Ana menüyü aç

Değişiklikler

düzeltme AWB ile
 
== Tarih ==
[[Dosya:Ipiutak Site.jpg|thumb|rightsağ|250px|2000 yıllık Ipiutak [[arkeolojik sit]]i, [[Point Hope, Alaska]], 1961]]
 
Dil verileri ve [[arkeoloji]]k kalıntılar, [[Eskimo-Aleut halkları]]nın günümüzden 10.000 yıl önce [[Bering Boğazı]]'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda, iki ayrı etnik grup ([[Eskimo halkları|Eskimolar]] ve [[Aleutlar]]) olarak Alaska'dan [[Kamçatka]]'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. Eskimo ve Aleutların denizde avlanma tekniklerinin gelişmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin Eskimo ve Aleutlarda farklı olması gösterilebilir. Eskimo ve Aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.<ref name="siberian">{{Web kaynağı | url = http://pandora.cii.wwu.edu/vajda/ea210/aleut.htm | son = Vajda | ilk = Edward J. | başlık = Siberian Yupik (Eskimo) | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Western Washington University | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160603111136/http://pandora.cii.wwu.edu/vajda/ea210/aleut.htm | arşivtarihi = 3 Haziran 2016}}</ref>
 
[[Dosya:Ukpeagvik mounds.jpg|thumb|leftsol|250px|1000 yıllık Utqiaġvik arkeolojik siti, [[Barrow, Alaska]]]]
 
Utqiaġvik [[arkeolojik sit]]i bugünkü [[Barrow, Alaska|Barrow]]'un (İnyupikçe Utqiaġvik) kasaba merkezinin yaklaşık 1/4 mil güneybatı kenarında yer alır ve başlangıçta Ukpiaġvik («kar baykuşu avlanma yeri») olan ismi yıllar içinde değişim geçirerek bugünkü Utqiaġvik biçimine dönüşmüştür. Burası kışlık konutların ve [[qargi]] denen köy odasının bulunduğu, [[etnografya|etnografik]] ve [[arkeoloji]]k bilgilere göre yıl boyunca avcılık ve ticaret faaliyetlerinin sürdüğü bir yerleşimdi. Tundra yüzeyinden iki metre yukarıdaki 60'tan fazla höyüksü tümsek (''igluluaġruk''<ref name="refSeiler">{{Web kaynağı | son = Seiler | ilk = Wolf A. | tarih = 2012 | url = http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf | başlık = Iñupiatun Eskimo Dictionary | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = SIL International Partners in Language Development | arşivurl = http://web.archive.org/web/20121115143205/http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf | arşivtarihi = 15 Kasım 2012}}</ref>) bugün dahi görülebilmektedir. Arkeolojik çalışmalarla, burasının son 1000 yıldır yerleşimde olduğu tespit edilmiştir. [[Binghamton Üniversitesi]]nden arkeologlar tarafından 1981-1983 yıllarında kapsamlı bir kazı yapılmış ve 20.000 den fazla eser bulunmuştur. Utqiaġvik kazılarından çıkarılan buluntular arasında fildişi heykelcikler, ok başları, [[labret]]ler, boynuzdan bıçaklar, fildişi [[Ulu (bıçak)|ulu]] (yarım ay biçimli bıçak), zıpkın başları, fildişi oyuncaklar, tahta ağ şamandırası, deri eldiven gibi eserler vardır.<ref name="refUtqiaġvik">{{Web kaynağı | url = http://nsb-ihlc.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Athe-utqiagvik-excavations&catid=35&Itemid=55 | başlık = The Utqiaġvik Excavations | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Iñupiat History, Language, and Culture | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160103151245/http://nsb-ihlc.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Athe-utqiagvik-excavations&catid=35&Itemid=55 | arşivtarihi = 3 Ocak 2016}}</ref> Bunların arasında [[Kar gözlüğü|kar gözlükleri]] de bulunur.<ref>[http://www.nationalgeographicstock.com/ngsimages/explore/explorecomp.jsf?xsys=SE&id=416908 National Geographic : Wooden Inupiat snow goggles found at the Utqiagvik archeological site]</ref>
{{ana|İnyupikçe}}
 
[[Dosya:Ilisagvik-College-bowhead.jpg|thumb|leftsol|250px|[[Iḷisaġvik College]] ana binası ve heykel olarak kullanılan [[balina]] kafatası]]
 
13.500 kişilik İnyupik nüfusundan ancak 3000 kadarı dilini konuşabilmektedir. İngilizce bilmiyen Alaska yerlileri içinde 1993 yılında ilk sırayı % 42 lik oranla Yupikler, ikinci sırayı da % 20 lik oranla İnyupikler çeker.<ref>M. Travis (1993), Bilingual-bicultural education programs:1992-1993, Alaska Department of Education, Juneau: AK</ref> 6 - 16 yaş arası bütün İnyupik çocukları yasal olarak sayıları 73 olan federal [[Bureau of Indian Affairs]] (BIA) okullarına gitmek zorundadır.<ref name="ref464">[http://arcticcircle.uconn.edu/HistoryCulture/Inupiat/growingup.html Norman A. Chance, Growing Up in an Inupiat Village]</ref> Ayrıca, 77 kadar da eyalete bağlı köy okulu bulunur.<ref name="ref234">[http://arcticcircle.uconn.edu/HistoryCulture/Inupiat/econdependency.html Norman A. Chance, The Economics of Dependency]</ref> [[North Slope Borough]] ilçesinde okul dönemi Ağustos sonunda başlamakta ve 180 gün sürmektedir. [[Barrow, Alaska|Barrow]]'da lise sonrası yüksek öğrenim Alaska'da kabile kontrolündeki tek kolej olan [[Iḷisaġvik College]] tarafından yapılmaktadır.
== Sosyal yaşam ==
=== Aile ===
[[Dosya:Eskimo Family NGM-v31-p564-2.jpg|300px|thumb|rightsağ| İnyupik ailesi, King Adası (Ugiuvak), 1917]]
 
Burch (1975) sınıflandırmasına göre aile tipleri :<ref name="ref736">[http://www.uaf.edu/files/snras/bul59.pdf Richard O. Stern and all. (1980), Eskimos, Reindeer, and Land]</ref>
Aile reisi erkektir ve '''umialik''' [tekil] '''umialit / umialgich''' [çoğul] ('kayık kaptanı' yani 'balina avını kayıktan yöneten kişi', harfiyen «kayıklı» < ''umiaq'' «balina avında da kullanılan büyük kayık» + ''-lik'' «-li/-lı»<ref name="refPostbases">http://www.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/project/cmt-40/Nice/Inupiaq/1st%20postbases.doc</ref>) olarak adlandırılmaktadır. Balina avını düzenleyen kişi için kullanılan bu kelime İnyupikçede sonradan mecazen «zengin adam» ve «patron» anlamını da kazanmıştır.<ref name="refPostbases">http://www.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/project/cmt-40/Nice/Inupiaq/1st%20postbases.doc</ref><ref name="refInesdic">Donald H. Webster and Wilfried Zibell (1970), Iñupiat Eskimo Dictionary</ref><ref>Mark S. Cassell (2000), [http://www.jstor.org/discover/10.2307/40492578?uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21101150824437 Iñupiat Labor and Commercial Shore Whaling in Northern Alaska], The Pacific Northwest Quarterly, Vol. 91, No. 3 (Summer, 2000), pp. 115-123</ref> Umialikler ve eşleri kendi yerel ailelerinin şefleridir. Fakat, umialiklerin "zengin" olabilmesi için yerel ailesinde çok aktif erkek ve kadın avcıların varlığıyla mümkündür. Böyle zengin olan umialiklerin yüksek sosyal pozisyonuyla ancak [[şaman]]lar (''aŋatkuq'') boy ölçüşebilmektedir. Güç ve bilgeliği barındıran bazı umialikler şamanlık da yapmaktadırlar.<ref name="ref699">[http://arcticcircle.uconn.edu/HistoryCulture/Inupiat/1800s.html Norman A. Chance, People and the Land: Early Years]</ref>
 
[[Dosya:Inuit women 1907.jpg|thumb|150px|leftsol|İnyupik kadını, Nome, 1907]]
 
Avcılıktan elde edilen her av umialiğe ve onun birincil eşine (''nuliaqpak'' = 'büyük karı'<ref name="refTradesk">Ernest S. Burch, Jr. (1980), Traditional Eskimo Societies in Northwest Alaska, Senri Ethmological Studies 4, 1980</ref>) teslim edilmektedir. Avın muhafaza ve dağıtımı onlar tarafından yapılmaktadır. Günümüzde, başarılı bir [[balina]] avından sonra, [[maktak]] (yağlı katmanıyla birlikte balina derisi) dağıtımı, aileler tarafından diğer topluluk üyelerine de dağıtılmaktadır.
 
=== Ortaklık ===
[[Dosya:King Island residents 1885.PNG|thumb|200px|rightsağ|King Adası sakinleri, 1887]]
İnyupiklerde saldırganlık ve düşmanlıklar, kazanıma göre mevsimseldir ve en verimli aylar olan ilkbahar sonu ile sonbaharda dostça olan ilişkiler, verimsiz aylar olan sonbahar sonundan öteki yılın ilkbaharına kadar uzanan [[kış]] döneminde kuşkulu ve düşmanca ilişkiye dönebilmektedir. Ailelerin nüfusça çokluğu onların diğer hasım ailelerden korunması için bir gereklilik olarak görülmektedir. Topraklarındaki yabancılara karşı aileler ve kabileler çok sert tepki gösterebilmektedirler. Hatta bu tepkiler, ölümcül bir dayak ile sonuçlanabilmektedirler.
 
*'''Niuviġiik''' (< ''niuviq'' «ticaret ortağı»; İngilizce ''trading partners''): Güçlü olmayan az nüfuslu ailelerin intikam ve düşmanlıklardan kaçınmak için başvurduğu iki yoldan biri ticari ortak (''niuviġiik'') uygulamasıdır. Ticarette (ya da avda) ortaklık yapanlar birbirlerine düşmanlık beslememekte ve tatsız olayları intikama çevirmemektedirler<ref name="refTradesk">Ernest S. Burch, Jr. (1980), Traditional Eskimo Societies in Northwest Alaska, Senri Ethmological Studies 4, 1980</ref><ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref>
 
[[Dosya:DryingFishGrantleyHarborUSGSric00646.jpg|thumb|rightsağ|250px|Balık kurutma, Grantley Harbor, [[Seward Yarımadası]], 1885]]
[[Dosya:Salmon 01 transparent.png|thumb|rightsağ|250px|Alaska'nın Eskimo kadınlarınca en çok avlanan [[Pasifik somonu|som balıkları]]]]
 
*'''Kuvraqatigiik''' (< ''kuvraq'' «balık ağı»; İngilizce ''fishing partners''): Oltayla yapılan balıkçılığı tek bir kadın yapabilirken, serpme ya da özellikle de germe ağ ile yapılan balıkçılık en az 3-4 kişiyle yapıldığından kadınlar akraba olmayan başka kadınlarla balık avlama ortaklığı kurarlar. Böyle ortak olan kadınların her ikisine de ''kuvraqatigiik'' adı verilir. Balık avlama kamplarında birlikte kalan kadınlara çocuklar ve bazen de bir koca yardımcı olur.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> [[Pasifik somonu|Pasifik som balığı]] gibi belirli mevsimlerde büyük miktarda görülen balıkların avlandıktan sonra [[Ulu (bıçak)|ulu]] bıçağıyla kesilip temizlenmesi ve kurutulması uzun sürer ve oldukça zahmetli olduğu için ortaklaşa yapılır ve bölüşülür.
 
=== Barınak ===
[[Dosya:Anaktuvuk house 1957.jpg|thumb|250px|rightsağ|[[Anaktuvuk Pass, Alaska|Anaqtuuvak]] yöresindeki [[Nunamiut]] İnyupiklerinin yosunlu toprak kesekleriyle kaplı olan ve ''ivrulik'' adıyla anılan evi, 1957]]
==== Ev ====
[[Dosya:Eskimo family with Malamute from 1915.JPG|thumb|leftsol|200px|Çadır (''tupiq'') yanında [[Alaska Malamutu]] olan bir Eskimo ailesi, 1915]]
 
İnyupik evleri bölgeye ve mevsime göre değişkenlik gösterir. Kışlık barınaklar kısmen toprağa gömülü olup yanları ve çatısı yosunlu toprak kesekleriyle kaplanmış evlerdir ve ''ivrulik'' (Nunamiut ve diğerleri), ''iglupiaq'', ''maptiġaq'' (Kobuk) gibi adlarla bilinirler ve bu yosunla yapılan yalıtıma ''aumaqun'' adı verilir.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>
Hafızalara klasik Eskimo evi olarak kaydedilen [[iglu]]lar ya da "kardan evler" bütün dünyada çok iyi bilinse de İnyupiklerde sürekli kalınan barınaklar değil, ancak köy dışında gecelemek zorunda kalan avcıların gecelik kaldıkları yapılardır ve bu kardan evlere İnyupikler ''aputyaq'' adını vermektedirler. İnyupikler ''iglu''<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref><ref name="refSpencer"/> adını normal ev için kullanırlar ve çadır tipindeki barınaklara ise ''tupiq'' adı verilmektedir. Karlı bölgelerde köpekler için ''sisigaq'' denen kardan kulübe yapılır.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> Umiaq denilen kayığın iskeletleri üzerine kardan yapılan uzun evlere ''umiivik'' adı verilir.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>
 
[[Dosya:Summer skin tent with an old Eskimo woman in foreground, Point Barrow, Alaska, 1935 - NARA - 531122.jpg|thumb|rightsağ|200px|Yazlık deri çadır iskeleti, [[Point Barrow]], 1935]]
İçbölgedeki [[Brooks Sıradağları]]nda rengeyiklerinin göç yolunda bulunan ve geyiğin dışkılarıyla kaplandığı için [[Anaktuvuk Pass, Alaska|Anaqtuuvak]] (< ''anaq'' «dışkı»<ref name="ref882">[http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/user/lsl/Nice/Inupiaq/combined%20dictionary.doc Iñupiaq Combined Dictionary]</ref>) denilen geçit bölgesinde yaşayan rengeyiği avcısı [[Nunamiut]] kabilesinden İnyupiklerde iki ana barınak tipi görülür. Yıl boyu kalınan ve rengeyiği derileriyle kaplanan çadır tipli ''itchalik'' rengeyiği sürülerinin gelmediği ya da az olduğu kıtlık dönemlerinde kullanılan ve avın peşinden gitmeyi sağlayacak kadar taşınması kolay ev tipidir. Diğer konut tipi ise daha çok avın bol olduğu zamanlarda haftalarca hatta aylarca kalmak üzere yapılan ve yanları ile üstü yosunlu toprak kesekleriyle kaplanan ''ivrulik'' (harfiyen «yosunlu» < ''ivruq'' «yosun» ya da «yosunlu toprak keseği» + ''-lik'' «-li/lı»<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref><ref name="ref882">[http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/user/lsl/Nice/Inupiaq/combined%20dictionary.doc Iñupiaq Combined Dictionary]</ref>) adı verilen barınaktır.<ref name="refDwellings">[http://spmm.nsb-ihlc.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47%3Adwellings&catid=1&Itemid=12 Simon Paneak Memorial Museum : Dwellings]</ref> Bu yosunlu kesek evlerin tek kapılı ve uzun olanına ''sivutmuktaaq'' ya da ''sivutmuktaq'', dik çatılı olanlarına ise ''niuvaala'' adı verilir.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> İskeleti [[söğüt]] ağacından yapılan deri çadırlara ''qaluuġviḷik'' adı verilir.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> Nunamiutlar bu iki temel konut tipi dışında da ihtiyaca göre geçici barınaklar da kullanır. Yumuşak taze kardan yaptıkları evlere ''saggutyaq'' adını verirler.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>
 
=== Müzik ===
==== Davul ====
[[Dosya:Inupiat drummers at Eskimo dance.jpg|thumb|leftsol|250px|Dans için çalınan Eskimo davulları (''qiḷaun'') ve [[balina çubuğu]]ndan ince tokmakları (''kasraun'' ya da ''mipkuq'') ile davulcular (''qiḷausiraqti''), [[Barrow, Alaska]] 2007]]
 
'''[[Davul]]''': İnyupiklerde yuvarlak ''qilaun''/''qiḷaun'' ya da ''sauyaq'' ile dört köşeli ''kalukaq'' olmak üzere iki tip tutamaklı [[def]] benzeri davul kullanılır.
Davulun köşeli olanı (''kalukaq'') yalnızca İnyupiklerde görülür ve Kivgiq bayramında kullanılır. Kalukaq, ''Tiŋmiaqpak'' denilen efsanevi dev kartalın dişisinin (Kartal Ana / Eagle Mother) kalbi olduğuna inanılan tahtadan geniş kutu biçiminde köşeli davuldur.<ref name="refThomasmusic">Thomas F. Johnston (1976), [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-1-7.pdf The Eskimo Songs of Northwestern Alaska]), Arctic, Vol 29, No 1 (1976), pp. 7-19</ref> Davulun üst kısmındaki zikzak desenler kartalın tüyünü temsil eder.<ref name="refThomasmusic">Thomas F. Johnston (1976), [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-1-7.pdf The Eskimo Songs of Northwestern Alaska]), Arctic, Vol 29, No 1 (1976), pp. 7-19</ref> Barrow'daki davullar daha büyük (36 inç) olurken Wainwright'takiler daha küçük (18 inç = 46&nbsp;cm) olurlar.<ref name="refThomasmusic">Thomas F. Johnston (1976), [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-1-7.pdf The Eskimo Songs of Northwestern Alaska]), Arctic, Vol 29, No 1 (1976), pp. 7-19</ref>
 
[[Dosya:Figure (drum handle) Alaska BM Am1855 1126 169.jpg|thumb|rightsağ|150px|Davul tutamağı, Colville Nehri]]
 
Davulun yuvarlak olanı (''qilaun''/''qiḷaun'' ya da ''sauyaq'') bütün Eskimolarda görülür. Davul için kullanılan kelime (''qilaun'' ya da ''qiḷaun'') etimolojik olarak "şamanın gücü" anlamına gelen kelimeden (''qila'' ya da ''qiḷa'') köken alır. Davul tutamağı kemik, boynuz ya da fildişinden yapılır.<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref> Davul tokmağı (''kasraun'' ya da ''mipkuq'') ağaçtan kuru dal parçası olabileceği gibi [[balina çubuğu]]<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref> ya da rengeyiğinin ön bacağından (''tuttuq'') da yapılabilir. [[King Adası, Alaska|King Adası]]nda davul için ''sauyaq'' davulcu (ve şarkıcı) için ''sauyatit'' kelimesi kullanılır.<ref name="refUgiuvaŋmiuraaqtuaksrat">[http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Masters_Projects/Yaayuk/Chap5.html "Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat" Future King Island Speakers]</ref> Eskimo davulunun (''qilaun/qiḷaun'' ya da ''sauyaq'') ana malzemesi sahile vuran kuru odunlardır. Bu odunlar ateşte ya da ateşin dumanında eğrilerek yuvarlak ya da oval biçimli kasnak yapılır. Kasnağa morsun midesinden kaplama yapıldıktan sonra gergi için balina karaciğeri ya da rengeyiğinin kazınmış derisi serilir.<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref> Bazı şarkılar için önce davulun kasnağına hafifçe vurularak giriş yapılır ve artan ritme bağlı olarak deri gergiye vurulur.<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref>
 
==== Dans ====
[[Dosya:Inuit dance near Nome 1900.jpg|thumb|rightsağ|250px|Dans, [[Nome, Alaska]] 1900]]
 
'''[[Dans]]''': Eskimo dansı (''aularuq, aġġiun''), Batılıların yaptığı danstan (''kanaakkiutuq'') oldukça farklı, seslerin genelde kısa ünlemlerden oluştuğu, bazen de şarkıların (''aġġiñ atuun'' ya da ''aŋayyun'') bulunduğu, çalgı olarak [[def]] benzeri davullarla ritim verilen, nispeten ağır hareketli ve bazen de şamanistik bir törendir. Bir sıra hâlinde davulcular (''qiḷausiraqti'' ya da ''kasrautitaqti'') kıyıda dizilir ön alanda da dansçılar (tekil ''aġġiri'', çoğul ''aġġirit'') dans eder. Danslar ''qargi'' denen [[Eskimo köy odası]]nda kışın yapılmaktadır. King Adasında erkekler kadın kıyafeti giyip kadın gibi dans (''tuġumiq'') ederken, kadınlar da erkek kıyafeti giyip erkek gibi dans (''pualaq'') eder ve bu karşıt cinse bürünüp yapılan dans ''competition dance'' adı verilir.<ref name="Alaska Native Collections : Mask">[http://alaska.si.edu/record.asp?id=138 Alaska Native Collections : Mask]</ref> King Adasında Kurt Dansı yapılırken ''aqłitiik'' adı verilen dans eldivenleri kullanılır.<ref>[http://alaska.si.edu/record.asp?id=181 Alaska Native Collections : Dance mittens]</ref> Dans elbisesi olarak erkek ve kadınlarda ''atıkluk'' denen ve günümüzde pamuklu patiskadan (İng. ''calico''; King Adası İnyupikçesinde:<ref name="refUgiuvaŋmiuraaqtuaksrat">[http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Masters_Projects/Yaayuk/Chap5.html "Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat" Future King Island Speakers]</ref> ''uġiłqaaq'' ya da ''uġałqaaq'') yapılan ince gömlekler, eldiven (King Adası İnyupikçesinde:<ref name="refUgiuvaŋmiuraaqtuaksrat">[http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Masters_Projects/Yaayuk/Chap5.html "Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat" Future King Island Speakers]</ref> ''agzraak'') ve [[kamik]] denen deri çizmeler kullanır.<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref> İnyupik şarkılı danslarında her zaman önce performans olarak dans sergilenir sonra şarkıya geçilir.<ref name="refDickerson">Daniel Dickerson (2010), [http://www.oneskycenter.org/projects/nida/documents/D.Dickerson-UtilizationofDrummingforAmericanIndiansandAlaskaNativeswithSubstanceAbuseDisorde.pdf Utilization of Drumming for American Indians and AlaskaNatives with Substance Abuse Disorders], 2010 IHS National Behavior Health Conference, July 29, 2010</ref>
 
=== Şenlikler ===
[[Dosya:Nalukataq Blanket Toss Barrow.jpg|thumb|rightsağ|250px|[[Nalukataq]] trambolini, Barrow, 2006 ]]
'''Piuraaġiaqta''' (<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> < ''piuraaq'' «oyuncak», İngilizce ''Spring Festival, Spring Carnival''): Kuzeydeki [[Barrow, Alaska|Barrow]] yöresinde balina avında kulanılan kayıkların (''umiaq'') denizde rahat ilerliyebilmesi için deniz buzunun kırıldığı zamanda, genelde nisan ortalarında (15-17 nisan) [[maklak]] yarışları, [[iglu]] yapımı, [[kızaklı köpek yarışı]], [[kar motosikleti]] yarışları, kaz çağırma yarışması, lagün buzu üstünde golf, sanat gösterileri ve diğer açık hava aktiviteleriyle kutlanan bayramdır.<ref>[http://www.city-data.com/forum/alaska/297930-piuraagiaqta-barrows-spring-festival.html Reload this Page Piuraagiaqta, Barrow's Spring Festival ]</ref><ref>http://echonsb.org/docs/BarrowVisitorsGuide2006.pdf</ref>
 
'''[[Nalukataq]]''' ya da '''Qagruġniq-Nalukataġniq'''<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> (< ''naluk-'' 'to throw it underhand; to toss it up' + ''kataq'', İngilizce ''Blanket Toss Celebration'' ya da ''Whaling Celebrations'':<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref>) [[İlkbahar]] ([[Barrow, Alaska|Barrow]]) ya da [[sonbahar]]da ([[Nuiqsut, Alaska|Nuiqsut]]) başarılı bir [[balina avcılığı|balina avı]] sonrası yapılan bayramdır. Avı gerçekleştiren ''umialik'' ve ailesi tarafından organize edilmektedir. En karakteristik eğlencesi bir deriyi [[trambolin]] gibi kullanarak insanları yukarı doğru fırlatmaktır.<ref name="refAhgeak">Edna Ahgeak MacLean, [http://www.arcticlanguages.com/papers/Maclean%20Culture%20and%20Change%20for%20Inupiat%20and%20Yupiks.pdf Culture and Change for Iñupiat and Yupiks of Alaska]</ref> Şenliklerde taze tüketilen balina eti ile ''[[maktak]]'' (yağlı deri altı katmanıyla birlikte balina derisi), ''quaq'' (dondurulmuş et), ''mikigaq'' (fermente balina ya da fok etli deri) ikram edilmektedir. Yiyecek ziyafetiyle başlayan şenlikler günün ilerleyen saatlerinde ise trampolin gösterisiyle devam etmekte, ikindi ya da akşam vakti de geceye kadar dansla sürdürülmektedir.<ref>[http://www-static.shell.com/static/usa/downloads/about_shell/strategy/major_projects/alaska/north_slope_newsletter16.pdf Siḷalliq, Fall 2008]</ref> Eğer balina avı hüsranla sonuçlanırsa bayram yapılmamaktadır. Bugün açık havada yapılan şenlikler, eskiden ''qargi'' içinde olur ve öldürülen balinanın ruhunun yatışması için şamanlarca ritüel yapılırdı.<ref name="ref620">[http://arcticcircle.uconn.edu/HistoryCulture/Inupiat/beyondkin.html Norman A. Chance, Beyond Kin: Social and Cultural Life]</ref> Bir asır önce Point Hope (Tikiġaq) yöresinde altı qargi bulunur ve bayram birkaç gün sürerdi.<ref name="refFroelich">Froelich G. Rainey (1947), [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/handle/2246/125 The Whale hunters of Tigara], Vol 41, part 2, Anthropological Papers of the American museum of Natural History, New York, 1947</ref> Nalukataq trambolin zıplatması [[Dünya Eskimo-Kızılderili Olimpiyatları]]nda (''World Eskimo-Indian Olympics'') yer alır.<ref>[http://www.weio.org/the_games.html World Eskimo Indian Olympics]</ref>
 
[[Dosya:Genuine kunik.jpg|thumb|leftsol|250px|Nalukataq bayramında torununu öpen büyükanne (''aana''), Barrow, 2007. İnyupiklerde öpüşme (''puvipsuk'') [[Eskimo öpüşmesi]] adıyla bilinen burun değdirme yöntemiyle yapılır]]
 
'''Kivgiq''' ([[North Slope Borough]] şivesinde<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> ''Kivgiġñiq'', [[King Adası, Alaska|King Adası]] şivesinde<ref name="refChap2">http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Masters_Projects/Yaayuk/Chap2.html</ref> ''Kivgiqsuat''; [[Yupikçe]] ''Kevgiq'', İngilizce ''Messenger Feast''): Alaska'da [[St. Lawrence Adası]]ndaki [[Sibirya Yupikleri]] ile [[Küçük Diomede Adası]]ndaki İnyupikler dışında yalnızca [[Yupikler|Alaska Yupikleri]] ve İnyupiklerde görülen iki köy arasında hediyeleşme ve dans bayramıdır.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref><ref name="refWesternfolklore">Deanna M. Kingston, Lucy Tanaqiq Koyuk and Earl Aisana Mayac (2001), [http://www.jstor.org/discover/10.2307/1500408?uid=3739192&uid=2129&uid=2134&uid=364520941&uid=2&uid=70&uid=3&uid=364520931&uid=60&sid=21100993058043 The Story of the King Island Wolf Dance, Then and Now], Western Folklore, Vol. 60, No. 4 (Autumn, 2001), pp. 263-278</ref><ref name="ref571">[http://books.google.com.tr/books?id=OIYToTsac9MC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=Kevgiq+%28invitation+ceremony%29+%22yup%27ik%22&source=bl&ots=2kBK1SUz8z&sig=fArnC2lAm8KLbmp8MRSqdl_NfE0&hl=tr&ei=T4-bTImsHYK94AaJppk0&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDQQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false GOOGLE Book : Lawrence E. Sullivan (2003), Native religions and cultures of North America: Anthropology of the sacred]</ref><ref name="refSusan">Susan W. Fair (200), [http://www.jstor.org/discover/10.2307/542043?uid=3739192&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21101143284957 The Inupiaq Eskimo Messenger Feast: ''Celebration, Demise, and Possibility], The Journal of American Folklore, 2000</ref> Genellikle ticari ortaklar, evlilik yoluyla akraba olanlar ve ortaklar arasında<ref name="refPamela2">Pamela R. Stern (2004), [http://books.google.com.tr/books?id=Xa_Pq8X_MIsC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%22messenger+feast%22+inupiat&source=bl&ots=YmEWuWQCeV&sig=nKvRJy1FDk6_Jq1Eg_MiMKWZ7qw&hl=tr&sa=X&ei=LAopUPq-Ao_Osgbq0IHYDA&ved=0CFAQ6AEwATgU#v=onepage&q=%22messenger%20feast%22%20inupiat&f=false Historical Dictionary of the Inuit]</ref> ve [[qargi]] içinde yapılır<ref name="ref620">[http://arcticcircle.uconn.edu/HistoryCulture/Inupiat/beyondkin.html Norman A. Chance, Beyond Kin: Social and Cultural Life]</ref> Kısmen ticaret fuarı, kısmen festival, kısmen atletik, kısmen de dini gösteridir.<ref name="refPamela">Pamela R. Stern (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=cngl1Ho6uFwC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=%22messenger+feast%22+inupiat&source=bl&ots=7p9PK3_RhR&sig=-sOOLRhufCmdJoVRa_AeE9Lrw6s&hl=tr&sa=X&ei=VgkpUMHDAcTktQbu4IH4CA&ved=0CHcQ6AEwCTgK#v=onepage&q=%22messenger%20feast%22%20inupiat&f=false Daily Life of the Inuit]</ref> North Slope Sahil İnyupiklerinde (''Taġiumiut'') umialik tarafından finanse edilirdi. Olağanüstü başarılı balina avı mevsiminde umialik bu başarısını kutlamak için komşu köyün ahalisini kendi köy odasında (''qargi'') ağırlamak ister. Komşu köye iki ''Kivgak'' (ikil hâli ''Kivgak'', tekil hâli: ''Kivgaq'' «haberci/messenger») gönderip ahaliyi davet eder ve ne tür hediyeler almak istediklerini öğrenir. Köylüler de bu hediyeler karşılığında ne almak istediklerini Kivgak aracılığıyla umialiğe bildirir. Karşılıklı hediyeleşme panayır havasında değiş tokuş yöntemiyledir. İnsanlar arasındaki ticari muazzam bir toplantı olan Kivgiq, aynı zamanda akrabalık ve ortaklık bağlarını güçlendirdiği gibi dans ve hikâyelerle dolu keyifli bir gün geçirmeyi de sağlar. Balina avlamasalar da İçbölge İnyupikleri (''Nunatamiut'') de Kivgiq kutlar.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref> Sosyal, ekonomik ve Hristiyanlığı yaymaya çalışan [[misyoner]]lerin çevre baskısı yüzünden 20. yüzyılın başlarında Kivgiq kutlamaları kesildi.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref> En sonki geleneksel Kivgiq kutlaması 1914 yılında yapılmıştır.<ref name="refPamela">Pamela R. Stern (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=cngl1Ho6uFwC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=%22messenger+feast%22+inupiat&source=bl&ots=7p9PK3_RhR&sig=-sOOLRhufCmdJoVRa_AeE9Lrw6s&hl=tr&sa=X&ei=VgkpUMHDAcTktQbu4IH4CA&ved=0CHcQ6AEwCTgK#v=onepage&q=%22messenger%20feast%22%20inupiat&f=false Daily Life of the Inuit]</ref> Hızla yayılan [[alkolizm]]e karşı İnyupik değerlerinin (''Iñupiat Iḷitqusiat'') korunması adına yeniden canlandırılması için 1987 yılında [[North Slope Borough]] ilçesinin [[belediye başkanı]] George N. Ahmaogak tarafından yapılan çabanın sonucu olarak 74 yıl aradan sonra ilk modern kutlama 2.000 kişinin katılımıyla 1988 yılında yapıldı.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref><ref name="refRiccio">Thomas Riccio, [http://utdallas.academia.edu/ThomasRiccio/Papers/621192/A_Message_from_Eagle_Mother_The_Messengers_Feast_of_the_Inupiat_Eskimo A Message from Eagle Mother: The Messenger's Feast of the Inupiat Eskimo], The Drama Review, 37, no 1, 1993</ref> Günümüzde iki ya da üç yılda bir ocak sonu şubat başında düzenlenmektedir.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref> King Adası İnyupikleri 1930 yılından beri yapılmayan ya da çeşitli baskılarla yapılması engellenen bayramı 1982 ve 1991 yıllarında iki kez yeniden canlandırdılar.<ref name="refWesternfolklore">Deanna M. Kingston, Lucy Tanaqiq Koyuk and Earl Aisana Mayac (2001), [http://www.jstor.org/discover/10.2307/1500408?uid=3739192&uid=2129&uid=2134&uid=364520941&uid=2&uid=70&uid=3&uid=364520931&uid=60&sid=21100993058043 The Story of the King Island Wolf Dance, Then and Now], Western Folklore, Vol. 60, No. 4 (Autumn, 2001), pp. 263-278</ref> Kökü arkaik çağlara uzanır, zira kalukaq (box drum) dans gösterisi Yupiklerde görülmez, yalnızca İnyupiklerde bulunur. Efsane olarak birçok varyantı vardır. Kuzey Alaska'da [[Barrow, Alaska|Barrow]] yöresindeki en popüler efsane şöyledir: ''Uzun zaman önce, Kartal Ana (''Eagle Mother'') insanların yalnız olduğunu öğrenmiş, zira insanlar dans etmesini ve şarkı söylemesini bilmiyorlarmış. Bu durumu düzeltmek için oğluna genç bir avcıyı kaçırmasını söylemiş. Kartal Ana kaçırılan genç avcıya büyük bir [[qargi]] kurmayı ve qilaun (round drum) ile kalukaq (box drum) yapmasını ve bunlarla dans edip şarkı söylemesini öğretmiş. Kartal Ana avcıya misafirlerini ağırlamak için Kivgiq bayramı düzenlemesini söyler. O zamanlarda genç avcının yakınında yaşayan insanlar yokmuş. Kartal Ana da bunun üzerine çevredeki değişik hayvanları insana dönüştürmüş. Bayram bittiğinde genç avcının çok mutlu olduğu görülmüş''.<ref name="refHikuta">Hiroko Ikuta (2007), [http://www.erudit.org/revue/etudinuit/2007/v31/n1-2/019736ar.pdf Iñupiaq pride: Kivgiq (Messenger Feast) on the Alaskan North Slope], Études/Inuit/Studies, vol. 31, n° 1-2, 2007, p. 343-364</ref> Batı Alaska'da [[Seward Yarımadası]]ndaki Kawerak (Qawiaraq) versiyonu ise şöyledir: ''Sert bir rüzgâr altında Toolik adlı avcının üzerine bir gölge düşer; başını kaldırıp bakınca ''Tiŋmiaqpak'' («büyük kuş/kartal») görür ve okuyla o dev kartalı öldürür. Bu sırada davul sesi duyulmaya başlar. Qawiaraq'taki köyüne geri dönerken davul sesi de gitgide artar. Yolda Toolik bir ses duyar, hayalet ruh şöyle seslenir: "Davulun sesini dinle. Bu ses anne dev kartalın kalp atışının sesidir. Öldürdüğünüz için o şoka girdi ve çok üzüldü. Annenin kalbinin sakinleşmesi için tek bir yol var, o da ruhunun anne kartala geri gönderilmesidir". Hayalet ruh anne kartalın ruhunun evine gönderilmesi için nasıl dans edileceğini gösterir. Anne kartalın kalp atışını davul çıkardığı için davul yapmasını öğretir. Nasıl giyineceğini de gösterir ve diğer komşu köylere iki haberci (''kivgak'') göndermesini ve kendi köyünde kartal-kurt dansıyla bezeli Kivgiq bayramı yapmasını söyler.<ref name="refShamn">Larry Jorgenson (1990), [http://wordandworld.luthersem.edu/content/pdfs/10-4_Cultures/10-4_Jorgenson.pdf From Shamans to Missionaries: The Popular Religiosity of the Inupiaq Eskimo], Word & World 10/4 (1990)</ref>
=== Oyunlar ===
{{ana|Eskimo oyunları}}
[[Dosya:Inupiaq ball pt barrow 1910.jpg|thumb|leftsol|200px|Aqsraatchiaq (high-kick ball), Barrow, 1910]]
 
İnyupikler diğer Eskimo halkları gibi boş vakitlerinde eğlenmek için değişik oyunlar (''qilamitaq'') oynar (''qitik''). Yetişkinler tarafından oynanan sportif fizik gücüyle yapılan oyunlar (''qitigniq''<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref>) içinde topla oynananlar (''aqsraaq'') en çok ilgi çekenlerdir:
*'''Kalviqtaqtuat'''<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> ya da '''kaliviqtaaq''',<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> '''kaliviqtaun''':<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> Çocukların otnadığı [[ip atlama]] oyunudur.
 
[[Dosya:Cats-cradle.svg|thumb|rightsağ|200px|Parmak ipiyle şekil yapılan beşik (''ayaqhaaq'') oyunu]]
*'''Ayaqhaaġniq'''<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> ya da '''ayaqhaaq''',<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> '''itiquuraq'''<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> (İng. ''Cat's cradle'' and ''telling stories using string figures'') : Parmak ipiyle oynanan [[Beşik (parmak ipi)|beşik]] oyunu ve bu oyunda yapılan şekillerle (''ayakhaun''<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>) uyumlu hikâye anlatımı.<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> Oynanırken kısa oyun şarkıları da söylenir.<ref name="refThomasmusic">Thomas F. Johnston (1976), [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-1-7.pdf The Eskimo Songs of Northwestern Alaska]), Arctic, Vol 29, No 1 (1976), pp. 7-19</ref>
*'''Aakkuu aakkuu'''<ref name="refSkills">[http://nsbsdbeta.schoolwires.net/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=727&dataid=344&FileName=ILFComm.pdf Iñupiaq Knowledge and Skills]</ref> ya da '''aakkuu''':<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> iki takım arasında oynanan beceri oyunu. Takımın birindeki bir kişi elinde tuttuğu bir nesneyi şarkı eşliğinde sallar ve karşı takım gülmeden o nesneyi almaya çalışır.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>
[[Dosya:Kotzebue Cemetery.jpg|thumb|250px|[[Kotzebue, Alaska|Kotzebue]] mezarlığı, 2006]]
 
[[Dosya:Polarlicht.jpg|thumb|leftsol|250px|[[Kutup ışıkları]], Bear Lake, Alaska. İnanca göre insan kafasını da top gibi kullanan ruhlarca oynanan bir Eskimo futbol oyunudur ve sakınılması gerekir.]]
 
[[Ruh]]lar ve [[hayalet]]ler özellikle Kuzey Alaska'da yaşamın önemli bir parçasıdır; çünkü kişi sağ iken kendi evinde sürdürdüğü yaşamını ölünce aile mezarlığında da sürdürür.<ref name="refBurch1971">Ernest S. Burch (1971), “The nonempirical environment of the Arctic Alaskan Eskimos,” Southwestern Journal of Anthropology 27(2): 148-165</ref> Ölen kişinin ruhu ''iḷitqusiq'' olarak adlandırılır.<ref name="refBurch1971">Ernest S. Burch (1971), “The nonempirical environment of the Arctic Alaskan Eskimos,” Southwestern Journal of Anthropology 27(2): 148-165</ref> Ruhlar Eskimo şamanizminde insan (''iñuk'') olarak tasvir edilir. Ruhlar ve hayaletler tanıdıkları kişilere benzer ve [[rüya]]larda tehlikeyi bildirir.<ref name="refSuicide">Catherine Swan Reimer, [http://www.swancircle.com/Suicide%20.html What is the relationship of suıcıde, alcohol abuse, and spirituality among the Inupiat], May 15, 2002</ref> Şamanizm inancına göre [[Cehennem]] kaybolmuş ruhların yer altında toplandığı yerdir. İnyupikçede Cehennem için bu inanç doğrultusunda adlandırma yapılmıştır: ''Tammaġvik'' ( < ''tammaq-'' 'kaybolmak' + ''-vik'' 'yer yapım eki' ) <ref name="ref882">[http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/user/lsl/Nice/Inupiaq/combined%20dictionary.doc Iñupiaq Combined Dictionary]</ref>
== Ekonomi ==
=== Avcılık ve Toplayıcılık ===
[[Dosya:Cottongrass on Selawik Refuge Wetlands.jpg|leftsol|thumb|200px|Selawik Milli Yaban Hayatı Sığınağı]]
Bütün Eskimo halkları gibi İnyupikler de [[avcı ve toplayıcı]]dır. Geçimlerini [[balıkçılık]] ve [[balina avcılığı]] gibi ağır işlerde çalışarak sağlarlar. İnyupikler, diğer [[Eskimo halkları|Eskimo]] halkları gibi, avdan avcılar dışında ava katılmayan köy halkının da hak aldığı bir sistem geliştirmişlerdir. Avcı ya da avcılarca avlanan her türlü av köyün ortak malıdır. Bu ortaklık sistemi Eskimo coğrafyasının zor ve çetin doğası gereği oluşmuştur.
 
[[Dosya:Un ulu d'Alaska sur fond bleu.JPG|rightsağ|thumb|200px|Daha çok kadınlarca kullanılan ve [[Ulu (bıçak)|Ulu]] adı verilen bıçak]]
Köyler genelde akrabalardan oluşur ve avcılık daha çok oğullar ve damatlarca yapılırken, balıkçılık ve bitki ile meyve toplayıcılık kız ve gelinlerce yapılır.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> Eskimolarda [[Ulu (bıçak)|''ulu'']] ya da ''uluuraq'' adı verilen tutamaklı yarımay biçimli bıçak daha çok kadınlarca kullanılır.
 
</div></div><noinclude>
 
[[Dosya:Ursus maritimus us fish.jpg|thumb|leftsol|250px|Kutup ayısı yavruları]]
Kuzey Alaska'da [[North Slope Borough]] ilçesindeki İnyupiklerin kültürel takvimi: Ocak ayında tuzaklama, fok avcılığı, fok derisi tabaklama, Kutup ayısı avı, kayık (qayaq ve umiaq) yapım ve tamiri; Şubat ayında tuzaklama, rengeyiği derilerini kurutma, fok derilerini kurutma ve tabaklama; Mart ayında bazen Kutup ayısı avlama, fok avlama, tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, kadınların fok derisini kayık yapmak için dikmesi, av araç ve gereç tamiri, dişi kutup ayılarının yavrularını inden çıkarması; Nisan ayında tuzaklama mevsiminin sonu, balina mevsimine giriş, içbölgelerde rengeyiği ve gelengi avı; Mayıs aynda balina avına devam, içbölgelerde kaz ve kar kekliği avı, buz üzerinde ördek avı, nehirlerdeki buzun parçalanmaya başlaması, sakallı fokların yavrulaması; Haziran ayında rengeyiğinin yavrulama dönemi, balina avcılığı yapılan yörelerde ([[Kaktovik, Alaska|Kaktovik]], [[Nuiqsut, Alaska|Nuiqsut]], [[Barrow, Alaska|Barrow]], [[Point Hope, Alaska|Point Hope]]) [[Nalukataq]] bayramı, yaz kampı, nehir ve göllerde balıkçılık başlangıcı, fok avcılığı, Kaktovik'te balıkçılık; Temmuz ayında kamp ve avcılığa devam, balıkçılığa devam, rengeyiği avcılığı, Point Hope yöresinde yaban kuşlarının yumurtalarını toplama, sakallı fok ile mors avlama, et kurutma ve fok yağı yapımı, fok derilerinin kayık yapımı için hazırlanması; Ağustos ayında kayıklarla (bazen de kar motosikletleriyle) rengeyiği avlama, sakallı fok ve mors avına devam, sakallı fok derilerini kayıklar ve çizme tabanı için hazırlama, bazıları hâlâ balıkçılık ve avcılık yaz kampında, Piġniq yöresinde ördek avı, kayıkların tahta iskeltinin hazırlanması, Wainwright yöresinde kaz avı, taktaq yapma zamanı, nehirde balıkçılık, [[böğürtlen]] ve [[yaban mersini]] meyvelerini toplama; Eylül ayında bazen ördek avı, sonbahar Grönland balinası avı başlıyor, [[sığın]] avlama, Barrow sahillerine küçük balıkların gelmesi; Ekim ayında sonbahar balina avı, nehir ve göllerde buz balıkçılığı, ayın ilk yarısında rengeyiği avı, kıyı şeridi boyunca [[morina]] avcılığı; Kasım ayında kıyı şeridinde Kuutp ayısı avlama, fok avcılığı, bazıları hâlâ balık kampında, Şükran Günü kutlamaları; Aralık ayında tilki, kurt ve Kutup porsuğu tuzaklama, fok avlama, Kutup ayısı avlama, Noel kutlamaları, geleneksel Eskimo beceri ve dayanıklılık oyunları, Yeniyıl için evleri ve buzdan kilerleri temizleme.<ref>[http://nsb-ihlc.com/images/stories/Documents/Language/Pronounciation_Guide.pdf Cultural Calendar]</ref>
 
[[Dosya:Caribou.jpg|rightsağ|thumb|250px|Erkek rengeyiği, Alaska. Rengeyikleri içbölgede Brooks sıradağlarındaki [[Nunamiut]] kabilesinin birincil besin kaynağıdır]]
 
Kuzey Alaska'da 1959 yılında yapılan bir kayda göre [[Barrow, Alaska|Barrow]] yöresindeki İnyupiklerin (Taġiuġmiut ve Nunatamiut) geleneksel avcılık ve toplayıcılık takvimi (aktivitenin yoğunluğuna bağlı olarak büyük (b) ya da küçük (k) olarak işaretlenmiştir): [[Ocak]] ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k); [[Şubat]] ayında buz deliklerinde tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k); [[Mart]] ayında tek başına fok avı (k), tuzaklama (k), rengeyiği avı (k), balina avı için hazırlık; [[Nisan]] ayında balina avı (b), ördek avı (k), rengeyiği avı (k); [[Mayıs]] ayında balina avı (b), fok (''ugruk'') avı (k), ördek avı (k), içbölgede balıkçılık (k); [[Haziran]] ayında balina avı (k), açık sularda fok avı (b), ördek avı ve balıkçılık (b); [[Temmuz]] ayında açık sularda fok avı (b), ikinci yarısında mors avı (b), rengeyiği avı (b); ördek avı ve balıkçılık (b); [[Ağustos]] ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (b), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (b); [[Eylül]] ayında açık sularda fok, mors, rengeyiği avı (k), tuzaklama (k), ördek avı ve balıkçılık (k), balina avı (k , b?); [[Ekim]] ayında balina avı (b), beluga gibi diğer deniz memelileri avı (k), rengeyiğiavı u (k); kutup ayısı avı (k), ağla fok avı (k); [[Kasım]] ayında ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k); [[Aralık]] ayında tek başına buz deliklerinde ağla fok avı (b), rengeyiği avı, tuzaklama (k).<ref name="refSpencer"/>
Kuzeybatı Alaska'da 1998 yılında yapılan bir kayda göre [[Kobuk Vadisi Milli Parkı]]nda yaşayan ''Kuuvaŋmiut'' kabilesinden Malimiut İnyupiklerinin avcılık ve toplayıcılık takvimi: ilkbahar (mart sonundan mayıs ortalarına kadar) aylarında parkın doğu kısmında rengeyiği, ayı, su kuşları ve [[misk sıçanı]] avcılığı, parkın batı kısmında rengeyiği, ayı ve su kuşları avcılığı; yaz (mayıs ortalarından ağustos sonuna kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama, batı kısmında rengeyiği avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; sonbahar (eylül ve ekim) aylarında doğu kısmında rengeyiği, [[sığın]] ve ayı avcılığı, ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı, yenebilir bitki ile böğürtlensi meyve toplama, batı kısmında rengeyiği ve sığın avcılığı, germe ağ balıkçılığı, olta balıkçılığı ve yenebilir bitki toplama; kış (kasımdan marta kadar) aylarında doğu kısmında rengeyiği avcılığı ile kürk hayvanı avcılığı ve tuzaklama, [[kar kekliği]] avcılığı, [[huş ağacı]] kabuğunun kesimi, batı kısmında ise rengeyiği avcılığı, kürk hayvanı tuzaklama, kar kekliği avcılığı, tavşan avcılığı.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref>
 
[[Dosya:2005 04 27 1582 Dall Sheep.jpg|thumb|230px|rightsağ|[[Dall yaban koyunu]] (''imnaiq'' ya da ''ipnaiq''), Anchorage Hayvanat Bahçesi, Alaska]]
[[Dall yaban koyunu]] (''Ovis dalli'') (Kuzey Alaska ''imnaiq'', Kuzeybatı Alaska ''ipnaiq'') da çok değerli olmasına karşın, düzenli avlanan en önemli kara hayvanı [[ren geyiği]] (''Rangifer tarandu'') (''tuttu'') olup, deniz kıyısındaki İnyupikler için balina ve fok nasıl önemliyse, İç bölge İnyupikleri için de ren geyiği o kadar önemlidir. Avlar kadınlar tarafından dağıtılır.<ref name="ref177" />
 
*'''Qayaq''' (tekil) '''Qayat''' (çoğul): Okyanustaki deniz memelilerinin ve su kuşlarının geleneksel avı için [[Eskimo kayığı]] adı da verilen üstü kapalı kayak (''qayaq'') kullanılır.<ref>David W. Zimmerly (2000), Qayaq / Kayaks of Alaska and Siberia, Fairbanks: University of Alaska Press, 2000. 2nd ed.</ref> Kayak tek ya da çift kişilik olur ve kişi sayısına göre bele oturacak kadar yuvarlak bir açıklık bırakıldıktan sonra üstü kapatılan kayıktır ve daha çok uzun çift uçlu kürek (''paaġutik'' ya da ''paaŋuutik'') ile sürülür. Fakat, [[Norton Sound]] bölgesindeki kayaklarda tek uçlu kürekler çift uçlu küreklerden daha fazladır.<ref name="refAlaskative">[http://alaska.si.edu/record.asp?id=246 Alaska Native Collections : Kayak (model)]</ref>
 
[[Dosya:Inuit man by Curtis - Noatak AK.jpg|thumb|leftsol|200px|Qayaq kokpitinde bir İnyupik, [[Noatak, Alaska]] 1929]]
[[Dosya:Camp Hotham Inlet Nichols after Nelson.PNG|thumb|250px|Av kampı, Hotham inlet, Kotzebue, 1881; arka planda düz sıra hâlinde sahile bakan ''tupiq'' denen çadır evler, ön planda ters çevrilerek askıya alınmış ''umiaq'' ve ilerisinde ''qayaq'']]
 
Umiaq'lar tahta iskeleti sakallı fok ya da mors derisiyle kaplanan büyük fakat hafif kayıklardır. 10.7 m (35 [[fit]]) uzunluğunda olup balina ve mors avında kullanılır. Gövdesi su altındaki balina gibi canlıları ürkütmez. Umiaq içerisinde mürettebat ile birlikte av için gerekli [[şamandıra]], fırlatıcılı zıpkın gibi malzemeler de bulunur.<ref name="refBoatmodel">[http://alaska.si.edu/record.asp?id=705 Alaska Native Collections : Boat (model)]</ref> Umiaq'ın kıç tarafına yerleştirilen ve kayığı yönlendiren dümencinin oturduğu koltuğa ''iktuġaq'' adı verilir.<ref name="refiktugaq">[http://alaska.si.edu/record.asp?id=298 Alaska Native Collections : Boat steerman’s seat]</ref> Umiaq sahibine ve balina avını bu kayıktan yöneten kişiye «umiaq'lı» (< ''-lik'' «-li/-lı»<ref name="refPostbases">http://www.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/project/cmt-40/Nice/Inupiaq/1st%20postbases.doc</ref>) anlamına ''umialik'' denir ve toplumda lider pozisyonundadır.<ref name="refBoatmodel">[http://alaska.si.edu/record.asp?id=705 Alaska Native Collections : Boat (model)]</ref> King Adası İnyupiklerinin gözde avı [[mors]] olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak qayaq adı verilen üstü kapalı kayıkla zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve ''umiak'' adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınırdı.<ref name="ir.library.oregonstate.edu"/>
 
[[Dosya:Spring Journey 1 1997-04-25.jpg|thumb|leftsol|150px|Kar motosikleti ve arkasında yüklü kaburgasız kızak]]
[[Dosya:Massey-north.jpg|thumb|leftsol|150px|Üzerine insan ve yük taşınan kaburgasız kızak]]
 
*'''[[Kızak]]''' (kaburgalı '''Qiḷġich''' ile kaburgasız '''Uniat'''): Kara avları için kışın ulaşım ve taşımada kızaktan yararlanılır. Kızaklar, çok amaçlı kullanılır. En yaygın kullanımı özellikle içbölgelerde [[köpek kızağı]]yla seyahat ederken ya da [[kızaklı köpek yarışı]]nda olur. Ayrıca av etini taşımada kullanıldığı gibi yedek yakıt taşırken de kullanılır. İki temel kızak tipi vardır: yanları kaburgalı ''qiḷġich'' (İngilizce ''basket sled'') ile yanları kaburgasız ''uniaq'' [tekil] ''uniak'' [[ikil]] ''uniat'' [çoğul] (İngilizce ''plank sled'').<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> Esas Eskimo kızak tipinin kaburgasız (''uniat'') olduğu ve kaburgalı (''qilġich'') kızağın madenciler ve araştırmacılarca tanıtılmış olabileceği düşünülüyor.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> Kızağın geleneksel ana malzemesi [[huş]] ağacı olup deri kayışlarla bağlanır ve kısmen deriyle örtülür. Günümüzde kaburgalı kızaklar [[hikori]] ya da [[meşe]]den kısa yapılıp kar motosikleti arkasında taşınmak için tasarlanıyor. Köpek çekimli kızaklar buna göre daha ağır ve serttir.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> Kaburgasız kızaklar eskiden köpek çekimli olarak yapılırken 20. yüzyılın başlarında kullanımı azalmış olup günümüzde daha çok kar motosikletiyle taşımacılık yaparken kullanılır.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> 1975 yılında Yukarı Kobuk yöresindeki aileler arasında yapılan bir araştırmaya göre sadece yedi aile kızaksız, [[Kiana, Alaska|Kiana]]'da 41 ailede 27 kaburgalı ve 9 kaburgasız kızak, [[Noorvik, Alaska|Noorvik]]'te 26 ailede 22 kaburgalı ve 4 kaburgasız kızak olduğu kaydedilmiştir.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref>
Kayık tipi deniz taşıtlarını karadan taşımak için kızaklardan yararlanılır. Qayaq taşınan kızağa ''qayyirautit'', Umiaq taşınan kızağa da ''umiirautit'' [çoğul] ''umiiraun'' [tekil] ya da ''qamutit'' adı verilir.<ref name="ref882">[http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/user/lsl/Nice/Inupiaq/combined%20dictionary.doc Iñupiaq Combined Dictionary]</ref> Umiaq çekme kızakları fildişinden yapılır, zira fildişi kar ve buz üzerinde çok kaygan olduğu için fazla zahmet çekmeden hızlı ulaşım sağlar.<ref>[http://alaska.si.edu/record.asp?id=467 Alaska Native Collections : Boat sled]</ref>
 
[[Dosya:Toboggan (PSF).png|thumb|rightsağ|150px|''Uniqqat'' ya da ''[[Toboggan]]'']]
 
Geleneksel kızak çekim hayvanı olarak daha çok köpek kullanılırken, sınırlı sayıdaki kimi yörelerde ise rengeyiği kullanılır. Point Hope gibi yörelerde yarı evcil rengeyiklerinin (''unirraun'') çektiği kızaklarda (''unirrat'') özel dizginler (''qauġutik'') kullanılır.<ref name="ref882">[http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/user/lsl/Nice/Inupiaq/combined%20dictionary.doc Iñupiaq Combined Dictionary]</ref> Günümüzde ise daha çok kar motosikletleriyle çekilmektedir.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref>
 
=== Şirketleşme ===
[[Dosya:NPRA F1lg.gif|thumb|260px|rightsağ|NPRA (Alaska Milli Petrol Rezervi)<br />ANWR (Arktik Milli Yaban Hayatı Sığınağı)]]
 
[[Rus Amerikası]] döneminde [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]]'nin Ruslarla birlikte idare ettiği [[Alaska]]'yı 1867 yılında [[Rusya İmparatorluğu|Rus İmparatorluğundan]] [[Alaska'nın satın alımı|satın almasından]] bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin ([[Eskimo halkları|Eskimo]] ve [[Kızılderililer]]in) toprak taleplerini çözmek üzere [[Amerika Birleşik Devletleri Kongresi|ABD Kongresi]]nde [[18 Aralık]] [[1971]] tarihinde başkan [[Richard Nixon]] tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan [[Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası]] (ANCSA , ''Alaska Native Claims Settlement Act'') gereğince kurulan 13 [[Alaska Yerli Bölge Şirketleri|yerli bölge şirketinden]] 3 tanesi İnyupiklere aittir ve bu bölge şirketleri de yerli köy şirketlerine ayrılır. Köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir.
=== Giyim Kuşam ===
==== Giyecek ====
[[Dosya:Inuit-Stiefel.jpg|thumb|leftsol|260px|Fok derisinden kamik]]
'''Parka''' olarak çeşit çoktur. Geleneksel parka olarak içi kürklü olan kazak (''pullover'') tipli ''atigi'' denen parkadır ve yakası yele gibi kabarık kürkten yapılır.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref> Atigilerin içi daha çok rengeyiği ya da tavşan postundan imal edilir ve yakası (''isiġvik'' ya da ''siġvik'') da tilki, kurt ya da Kutup porsuğu postundan kabarık yele biçimlidir.<ref name="refCloting">[http://www.asdk12.org/schools/williamtyson/pages/Pages/Museum%20Pages/InupiatGalley/Inupiaqclothing.html Inupiaq Clothing]</ref> Parkalar daha çok başlıklı (''nasaq'') yapılır. Kanada İnuitlerinin stilinde şapkası uzun parkalara ''nasaqpalik'' denir. Başlıklı kürk parka gömleği (''[[Qaspeq|atikłuk]]'' ; İngilizce ''snowshirt'') ''atigi'' denen parkanın üstüne giyilir ve günümüzde daha çok kumaştan imal edilir. Avcıların beyaz parka gömleği (''qatiġniñ'') de ''atikłuk'' türüdür ve kar üzerinde kamuflaj olarak kullanıldığı gibi, kilise yaşlılarının da elbisesidir. Kadınların kullandığı ''atikłuk'' erkeklerinkinden faklı olarak etekli ve sivri başlıklıdır. Atikluklar parka üstünden giyildiği için parka eskimeden eskirler ve yenileriyle değiştirilirler.<ref name="refCloting">[http://www.asdk12.org/schools/williamtyson/pages/Pages/Museum%20Pages/InupiatGalley/Inupiaqclothing.html Inupiaq Clothing]</ref> Parka stili elbise ya da gömlekler (''atikłuuraq''), fok derisinden parka (''natchiġruaq''), yeni doğmuş ren geyiği yavrusunun derisinden yapılan parka (''nuġġayuat''), ren geyiklerinin kışlık derisinden yapılan ağır kürk parka (''qusuŋŋaaġruk''), alt kenarı beyaz deriyle kaplı parka (''akuqtuaġutilik'') da kullanılır. Sırtında bebek taşıma cebi olan ''amaaġun'' ya da ''amaunnaq'' (Kanada İnuitlerinde ''amauti'') [http://ik.wikipedia.org/wiki/Amaa%C4%A1un] denilen parka çocuklu kadınlarca makbuldür. Nunamiutlar ''mitiġruat'' (''mitiġiruat'' ya da ''mitiġruit'') denilen parkayı kuş derisinden, ''atigiġruaq'' denilen parkayı ise [[pufla kazı]]nın derisinden yaparlar. Parkalarda astar olarak sugeçirmez balık derisi (''qayułuk'') bile kullanılır. Parka biçimli yağmurluk (''siḷaŋŋaaq'') fok bağırsağından yapılır.<ref name="refSeiler">Wolf A. Seiler (2012), [http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf Iñupiatun Eskimo Dictionary]</ref>
 
 
=== Sanat ===
[[Dosya:British Museum66.jpg|thumb|leftsol|200px|Mors fildişi oyması, 19. yy Alaska, [[British Museum]], Londra]]
 
[[Alaska yerli sanatı]] içinde [[Yupikler]] ve İnyupikler, balık derisi, kuş derisi ya da fok bağırsağı gibi oldukça farklı malzemeden yaptıkları çoğu kullanımlık ürünlerle bilinirler. Ürünler arasında [[ok]], [[yay]], [[zıpkın]], [[şamandıra]], deri kazıyıcı, yağ sökücü, [[kaşık]], [[halat]], [[kemer]] ve diğer giyim aksesuarları sayılabilir.<ref>{{Kitap kaynağı| last = Bockstoce | first = J.R. | başlık = Eskimos of Northwest Alaska in the Early Nineteenth Century | publisher = Oxprint Limited | year = 1977 }}</ref><ref>Amber Lincoln, John Goodwin, Pearl Goodwin, Faye Ongtowasruk, Ron Senungetuk, Barbara Weyiouanna, [http://www.nps.gov/akso/beringia/beringia/library/Living-with-old-things.pdf Living With Old Things: Iñupiaq Stories, Bering Strait Histories]</ref> Bunlar, balık derisi, rengeyiği derisi, kutup ayısı derisi, [[balina çubuğu]] ve morsun ya da [[mamut]]un (''kiligivak, kiḷigvak'') [[fildişi]]nden yapılır.<ref name=eskart>Ray, Dorothy Jean. ''Eskimo Art: Tradition and Innovation in North Alaska.'' Seattle: University of Washington Press, 1977. ISBN 978-0-295-95518-6.</ref> [[Maske]]ler törenlerde kullanılmak üzere yapılır ve dekoratif değildir.<ref name=eskart/> Avcılar için ufak çocuk biçiminde [[muska]] heykelcikler yapılır.<ref name=eskart/> Nesneler genellikle [[kömür]]le boyanır ve [[balık yağı]] ile [[vernik]]lenir. Ayakkabı ve parkalar kadınlar tarafından yapılır ve bu sanata "deri-dikiş" (''skin-sewing'') adı verilir.<ref name=eskart/>
 
[[Dosya:Dance mask, Bering Straight Eskimo, acquired 1909 - Native American collection - Peabody Museum, Harvard University - DSC05621.JPG|thumb|rightsağ|150px|[[Labret]]li maske, Bering Straight, Peabody Museum, Harvard University, Cambridge, Massachusetts]]
 
'''[[Eskimo maskeleri]]''' (''Kiiñaġuq'' ya da ''Kigiñaŋŋuaq'', King Adası şivesinde<ref name="refUgiuvaŋmiuraaqtuaksrat">[http://www.ankn.uaf.edu/curriculum/Masters_Projects/Yaayuk/Chap5.html "Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat" Future King Island Speakers]</ref> ''kiinauq'' (< ''kiiñaq'' 'surat' + ''-ġuq''), temsil ettikleri ruhlara dönüşüm için en pratik araçtır. ''Eski şamanların maskelere ihtiyacı yoktu; çünkü onlar kendileri maskede ifade edilen ruha bizzat dönüşebiliyordu''.<ref>[http://english.grimoar.cz/?Loc=dl&Lng=2&Lng=2&Back=key&UID=1586: 729.551 Jean-Loup Rousselot, Yupik and Inupiaq Masks (Alaska)]</ref> Şamanizmin yıkılmasından sonra maskelerin kullanım yeri öncelikle danslardır ve maskenin temsil ettiği doğaüstü kimliğe bürünme belirgin değildir.<ref name="refSpencer"/> Maskeler törenlerde kullanılmak üzere yapılır ve dekoratif değildir.<ref name=eskart/> ''Kivgiq'' bayramında giyilen maskeler [[dalgıç kuşu]] derisinden ya da [[kuzgun]] başından oluşur.<ref name="refSpencer"/> Dalgıç kuşlarının eti yense de daha çok maske yapımı için avlanılır.<ref name="refSpencer"/> Balina avcısı İnyupiklerin maskeli bayramları vardır ve bu bayramlarda maskeler kullanılır. Fakat, 20. yüzyılın başlarında Hristiyan misyonerlerin baskısıyla bu maskele törenler yapılmaz olmuştur.<ref>[http://alaska.si.edu/record.asp?id=638 Alaska Native Collections : Mask with plaque]</ref> King Adası dansçıları Mors Dansı (''Walrus Dance''), Kurt Dansı (''Wolf Dance'', Kutup Ayısı Dansı (''Polar Bear Dance'') gibi dansları maske kullanarak qargi içinde yapardı.<ref name="Alaska Native Collections : Mask"/>
[[Dosya:Inuitbasket.jpg|thumb|200px|Kinguktuk (1871-1941) tarafından Barrow'da [[balina çubuğu]]ndan örülen fildişinden kutup ayısı tutamaklı İnyupik sepeti, San Diego İnsan Müzesi, ABD]]
 
[[Dosya:Eskimos Carving Ivory.jpg|thumb|leftsol|200px|King Adası İnyupikleri fildişi oyarken, [[Nome, Alaska]] Eylül 1949]]
Fildişi oymacılığı : [[King Adası, Alaska|King Adası]] İnyupiklerinin gözde avı Pasifik [[mors]]u (aiviq , ''Odobenus rosmarus divergens'') olup avı kıyıda ya da denizdeki buz üzerinde eskiden geleneksel olarak zıpkın ve mızrak kullanarak yapılır ve umiak adı verilen geniş büyük kayıklarla taşınır. Morsun 1 metreye ulaşabilen iki köpek dişi ([[fildişi]]) Eskimo coğrafyasındaki en değerli malzemelerin başında gelir ve çok amaçlı olarak kullanılır. Bunlardan en çok bilineni oymacılıktır ve İnyupik mors fildişi oymacılık ürünleri [[British Museum]] gibi değişik müzelerde sergilenmektedir. İnyupik fildişi oymacılığı sanatsal olduğu kadar ayrıca geçim sağlayıcı bir uğraştır. Alaska'da [[Nome Altına Hücumu]]ndan sonra en popüler uğraş fildişi oymacılığı 1900 lerden sonra revaçta olmuş ve oymacıların sayısı artmıştır.<ref name="ref794">http://www.indiancraftshop.com/highlight_of_month/TedMayakJr.htm</ref>
 
{{ana|Eskimo mutfağı}}
 
[[Dosya:Inuit woman and child cooking outdoors in Nome in 1916.jpg|thumb|270px|leftsol|Açık mutfak, Nome, 1916]]
Beyazların yiyecekleri (''Taniktaq'') ile karşılaşmadan önce İnyupikler kendi yiyeceklerini (''Iñupiaqtaq'') iklim ve coğrafi koşullara göre şekillendirmişlerdi. En temel besin maddesi [[et]] (''niqipiaq'' 'gerçek yiyecek' > ''niqi'' 'yiyecek' + ''-piaq'' 'gerçek') olup, bunu ateşsizliğin çaresizliğiyle değişik yöntemlerle yenebilir kılmışlardır. Ana besin maddesi deniz memelilerinden (balina ve fok, mors) ya da kara memelilerinden (ren geyiği) elde edilir. Kısa süren yaz aylarında böğürtlensi ufak zemin meyveleri C vitamini alımında önemlidir.<ref name="refCarthwright">Lorin A. Carthwright and René Revis Shingles (19569, [http://books.google.com.tr/books?id=8h3xUjOs5H0C&pg=PA90&lpg=PA90&dq=%22inupiats%22&source=bl&ots=1tCgiGqSvN&sig=6kQOdbgq3W2-A8EkyoyEgV65n-Q&hl=tr&sa=X&ei=OkEfUPXtIeqO4gSNq4GYBg&ved=0CDcQ6AEwAzgy#v=onepage&q=%22inupiats%22&f=false Cultural Competence in Sports Medicine]</ref> Eskimo mutfağı büyük ölçüde balık ve deniz memelileri etlerinin bir süre fermente edilmesiyle çiğ olarak tüketilen besinlere dayandığından [[botulizm]] Eskimo sağlığında besin kökenli tehlikelerin başında gelir. Alaska'da 1985 yılından beri botulizm vakalarında sürekli bir artış yaşanmaktadır ve ABD'de diğer eyaletlerdeki vakalardan daha fazladır.<ref name=Alaska>{{Web kaynağı | url = http://www.phppo.cdc.gov/phtn/botulism/alaska/alaska.asp | başlık = Why does Alaska have more botulism | yayımcı = Centers for Disease Control and Prevention (U.S. federal agency) | erişimtarihi = 18 July 2011 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20060807175105/http://www.phppo.cdc.gov:80/phtn/botulism/alaska/alaska.asp | arşivtarihi = 7 Ağustos 2006}}</ref>
 
[[Dosya:Bowhead Whale 2002-08-10.jpg|thumb|250px|rightsağ|Avlanan tek bir [[Grönland balinası]], bir köyün bir yıl boyunca et ve yağ ihtiyacını karşılar. Balinalar İnyupiklerin et ihtiyacını karşılayan birincil kaynaktır]]
[[Dosya:Beardedseal2.jpg|thumb|250px|rightsağ|[[Sakallı fok]] ya da ''ugruk'' (''Erignathus barbatus''). Foklar İnyupiklerin et ihtiyacını karşılayan ikincil kaynaktır]]
[[Dosya:Beluga blubber.jpg|thumb|250px|rightsağ|Kurutulmak için askıya asılan beyaz balina [[maktak|maktağı]]]]
Et ihtiyacının karşılandığı hayvanlar içinde ilk sırayı [[balina]] (özellikle de [[Grönland balinası]]) alır. Balinanın yağlı deri altı katmanıyla birlikte derisi ([[maktak]]) en gözde olan kısmıdır ve çiğ olarak tüketilir. Balinanın [[kalp|kalbi (yüreği)]], [[böbrek|böbreği]] ve [[dil]]i haşlanarak tüketilir. Yemeklik yağın büyük bir kısmı balinadan sağlanır. Rengeyiği eti bile balina yağında pişirilir. Balina eti 5-6 gün dinlendirildiğinde tadı daha güzel ve yiyimli olur. İkinci sırayı [[fok]] türleri (özellikle de [[sakallı fok]], ''ugruk'') alır. Fokların kalbi, [[karaciğer]]i ve kısa [[kaburga]]ları en çok tercih edilen kısımlarıdır. Eti tuzlu suda haşlanarak ya da pişirilerek tüketilir. Eskiden haşlama için deniz suyu kullanılırdı. Karaciğeri kızartılarak tüketilir. Eti kurutulur ve daha sonra bu kurutulmuş et fok yağına batırılarak yenir. Fok etleri ayrıca toprağa gömülerek bir süre fermente edildikten sonra tüketilir. [[Bağırsak]]ları da balina yağıyla birlikte çiğ yenir. [[Beyin|Beyni]] kafasıyla birlikte haşlandıktan sonra tüketilir. [[Göz]]leri yenir. [[Mide]]si yenebilir, bazen de kurutularak yağdanlık olarak kullanılır. Fokların [[dalak]], [[akciğer]] gibi diğer organları köpek maması olarak tüketilir. Üçüncü sırayı [[mors]] alır. Morsun kalbi, karaciğeri ve kaburgaları yenir. Beyni çiğ olarak tüketilir. Karkasın büyük bir kısmı köpek maması olarak değerlendirilir. Omuz ve yüzgeç etleri derisiyle birlikte fermente edildikten sonra haşlanarak tüketilir. Böbrekleri de değerli bir yiyecektir. Diğer deniz memelilerine göre daha sert olan mors eti balina ve fok eti gibi kesinlikle dondurularak yenmez. Dördüncü sırayı [[beyaz balina]] alır. Grönland balinası gibi tüketilir. Eti haşlanır. Beşinci sırayı [[rengeyiği]] alır. Yağ bakımından fakirdir. Bacaklarındaki [[kemik iliği]] yenir. Kemik ve etinden [[çorba]] yapılır. Eti daha çok ''[[akutaq]]'' yapımında değerlendirilir. Dışkısı yakıt olarak kullanıldığı gibi köpek maması olarak da değerlendirilir ve hatta insanlarca kıtlık gibi acil durumlarda yağ ile karıştırılıp yenir. Altıncı sırayı [[kurt]], [[tilki]] ve [[ayı]] alır. Kurt ile [[kızıl tilki]] ve [[kutup tilkisi]] eti çok sevilir ve haşlanarak tüketilir. [[Kutup ayısı]] ile [[boz ayı]] çiğ ya da haşlanarak yenir. Kutup ayısının karaciğeri kesinlikle yenmez ve "zehirli" olarak kabul edilir ve sakınılır. Yedinci sırayı [[köpek]]ler alır. Daha çok içbölge İnyupikleri (''Nunamiut'') tarafından yiyecek ve giyecek olarak kullanılır. Özellikle erginleşmemiş yavruları haşlanarak tüketilir. Sekizinci sırayı [[sığın]] geyiği alır. Bütünüyle gıda olarak görülür. Boynuzları da değerli malzemedir. Dokuzuncu sırayı [[tavşan]] alır. Tuzaklanarak tutulur ve eti yenir, postu giyecek malzemesi olarak değerlendirilir. Eskiden [[Arktika gelengisi]] de bunun gibi kullanılırdı. Her ikisi de postu soyulduktan sonra haşlanarak tüketilir. Postları için avlanan [[gelincik]], [[kakım]], [[kutup porsuğu]] (''Gulo gulo''), [[lemming]] gibi ufak hayvanların etleri yenmez. Onuncu sırayı [[kuşlar]] alır. [[Kaz]]lar tüyleri yolunmadan birlikte kızartılır. Günümüzde tüyleri şilte ve yastık içi malzemesi olarak kullanılmaktadır. Taze olarak tüketilebildiği gibi kurutularak ya da dondurularak da saklanır. [[Tavuksular]]dan kuş türleri yağda kızertılır ya da çorba yapılır. Bir çorba için iki ya da üç [[ördek]] kullanılır. [[Kar kekliği|Kar keklikleri]] (''Lagopus lagopus'' ve ''muta'') aynı şekilde kullanılır. [[Kar baykuşu]]ndan elde edilen yağ önceleri yemeklik için kullanılıyordu. Eti de yendiği gibi kanatları da süpürge olarak kullanılır. [[Dalgıç kuşları]] daha çok maske yapımı için avlansa da etleri de yenir. Yağmurluk olarak kullanılan parkalar martı ve ördeklerin derisinden yapılır. On birinci ve son sırayı [[balık]]lar alır. Daha çok iç bölge İnyupiklerinde yiyecek olarak kullanılır. Balıkların çoğu dondurularak ya da kurutularak çiğ tüketilir.<ref name="refSpencer"/>
 
'''[[Maktak]]''' : Çiğ olarak yenen yağlı deri altı katmanıyla birlikte balina derisi. Çiğ olarak yenmesi derideki vitaminlerin alımı için gereklidir, zira İnyupik coğrafyasında meyve ( o da kiraz çekirdeği kadar ufak üzümsü meyveler) ender bulunur. Pişirildiğinde '''Uunaalik''' adını alır.
[[Dosya:Muktuk close up.jpg|thumb|150px|leftsol|''Maktak'' (yağlı deri altı katmanıyla birlikte balina derisi)]]
 
'''Quaq''' (Diğer Eskimo dillerinde: [[Doğu Kanada İnuitçesi]] ᖁᐊᖅ ''quaq'' ; Kingarmiut İnuitçesi ''xuaq'' ; [[Labrador İnuitçesi]] ''Kuak'' ; [[Grönland İnuitçesi]] ''quaq''): Çiğ olarak dondurulmuş et ya da balık. Quaq, avcıların tipik kahvaltısıdır. Kuuvaŋmiut kabilesinden İnyupiklerde esas olarak rengeyiği etinin dondurulmasıyla yapılır ve çiğ yenir.<ref name="refKuuvaŋmiut">Douglas B. Anderson, Wanni W. Anderson, Ray Bane, Richard K. Nelson & Nita Sheldon Towarak (1998), [http://www20.us.archive.org/details/kuuvanmiutsubsis00ande Kuuvaŋmiut Subsistence: Traditional Eskimo Life in the Latter Twentieth Century]</ref> [[Barrow, Alaska|Barrow]] yöresinde Grönland balinasından yapılır.<ref name="refKassam">Kassam Research Group at Cornell University: Nicole Wilson, Michelle Baumflek, Morgan Ruelle, Chuan Liao, James Lassoie and Karim‐Aly Kassam, [http://ecoed.esa.org/index.php?P=DownloadFile&Id=413 Climate Change, Food, and ‘Sharing’ among the Iñupiat of Wainwright, Alaska]</ref>