"Mapuçeler" sayfasının sürümleri arasındaki fark

İlk paragraftaki anlatım bozuklukları giderildi. Ancak metnin tamamının düzeltilmesi bir hayli vakit alacak. Metin içindeki anlamsız bilgiler silindi. Hakkında başlık olmayan birçok maddeye kırmızı yönlendirmelerle atıfta bulunmak madde içeriğini kirletiyor. Hâlen, havada kalan, mânâsı anlaşılamayan cümleler mevcut.
(→‎Kaynakça: düzeltme AWB ile)
(İlk paragraftaki anlatım bozuklukları giderildi. Ancak metnin tamamının düzeltilmesi bir hayli vakit alacak. Metin içindeki anlamsız bilgiler silindi. Hakkında başlık olmayan birçok maddeye kırmızı yönlendirmelerle atıfta bulunmak madde içeriğini kirletiyor. Hâlen, havada kalan, mânâsı anlaşılamayan cümleler mevcut.)
|ilgili=[[Picunçe]], [[Diaguita]]
}}
'''Mapuçe'''ler ([[Mapudungun]] lisânında "Mapu" toprağın, "Çe" de insan kelimelerinden türetilmiştir ve "toprağın insanı" anlamına gelir.) orta ve güney [[Şili]] ile güney [[Arjantin]]'de yaşayan yerli kızılderili halk.
'''Mapuçe'''ler ([[Mapudungun]]; '''Mapu''', "toprağın" '''Çe''' + "insan", toprağın insanı) Orta ve Güney [[Şili]]'nin ve Güney [[Arjantin]]'in gerçek Kızılderili sakinleridir. [[İspanyolca]]da '''araucanos''' (Araukanyalı) olarak da bilinirler. Yaygın inancın aksine, [[Quechua]] dilindeki ''arauco'' (isyan) kelimesi ''araucano'' kelimesinin kökeni değildir, daha çok balçıklı su anlamına gelen [[Arauco]] kelimesinden türemiştir.
 
'''Mapuçe'''ler ([[Mapudungunİspanyolca]]; '''Mapu''', "toprağın" '''Çe''' + "insan", toprağın insanı) Orta ve Güney [[Şili]]'nin ve Güney [[Arjantin]]'in gerçek Kızılderili sakinleridir. [[İspanyolca]]da '''araucanos''' (Araukanyalı) olarak da bilinirler. Yaygın inancın aksine, [[Quechua]] dilindeki ''arauco'' (isyan) kelimesi ''araucano'' kelimesinin kökeni değildir, daha çok balçıklı su anlamına gelen [[Arauco]] kelimesinden türemiştir.
Mapuçelerin ekonomileri tarım üzerine kuruludur. Toplumsal yapıları "lonko" veya şefin yönetimindeki geniş ailelerden oluşmuştur. Bununla beraber savaş zamanlarında daha büyük gruplar halinde toplanırlar ve aralarından lider olarak "toqui" ('balta-taşıyıcı') seçerler.
 
MapuçelerinMapuçeler'in ekonomilerien tarımönemli üzerinegeçim kuruludurkaynağı tarımdır. Toplumsal yapılarıyapı "lonko" adı verilen bir lider veya şefin yönetimindekiidaresindeki geniş ailelerden oluşmuştur. Bununla beraber savaş zamanlarında daha büyük gruplartopluluklar halindehâlinde toplanırlar ve aralarından liderkomutan olarak "toqui" ('balta-taşıyıcı') seçerler.
Mapuçeler toplumsal, dini, ekonomik yapı ve dilsel miras açısından ortak geçmişi olan farklı gruplardan oluşmuşlardır. Etkileri [[Aconcagua Nehri]] ve Arjantin [[pampa]]sına kadar genişlemiştir. Bu farklı gruplardan Şili'nin orta vadilerinde yaşayan [[Picunçe]]ler, önce [[İnka İmparatorluğu]] daha sonra da İspanyollarla birleşmişlerdir. [[Itata]] ve [[Toltén]] nehirleri arasındaki vadilerde yaşayan Mapuçeler. Ve diğer [[Huilliche]]ler, [[Lafkenche]]ler ve [[Pehuenche]]ler. Kuzeydeki [[Aonikenk]]ler, [[Ferdinand Magellan]] tarafından [[Patagon]]lar olarak adlandırılmışlardır, Mapuçe grupları ile ilişki kurmuş pampa bölgesinden bir etnik gruptur. Mapuçelerin dillerini ve bazı kültürlerini benimseyen [[Aonikenk]]ler [[Tehuelche]]lerdendir.
 
Mapuçeler toplumsaldinî, dini, ekonomik yapıiktisâdî ve dilsel miraslisân açısından ortak geçmişibir kültüre sâhip olan farklı gruplardanetnik topluluklardan oluşmuşlardıroluşmaktadır. Etkileri [[Aconcagua Nehri]] ve Arjantin [[pampa]]sınasteplerine kadar genişlemiştiryayılmıştır. Bu farklı gruplardantopluluklardan arasında orta ve kuzey Şili'nin orta vadilerinde yaşayan [[Picunçe]]ler, önce [[İnka İmparatorluğu]] daha sonra da İspanyollarla birleşmişlerdir.; [[Itataİtatiaia]] ve [[Toltén]] nehirleri arasındaki vadilerde yaşayan Mapuçeler. Ve; diğer [[Huilliche|Huilliçe]]ler, [[Lafkenche|Lafkençe]]ler ve [[Pehuenche|Pehuençe]]ler. Kuzeydekiile [[Aonikenk]]ler, [[Ferdinand Magellan]] tarafından [[Patagon]]lar olarakadı adlandırılmışlardır,altında Mapuçebir gruplarıolarak ilekabul ilişki kurmuş pampa bölgesinden bir etnik grupturedilmişlerdi. Mapuçelerin dillerini ve bazı kültürlerini benimseyen [[Aonikenk]]ler [[Tehuelche]]lerdendir.
== Tarih ==
 
== TarihTarihi ==
[[Dosya:Abb205Inneres einesIndianerhauses inChile.jpg|Bir Mapuçe evinin içinin görüntüsü; 1890.|thumb|250px|left]]
[[Dosya:Mujer Mapuche.jpg|Geleneksel kıyafetleri içerisinde bir Mapuçe kadını, 1890.|thumb|200px]]
Mapuçeler ülke çapında örgütlenmemelerine rağmen [[İnka İmparatorluğu]]'nun hüküm altına alma çabalarına karşı birçok kez başarılı bir şekilde direnmişlerdirdirenmişler.
 
Mapuçeler, [[Bío-Bío Nehri]]'ni doğal bir sınır olarak kullanarak İspanyollaraİspanyollar'a karşı savaşmışlardırda savaşmışlar, 1500'lerden 19.'uncu yüzyıla kadar kolonileştirmeyekolonileştirilmeye direnmişlerdirdirenmişler. Bu savaş [[Arauco Savaşı]] olarak bilinir ve [[Alonso de Ercilla]]'nın destansı şiiri [[La Araucana]]'da ölümsüzleşmiştir. Şili İspanyol hükümdarlığından ayrıldığında, bazı Mapuçe şefleri kolonistlerin tarafında olmuşlardırolmuşlar. Şili'nin İspanya'dan bağımsızlığını almasındankazanmasından sonra, Mapuçeler komşuları ile beraber yaşamış ve ticaret yapmaya devam etmişlerdiretmişler. Kolonistler daha çok Bío-Bío'nun kuzeyinde tedbirli bir şekilde yaşamaktaydılar, nadiren de olsa küçük çarpışmalar olmaktaydı.
 
Sonunda Fransız maceracı [[Orelie-Antoine de Tounens]]'nın kendisini [[Araukanya ve Patagonya Krallığı|Araukanya]] kralı ilan etmesi, Mapuçelere motivasyon sağlamıştır. Şili ordusu 1880'lerde Arauco Savaşı'na otomatik tüfek gibi modern teknolojilerin sayesine bir son vermiştir. Kuvvet ve diplomasinin birlikte kullanılması ile Şili hükümeti ve Mapuçe liderleri arasında Araukanya topraklarının Şili ile birleştirilmesi için bir antlaşma imzalanmıştır. Savaş sonucunda, sağ kalanların gözaltına alınması ve harabe gibi küçük yerlerde açlık ve hastalıklarla yaşamaya zorlanmaları nedeniyle Mapuçelerin nüfusu bir nesil içinde yarım milyondan 25.000'e düşmüştür.<ref>Ward Churchill, ''A Little Matter of Genocide'', 109.</ref>
1.802

değişiklik