapılmıştır.<ref name="PorruaCuenca" /><ref name="natresearch" />
 
Meksiko'nun büyük bir kısmı, 17. yüzyılda başlayan süreç sonrasında günümüz itibarıyla tamamen kurumuş olan [[Texcoco Gölü]]'nün yer aldığı alan üzerine kurulmuştur.<ref name="PorruaCuenca" /> Sismik aktivitelerin yoğun olarak yaşandığı bir bölgedir.<ref name="yip">{{dergi kaynağı |son = Yip |ilk = Maricela |son2 = Madl |ilk2=Pierre |başlık = Air Pollution in Mexico City |sayfalar = 16 |yayımcı = Salzburg Üniversitesi |tarih = 16 Nisan 2002 |url = http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm |dil =İngilizce }}</ref> Göl yatağının bulunduğu kısımların zemini doygun kilden meydana geldiğinden dolayı, yeraltı sularının aşırı miktarda çekilmesine ve bu da [[yeraltı suyu kaynaklı çökme|zeminin çökmesine]] yol açmaktadır. 20. yüzyılın başlarından itibaren şehir, bazı noktalarda {{convertDönüştürme|9|m|ft|abbr=off}}'ye ulaşan boyutlarda çökmüştür. Bu çökme, yüzey akışı ve atık suyun tahliyesinde sorunla yol açmakta, özellikle [[yağışlı mevsim]]de su baskınlarının meydana gelmesine sebebiyet vermektedir.<ref name="natresearch" /><ref name="yip" /><ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2017/02/17/world/americas/mexico-city-sinking.html?emc=edit_ta_20170217&nl=top-stories&nlid=73270920&ref=headline&_r=0 New York Times: "Mexico City, Parched and Sinking, Faces a Water Crisis" By Michael Kimmelman] February 17, 2017</ref> Günümüzde göl yatağının bulunduğu bölgede doğal yeşil alan kalmamış olup, ağaçlık alanların büyük bir kısmı güneyde: [[Milpa Alta]], [[Tlalpan]] ve [[Xochimilco]] beldelerinde bulunmaktadır.<ref name="yip" />
 
<gallery mode=packed heights=150px>
Meksiko'da, tropikal kuşakta bulunmasına karşın yüksek rakımlı bir şehir olmasından ötürü [[okyanusal iklim|subtropikal dağ iklimi]] ([[Köppen iklim sınıflandırması]]nda ''Cwb''), görülmektedir. Vadinin alçak kısımları, güneydeki yüksek kısımlarına göre daha az yağış alır.
 
Yıllık ortalama sıcaklık, bölgenin yüksekliğine göre {{convertDönüştürme|12|to|16|C|F}} arasında değişmektedir. Sıcaklık, nadiren {{convertDönüştürme|3|C|0}}'nin altına düşer veya {{convertDönüştürme|30|C|0}}'nin üstüne çıkar.<ref name=weatherspark>{{Web kaynağı | title = Average Weather for Mexico City | url = http://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal | publisher = Weather Spark | accessdate = October 29, 2013 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20161105013644/https://weatherspark.com/averages/32574/Mexico-City-Distrito-Federal | arşivtarihi = 5 Kasım 2016}}</ref> Şehir tarinde ölçülen en düşük sıcaklık 13 Şubat 1960'ta {{convertDönüştürme|−4.4|C}} ile gerçekleşirken en yüksek sıcaklık 9 Mayıs 1998'de {{convertDönüştürme|33.9|C}} ile gerçekleşmiştir.<ref name="Extreme temps">{{web kaynağı |url = http://smn.cna.gob.mx/es/pronosticos/pronosticossubmenu/reporte-diario-del-observatorio-de-tacubaya |title = Reporte Diario del Observatorio de Tacubaya |publisher = Servicio Meteorológico Nacional |language = Spanish |accessdate = October 13, 2016 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161014033451/http://smn.cna.gob.mx/es/pronosticos/pronosticossubmenu/reporte-diario-del-observatorio-de-tacubaya |archivedate = October 14, 2016 |df = mdy-all }}</ref>
 
Meksika Vadisi, [[yüksek basınç]]lı sistemlerin etkisine maruz kalır. Bu sistemlerin oluşturduğu zayıf rüzgârlar, şehirdeki [[hava kirliliği|kirli havanın]] vadi dışına dağılmamasına sebep olur.<ref>{{ web kaynağı|url = http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |başlık = Program to improve air quality in the Metropolitan zone of the valley of del Medio Ambiente del Distrito Federal, SMA (2002) Programa para Mejorar la Calidad del Aire de la Zona Metropolitana del Valle de México, Gobierno del Distrito Federal |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070126231119/http://www.sma.df.gob.mx/sma/download/archivos/proaire_2002-2010.pdf |archivedate = January 26, 2007 }}</ref>
 
Şehir her yıl, ortalama {{convertDönüştürme|820|mm|in|1}} yağış alır. Haziran ayından eylül-ekim aylarına kadarki dönem, yağışların en yoğun yaşandığı dönemdir ve yılın kalan kısmında bu döneme kıyasla çok az yağış görülür.<ref name="natresearch" /> Yağmurun yanı sıra dolu yağışı da görülebilirken kış aylarında nadiren kar yağışı gerçekleşir ki şehirde kaydedilen son kar yağışı 12 Ocak 1967'dedir. Rüzgârların etkisiyle denizden gelen nemli havanın yol açtığı yağışlarla, haziran-ekim arasında yaşanan yağışlı mevsim ile yılın geri kalan kısmında görülen ve yağışlı mevsime kıyasla çok az yağış görülen [[kurak mevsim]], Meksiko'da görülen iki ana mevsimdir. En çok yağış alan ay temmuz iken, aralık ayı en az yağışın gördüğü aydır. Kurak mevsim, soğuk ve ılık dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Kasım-şubat arasında süren soğuk dönemde, kuzeyden gelen kutupsal [[hava kütlesi|hava kütleleri]] havanın büyük oranda kurak kalmasını sağlar. Mart-mayıs arasındaki ılık dönemde ise tropikal rüzgârların etkisi görülse de yağış oluşturacak kadar nem taşımazlar.<ref name="lafragua">{{Cite journal |last = Lafregua |first = J |author2 = Gutierrez, A, Aguilar E, Aparicio J, Mejia R, Santillan O, Suarez MA, Preciado M |title = Balance hídrico del Valle de Mexico |version = |publisher = Anuario IMTA |year = 2003 |url = http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |format = PDF |id = |accessdate = December 1, 2008 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081216230728/http://www.imta.gob.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf |archivedate = December 16, 2008 }}</ref>
 
== Tarihçe ==
==== Raylı sistemler ====
{{ana|Meksiko metrosu|Banliyö Treni (Meksika)|Meksiko hafif raylı sistemi}}
Şehirde hizmet veren [[metro]] sistemi {{convertDönüştürme|226.5|km|0|abbr=on}} uzunluğunda olup, Latin Amerika'daki en büyük metro ağıdır. 4 Eylül 1969'da tek hatla hizmete giren metro, günümüzde 12 hatta sahiptir ve toplamda [[Meksiko metrosu istasyonları listesi|195 istasyondan]] oluşmaktadır. 2015 verilerine göre yaklaşık olarak yıllık 1,624 milyar, günlük ise 4,44 milyon yolcu taşır ve bu verilerle dünyadaki en kalabalık 8. metro ağı konumundadır.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf | title = World Metro Figures: Statistics Brief | date = October 2015 | publisher = UITP | page = 2 | accessdate = June 18, 2016 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160629233425/http://www.uitp.org/sites/default/files/cck-focus-papers-files/UITP-Statistic%20Brief-Metro-A4-WEB_0.pdf | arşivtarihi = 29 Haziran 2016}}</ref>
 
[[Servicio de Transportes Eléctricos]]'un idaresinde [[troleybüs]] hatları ile bir [[hafif raylı sistem]] şehirde faaliyet gösterir. Metropol bölgede hizmet veren [[banliyö treni]], şehrin idari bölümlerinin dışına da çıkar. Günümüzde, 27&nbsp;km uzunluğundaki hatta yer alan 7 durakla hizmet verir. Meksiko'da kullanılan son [[tramvay]] hattı ise 1979'da kapatılmıştır.
1.203.908

değişiklik