Ana menüyü aç

Değişiklikler

değişiklik özeti yok
{{İslam}}
{{İslamcılık kenar çubuğu}}
'''Hilafet''' veya '''halifelik''' ({{dil-ar|'''خلافة'''}}), [[Muhammed]]'in ölümünün ardından "''sonra gelen'', ''yerine geçen'', ''ardından gelen''" anlamında oluşturulan yönetim makamıdır. Bu [[siyasi]] ve [[hukuk]]i yönetim makamının başındaki kişilere "halife-i resullullahResullullah" (Allah elçisinin halifesi) denilmiştir. Halifenin nasıl seçileceği İslam'da kesin kurallara bağlı olmamakla birlikte ilk dört halifenin sahabenin önde gelenlerinin seçimi ve biat alma, sonraki halifelerin ise babadan oğla veraset yoluyla intikal ettiği görülmektedir.
 
Makam başlangıçta siyasi bir yönetim erkini tanımlar iken sonradan siyasi-manevi bir otoriteye dönüşmüş, [[Sünnilik|Sünniler]]in temsilciliğini üstlenmiştir.
:"Ey Davud, gerçek şu ki, Biz seni yeryüzünde halife (temsilci) kıldık. Öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, boş heveslere (hevaya) kapılma; sonra seni Allah'ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah yolundan çıkanlara, hesap gününü unutmalarından dolayı şiddetli bir azap vardır." [[Sâd suresi]] 38:26.
 
Müslümanlar arasında hilafet yerine imamet, halife yerine de emir, emirül emir'ül-müminin veya imam kelimeleri de kullanılır. Şii Müslümanlar imam ve imamet deyimini tercih etmektedirler.<ref>http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/779/9963.pdf</ref>
 
== Mezhep farklılıkları ==
Halifelik daha çok Müslümanların [[Sünnilik|Sünni]] kanadının temsilcisi olarak kabul görmüştür. [[Şiilik|Şii]] kanadı büyük ölçüde Sünni hilafet yönetimi altında yaşasa da Halife'yi kabul etmemişlerdir. Şiilerin kabul ettiği imamet teokratik (dinsel) bir özellik taşımasına rağmen, Halifelik büyük oranda dini bir özellik taşımamıştır. Sünnilikte Halife eleştirilebilir makamda bulunmasına rağmen Şiilikte imam eleştirilemez ve yanlışlanamaz bir makamda bulunur.
 
Halife, ilk zamanlarda [[İslam]] toplumunda ileri gelenlerin seçimiyle başa gelmiş, EmeviEmevî ve AbbasilerdenAbbâsîlerden itibaren ailevi bir saltanat şeklini almıştır. Ayrıca [[10. yüzyıl]]da zayıflayarak siyasi gücünü kaybetmiş ve sadece ruhani önder veya İslami toplulukların onursal lideri haline gelmiştir.
 
AbbasilerAbbâsîler döneminde Bağdat'ta yaşayan halife, [[Moğollar]]ın [[1258]] yılında [[Bağdat]]'ı yağmalamaları sonucunda Mısır'a Memluk himayesine kaçmış, [[16. yüzyıl]]ın başında [[Yavuz Sultan Selim]]'in [[Memluklar]]'a son vermesiyle birlikte [[İstanbul]]'a taşınmıştır. Daha sonra Osmanlı Hanedanı'na geçen halifelik, [[3 Mart]] [[1924]] tarihinde [[Türkiye Büyük Millet Meclisi]] tarafından kaldırılmıştır.
 
Sünni Müslümanlar ilk 4 halifeyi "[[Dört Halife|Raşidun Halifeler]]" (doğruya ulaştıran anlamında) olarak adlandırır ve onlara bir tür kutsallık atfederler. Şii Müslümanlar ise ilk üç halifeyi ehli beytin hakkı olan makamın gaspçıları olarak görürler ve [[Ali]]'yi kutsallaştırırlar.
[[Dosya:Age of Caliphs-tr.png|thumb|400px|622-750 yılları arasında [[İslam Devleti]]]]
 
=== Hilafet'in oluşması ve Dört Halife devridönemi ===
İslam öncesi Arap toplumundaki sosyal ve siyasal örgütleniş kabileler düzeyindeydi. Bu düzensiz yapı, İslam öncesi Arap toplumundaki kaos ve güvensizlik ortamının sebebiydi. Birbiri ile sürekli savaşan kabilelerden kurulu toplum her türlü gelişmeden ve ilerlemeden uzaktı.{{Kaynak belirt}}
 
İlk halife seçilen [[Ebu Bekir]], İslam'a göre "sahte peygamber" addedilen kimselerle mücadele ederek içeride birliği sağlamış ve Arapların eski düzene geri dönmesinin önüne geçmiştir. Ayrıca, daha önce kabileler arası savaşlarda harcanan ve Arap toplumuna zarar veren enerjiyi, dışarıya yani [[Bizans İmparatorluğu|Bizans]] ve [[Sasani]] üzerine çevirerek [[İslam]] toplumunun fetih ve cihat amacında birleşmesini sağlamıştır.
 
Ebu Bekir'den sonra gelen halife [[Ömer]] ise, bir yandan dış fetihlere ([[Mısır]], [[Kudüs]], [[İran]], [[Horasan]]) devam ederek Arap dünyasının bölünmesini engellemiş, bir yandan da örgütlenmesini geliştirmiştir. Müslüman Arap toplumu, Ömer döneminde devlet halini almıştır. Daha sonra İslamî siyâsîsiyasi yapılanmanın ilk düzenli örnekleri Ömer döneminde görülür.
 
Üçüncü halife [[Osman]] döneminde fetihler aynı hızda devam etmiş ve ilk kez İslam dünyası denizlerde kendini göstermeye başlamıştır. Fakat, Ebu Bekir ve Ömer döneminde bastırılan kabile çekişmeleri, Osman döneminde tekrar yüzeye çıkmaya başlamıştır. EmeviEmevî ailesinden gelen Osman'ın kendi kabilesinden olanlara devlet görevlerinde ayrıcalıklar tanıması, yüzeye çıkan bu çatışmaların sonucudur. Osman'ın bu davranışı, İslam dünyasını bölecek olan olayların ilk tohumunu atmıştır. Nitekim bu ayrılık İslam'daki siyasi mezheplerin ortaya çıkışına neden olmuştur.
 
Kısa zamanda meyvesini veren bu ayrılık tohumları, Osman'ın hilafetinin kanlı bitmesine yol açmıştır. Kendi iktidarına karşı Kufe'de başlayan isyan dalgası, zamanla Mısır ve Basra'ya da sıçramıştır. Osman 656 yılında evine yapılan saldırıyla öldürülmüştür. Saldırıyı yapanın kim olduğu üzerinde kesinlik olmadığı halde, bu cinayetin İslam dünyasındaki karışıklıkların ve mezhep ayrılıklarının kapısını araladığı kesindir.
 
Sonraki halife olan Ali döneminde, temeli İslam öncesi kabile çatışmalarına (başta EmeviEmevî-HaşimiHaşimî rekabeti olmak üzere) kadar uzanan iç karışıklıklar daha da büyüdü ve Muaviye taraftarları (EmevilerEmevîler) ile Ali taraftarları arasında savaşa dönüştü. Savaş meydanında Ali'nin askerlerinin galip gelmesine rağmen yapılan görüşmelerde Ali bu üstünlüğü kaybetti. Kısa bir süre sonra Ali'nin [[Hariciler|HariciHaricî]] Abdurrahman bin Mülcem tarafından öldürülmesiyle birlikte EmevilerEmevîler hilafeti ele geçirmiş oldu.
 
=== Emevî ve Abbâsî Dönemleridönemleri ===
Ali'nin öldürülmesi, EmevilerinEmevîlerin hilafeti elde etmesi için bir engel kalmadığını gösteriyordu. Ali'nin oğlu Hasan'ın çekilmesi ve küçük oğlu Hüseyin'in Kerbela'da öldürülmesi ile iktidar tamamen Muaviye ve EmeviEmevî ailesine geçmişti. Fakat, muhalefeti yok edememişlerdi, başta Irak ve Horasan olmak üzere birçok yerde [[Muaviye]]'nin hilafetini meşru bulmayanlar vardı.
 
Muaviye ile birlikte hilafet, [[Roma İmparatorluğu|Roma]] geleneğine dayalı bir veraset anlayışına dayandırıldı. Böylece Hilafet, bir saltanat halini aldı.
 
[[EmevilerEmevîler]] döneminde Arap-İslam toplumu, Arap İmparatorluğu biçimini aldı. Devlet örgütlenmesi, Bizans ve İran modellerinden etkilenerek yapıldı ve başarılı, etkili bir bürokrasi kuruldu. Bu dönemde hilafet, tamamıyla siyasi önderlik biçimini aldı ve AbbasilerAbbâsîler iktidara gelinceye kadar ruhani önderlik niteliğine sahip olmadı.
 
[[EmevilerEmevîler]] iktidara kanlı çıkmıştı, inişleri de benzer şekilde oldu. EmeviEmevî karşıtı [[Şii]] ve [[Hariciler|HariciHaricî]] muhalefet, EmevilerEmevîler'in sonunu getirdi. [[750]] yılında AbbasilereAbbâsîlere yenilen [[Emevîler|EmeviEmevî]]ler, İslam dünyasının önderliğini AbbasilereAbbâsîlere kaptırsalar da, EmeviEmevî hanedanıHanedanı [[İspanya]]'ya kaçarak orada devam edecekti.
 
[[AbbasilerAbbâsîler]] döneminde hilafet, hem siyâsîsiyasi, hem de ruhani önderlik biçimini aldı. Ama siyâsîsiyasi otorite hızla kaybedilecek ve halife ruhani önder olarak kalacaktı.
 
AbbasilerAbbâsîler döneminde orduyu oluşturan Türkler devlet yönetiminde etkili oldular ve uzun vadede halifenin siyasi otoritesinin çöküşünü hazırladılar. [[10. yüzyıl]]a gelindiğinde AbbasiAbbâsî halifesi, Irak dışındaki topraklarda yönetimi, çoğu Türk kökenli yerel komutanlara ve valilere kaptırmıştı. 945'te Şii Büveyhioğulları'nın Bağdat'ı ele geçirmesi, halifelik makamının siyâsîsiyasi otoritesinin sonunu getirdi. Bu tarihten sonra halife sadece ruhani önder olarak devam etti. Halife'nin tek siyâsîsiyasi gücü, ''menşur'' vererek Müslüman liderlerin hükümdarlığını onaylamaktı.
 
[[Moğollar]]'ın [[1258]] yılında [[Bağdat]]'ı alması, halifenin [[Mısır]]'a, [[Memluk]] himayesine kaçmasına yol açtı. Aslında, [[Moğollar|Moğol]] Hanı [[Hulagu]]'nun tek yaptığı, çoktan işlevini yitirmiş bir kurumu ortadan kaldırmak oldu. {{Kaynak belirt}}
 
==== MemlukAbbâsîlere Himayesiparalel Dönemihalifelikler ====
# [[Fâtımî Devleti|Fâtımî Halifeliği]] (909–1171)
# [[Endülüs Emevî Devleti|Endülüs Emevî Halifeliği]] (929–1031)
# [[Muvahhidler|Muvahhid Halifeliği]] (1147–1269)
 
=== Memluk himayesi dönemi ===
Hilafet; Bağdat'ın düşmesinden (13. yüzyıl) Osmanlıların Mısır'ı ele geçirmesine (16. yüzyıl) kadar Mısır'da Memluk Himayesinde yaşadı. Bu dönemde halife, hiçbir siyasi yetkiye sahip değildir. Dini törenlerde protokolde bulunmasının yanında hiçbir etkisi olmamıştır.
 
=== Osmanlı Himayesihimayesi Dönemidönemi ===
{{Ayrıca bakınız|Halifeler listesi}}
[[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]] Padişahıpadişahı [[Yavuz Sultan Selim]]'in 16. yüzyıl başında [[Mısır]]'ı alıp [[Memluklar]]a son vermesiyle son [[Abbâsîler|AbbasiAbbâsî]] Halifesihalifesi [[3III. Mütevekkil]] [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]]'nın başkenti [[İstanbul]] şehrine gelmiştir. O dönemde [[Safevi]]lerle yapılan mezhep mücadelesinde Osmanlı'ya güç kazandırmak için halifeliği de Osmanlı'ya kazandırmak isteyen Yavuz Sultan Selim, son AbbasiAbbâsî Halifesinihalifesini himayesi altına almıştır. Osmanlı İmparatorluğu son AbbasiAbbâsî halifesinin ölümünden sonra AbbasiAbbâsî hanedanındanHanedanı'ndan yeni bir halife çıkmasını engellemiş ve halifeliğin kendisine geçmesini sağlamıştır. Batılı kaynaklar özellikle 19. yüzyılda [[II. Abdülhamid]] dönemindeki Osmanlı dış politikasının meşruluğunu zedelemek için Osmanlı'nın hilafet makamına sahip olmadığından bahsetmişlerse de bu durum tamamen dönemin koşullarından dolayı ortaya atılmış bir yanıltmadır. Ayrıca Osmanlı padişahlarının sahip oldukları halifelik makamından 19. yüzyıla kadar yararlanmamalarının sebebi, halifeliğin kendilerinde olmaması değil, [[padişah]]lık makamını daha önemli görmeleridir. {{Kaynak belirt}}
 
==== Osmanlılara paralel halifelikler ====
== Hilafetin Kaldırılması ==
# Yogyakarta Halifeliği (1755-2015)
{{ana madde|Halifeliğin Kaldırılması}}
# [[Sokoto Halifeliği]] (1804-1903)
# Hilafet Hareketi (''Khilafat Movement'') (1919-24)
 
=== Türkiye Büyük Millet Meclisi/Türkiye Cumhuriyeti denetimindeki dönem ===
[[Dosya:Portrait Caliph Abdulmecid II.jpg|thumb|200px|[[Abdülmecid Efendi]], [[Osmanlı Hanedanı]]'ndan olan son halifedir.]]
1 Kasım [[1922]]'de saltanatın kaldırılması ile, Sultan-Halife gibi, çifte görevi olan Osmanlı hükümdarının elinden egemenlik hakları, devlet yetkileri alınmıştı. Eski Osmanlı hükümdarına sadece, dinî başkanlık yetkileri tanınmıştı. Hükümet, TBMM'nin seçtiği Halife Abdülmecid Efendi'den, sadece "Müslümanların Halifesi" (Halife-i Müslimin) unvanını kullanmasını, gösterişli hareketlerde bulunmamasını istemişti. Abdülmecid, halife seçildikten sonra kendisine verilen talimata aykırı olarak, Müslümanların Halifesi unvanından başka sıfat ve unvanlar taşıyarak, Cumhuriyet hükümetinin talimatı dışına çıkmıştır.
 
Bazı politikacılar ise "Hilafet aynı hükümettir, hilafetin hukuk ve görevini iptal etmek hiç kimsenin, hiçbir meclisin elinde değildir" diyerek, Halife'yi, Padişah gibi yaşatmak istiyorlardı. Bu durum halifelik kurumu hakkında bir an önce önlem alınmasını gerektiriyordu. Fakat Mustafa Kemal Paşa'yı halifeliğin kaldırılması için zorlayan önemli sebep, halife mevcut oldukça Türkiye'de gerçekleşmesi zorunlu olan sosyal ve [[laiklik|laik]]/[[sekülerizm|seküler]] karakterdeki devrimlerin yapılamayacağı idi.
 
==== Hilafetin Kaldırılmasıkaldırılması ====
{{ana madde|Hilafetin kaldırılması}}
3 Mart 1924 tarihli, "Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmaniye'nin Türkiye Cumhuriyeti Memalik-i Hariciyesine Çıkarılmasına Dair Kanun"la hilafet kaldırılmıştır. Böylece, yeni Türkiye önemli bir adım daha atmıştır. Hilafetin kaldırılmasının Türkiye'de ve dünyada geniş yankıları olmuştur. Hilafetin kaldırıldığı 3 Mart 1924 günü, bir diğer kanunla da Şer'iye ve Evkaf Vekaleti (Bakanlığı) kaldırılmıştır. Şer'iye ve Evkaf Vekaleti'nin kaldırılması sonucu, bu vekalet tarafından yönetilen okullar ve medreseler de kaldırılmıştır. Ayrıca aynı gün, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye vekaleti de kaldırıldı. Böylece ordu-siyaset çatışmasının da önüne geçilmiş oldu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu da o gün kabul edilmişti.
 
=== Türkiye'nin halifelik makamını kaldırmasından sonra ilan edilen halifelikler ===
# [[Hüseyin bin Ali (Mekke emiri)|Şerifî]] Halifeliği (1924-25)
# [[Irak ve Şam İslam Devleti]], günümüzdeki resmî adı İslam Devleti (2014-günümüz)
 
=== Siyasi olmayan halifelikler ===
# [[Tasavvuf]] halifelikleri
# [[Ahmediye Halifeliği]] (1908-günümüz)
 
== Dipnotlar ==
{{Kaynakça}}
 
== Kaynakça ==
* Namık Sinan Turan, ''Hilafetin Tarihsel Gelişimi ve Kaldırılması'', Altın Kitaplar - Kurtuluş Savaşı Kütüphanesi, 1I. BasımBaskı
* [[Mustafa Sabri Efendi]], ''Hilafetin İlgasının Arka Planı'', İnsan Yayınları
* Ira M. Lapidus, ''İslam Toplumları Tarihi'', İletişim YatıneviYayınevi
* Namık Sinan Turan, ''Hilafetin Tarihsel Gelişimi ve Kaldırılması'', Altın Kitaplar - Kurtuluş Savaşı Kütüphanesi, 1. Basım
* Ira M. Lapidus, ''İslam Toplumları Tarihi'', İletişim Yatınevi
* Mehmet Said Hatiboğlu, ''İslâm'da İlk Siyasi Kavmiyetçilik "Hilafetin Kureyşiliği"'', Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. XXIII (1978), Ankara
* Mehmed Said Hatiboğlu, ''Hilafetin Kureyşliliği'', OTTO yayınlarıYayınları, Ankara 2012.
* Hasan Gümüşoğlu, ''İslam'da İmamet ve Hilafet'' (Doktora Tezi), Kayıhan Yayınları, İstanbul 1999 I. Baskı, 2011 II. Baskı
* Hasan Gümüşoğlu, ''İntikalinden İlgasına Osmanlı'da Hilafet'', Kayıhan Yayınları, İstanbul 2011, I. Baskı
 
{{Kaynakça}}
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[İslamHalifeler Devletilistesi]]
* [[Halifelerinİslam listesidevleti]]
* [[İmamet]]
* [[Ali Abdurrazık]]
{{Osmanlı İmparatorluğu Organizasyonu}}
 
[[Kategori:Halifelik| ]]
33.145

değişiklik