Ana menüyü aç

Değişiklikler

düzeltme
 
== Terimlendirme ==
{{seeAyrıca alsobakınız|Yunanların isimlendirilmesi}}
[[Dosya:Byzantine klivanium (Κλιβάνιον).jpg|thumb|Bizans [[lamellar zırh]]ı klivanium (Κλιβάνιον) - Osmanlı [[ayna zırh]]ının öncülüdür.]]
 
 
== Tarih ==
{{mainAna|Bizans İmparatorluğu tarihi}}
{{Bizans İmparatorluğu tarihi}}
=== Erken tarih ===
 
=== Gücün merkezsizleşmesi ===
{{SeeAyrıca alsobakınız|Konstantin ve Valentinianus Hanedanları altında Bizans}}
Kontrolü sağlamak ve yönetimi iyileştirmek adına, 285-324, 337-350, 364-392 ve 395-480 yıl aralıklarında Roma imparatorunun işleri farklı kişilere dağıtıldı. Her ne kadar idari bölümlenmeler çeşit çeşit olsa da, genel olarak batı ve doğu arasında bir iş bölümünü içeriyordu. Her bir bölümlenme, bir güç paylaşımı (hatta iş paylaşımı) biçimindeydi. Temel olarak ''imperium'' bölünmez olarak kabul edildiği için, parçalanmış bölümleri yöneten eş imparatorlar birbirlerini rakip hatta düşman olarak kabul etseler dahi, ülke en nihayetinde yasal bir bütündü.
 
 
=== Jüstinyen Hanedanı ===
{{seeAyrıca alsobakınız|Jüstinyen Hanedanı}}
[[Dosya:Justinian.jpg|thumb|200px|[[I. Justinianus]], [[San Vitale Bazilikası]], [[Ravenna]]'daki ünlü mozaiklerde tasvir edilir.]]
[[Dosya:Meister von San Vitale in Ravenna 008.jpg|thumb|right|200px|[[Theodora (I. Justinianus'un eşi)|Theodora]], Justinianus'un karısı, [[San Vitale Bazilikası]], [[Ravenna]]'daki ünlü mozaiklerde tasvir edilir.]]
 
==== Herakleios Hanedanı ====
{{detailsDetaylar|Herakleios Hanedanı}}
[[Dosya:Moldovita murals 2010 16.jpg|thumb|right|250px|Avar, Sasani, Slav güçlerinin birlikte üstlendikleri [[Konstantinopolis Kuşatması (626)]], [[Romanya]]'daki [[Moldovița Manastırı]]'ndaki [[duvar resmi|duvar resimlerinde]] görülüyor.]]
[[Dosya:Byzantiumby650AD.svg|thumb|300px|650 yılında Bizans İmparatorluğu - bu yıl itibarıyla Bizans, [[Afrika Eksarhlığı]] hariç bütün güney eyaletlerini kaybetmişti.]]
 
==== İsauria Hanedanı'ndan I. Basileios dönemine kadar ====
{{detailsDetaylar|İsauria Hanedanı}}
 
[[Dosya:ByzantineEmpire717+extrainfo+themes.svg|thumb|300px|III. Leo döneminde Bizans İmparatorluğu c. 717. Çizgili alanlar devamlı Arap işgali altında olan toprakları göstermektedir.]]
 
==== İkonoklazm üzerine dinî tartışmalar ====
{{MainAna|Bizans ikonoklazmı}}
8. ve 9. yüzyıllar boyunca imparatorluğun bir asırdan fazla ana gündemi olan [[ikonoklazm]] tartışmaları görüldü. [[İkon (din)|İkon]]lar (burada her türlü dinî görsel ifade edilmektedir), 730 yılı civarında Leon ve Konstantinos tarafından yasaklandı ve bu durum ülke çapında [[ikonofil]]lerin (ikonları savunanlar) ayaklanmasına neden oldu. İmparatoriçe [[Atinalı İrini|İrini]]'nin çalışmaları sonucunda 787'de [[İkinci İznik Konsili]] toplandı ve ikonlara tapılmaması, sadece saygı gösterilmesi kararlaştırıldı. İrini'nin [[Şarlman]]'la evlenme planları bilinir, ancak [[Günah Çıkartıcı Teofanes]]'e göre bu planlar İrini'nin favorilerinden olan Aetios yüzünden suya düşmüştür.<ref name="G89">{{harvnb|Cameron|2009|pp=167–170}}; {{harvnb|Garland|1999|p=89}}.</ref>
 
 
=== Makedon Hanedanı ve canlanma (867–1025) ===
{{seeAyrıca alsobakınız|Makedon Hanedanı}}
[[Dosya:ByzantineEmpire867AD4lightpurple.PNG|thumb|300px|Bizans İmparatorluğu, c. 867.]]
 
 
==== Araplar ile savaşlar ====
{{detailsDetaylar|Bizans-Arap Savaşları}}
[[Dosya:Leo Phokas defeats Hambdan at Adrassos.png|thumb|250px|960'ta general [[Leo Fokas (genç)|Leo Fokas]] [[Hamdaniler|Hamdani]] [[Halep]] Emirliği'ni [[Andrassos Savaşı|Andrassos]]'ta mağlup ederken, ''[[Madrid Skilicis]]''.]]
I. Basileios'un tahttaki ilk yıllarında Arap istilacıların Dalmaçya kıyılarına yaptığı seferler başarılı bir şekilde bastırıldı ve bölge bir kez daha güvenli Bizans toprakları arasındaki yerini aldı. Bu durum, Bizans misyonerlerinin içlere yayılarak Sırpları, günümüzde [[Hersek]] ve [[Karadağ]] çevresinde yaşayan halkları Ortodoks Hristiyanlığı'na çevirme fırsatını doğurdu.<ref name=Browning-1992-96>{{harvnb|Browning|1992|p=96}}.</ref> [[Malta]]'yı geri almak için çıkılan sefer, Malta halkı Arapların yanında yer alınca ve Bizans garnizonlarını katledince büyük bir yenilgiyle sonuçlandı.<ref name="Karlin-Heyer 1967 24">{{harvnb|Karlin-Heyer|1967|p=24}}.</ref>
 
==== Bulgar İmparatorluğu ile savaşlar ====
{{detailsDetaylar|Bizans-Bulgar savaşları}}
[[Dosya:Basilios II.jpg|thumb|200px|İmparator II. Basileios (taht: 976–1025)]]
[[Kutsal Makam|Roma Makamı]] ile yaşanan geleneksel mücadeleler Makedonya Hanedanı döneminde de devam etti ve [[Bulgarların Hristiyanlaşması|yeni yeni Hristiyanlaşan]] [[Birinci Bulgar İmparatorluğu|Bulgaristan]] üzerindeki üstünlük tartışmasıyla iyice mahmuzlandı.<ref name="Browning-1992-95"/> İki devlet arasındaki seksen yıllık barışın ardından, güçlü Bulgar çarı [[I. Simeon]] 894 yılında saldırıya geçti ancak [[Macarlar]]'ın desteğini alarak donanmasını [[Karadeniz]]'de Bulgaristan üzerine süren Bizanslar'a karşı yenildiler.<ref>{{harvnb|Browning|1992|p=100}}.</ref> Bizans yine de 896'da [[Bulgarofigon Savaşı]]'nda Bulgarlara yenildi ve onlara yıllık haraç ödemek zorunda bırakıldı.<ref name="B101"/>
 
=== Komnenos Hanedanı ve haçlı seferleri ===
{{SeeAyrıca alsobakınız|Komnenos Hanedanı|Komnenos restorasyonu}}
[[Dosya:Alexios I Komnenos.jpg|thumb|200px|[[I. Aleksios Komnenos|I. Aleksios]], [[Komnenos Hanedanı]]'nın kurucusudur.]]
 
1081'den 1185'e kadar süren [[Komnenos Hanedanı]]'nda beş imparator (I. Aleksios, II. İoannis, I. Manuil, II. Aleksios ve I. Andronikos) hüküm sürdü ve genel olarak Bizans'ın askerî, bölgesel, ekonomik ve siyasî pozisyonu üzerine süreğen, fakat sonuç itibarıyla tamamlanmamış bir restorasyon politikası yürütüldü.<ref name="Browning-1992-190">{{harvnb|Browning|1992|p=190}}.</ref> Her ne kadar Selçuk Türkleri Anadolu'da imparatorluğun kalbini ele geçirmiş olsa da, Bizans'ın çabalarının büyük bir kısmı bu dönemde [[Normanlar]] başta olmak üzere batı güçlerine yönelikti.<ref name="Browning-1992-190"/>
 
==== I. Aleksios ve Birinci Haçlı Seferi ====
{{detailsDetaylar|I. Aleksios Komnenos}}
{{SeeAyrıca alsobakınız|Birinci Haçlı Seferi}}
[[Dosya:Byzantine Macedonia 1045CE.svg|left|thumb|Bizans illeri (doukaton), c. 1045.]]
[[Dosya:Byzantiumforecrusades.jpg|250px|left|thumb|[[Birinci Haçlı Seferi]] öncesi Bizans İmparatorluğu ve [[Anadolu Selçuklu Devleti]].]]
 
==== II. İoannis, I. Manuil ve İkinci Haçlı Seferi ====
{{MainAna|II. İoannis Komnenos|I. Manuil Komnenos}}
[[Dosya:1099jerusalem.jpg|thumb|200px|Birinci Haçlı Seferi sırasında [[Kudüs Kuşatması (1099)|Kudüs'ün Fethi]]'ni anlatan bir Orta Çağ el yazması.]]
 
Aleksios'un oğlu [[II. İoannis Komnenos]], 1118'de görevi devralarak 1143'e kadar hüküm sürdü. İoannis dindar ve kararlı bir imparatordu ve yarım asır önceki Malazgirt'ten aldığı darbeyi tersine çevirmek konusunda kararlıydı.<ref>{{harvnb|Norwich|1998|p=267}}.</ref> Dinî yönüyle bilinen İoannis'in dönemi, gözle görülür biçimde ılıman ve adildi ve hatta gaddarlığın norm olduğu bir dönemde istisnai etik bir yönetici örneği gösterdi.<ref>{{harvnb|Ostrogorsky|1969|p=377}}.</ref> Bu sebepten ötürü sıklıkla Bizans'ın [[Marcus Aurelius]]'u olarak adlandırıldı.
 
Yirmi beş yıllık hükümdarlığı boyunca İoannis, Batı'da [[Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu]] ile ittifaklar kurarak [[Beroia Muharebesi]]'nde [[Peçenekler]]'i ağır bir yenilgiye uğrattı.<ref name="B90">{{harvnb|Birkenmeier|2002|p=90}}.</ref> 1120'lerde Macar ve Sırp tehlikelerini saf dışı bıraktı ve 1130'da [[Almanya hükümdarları listesi|Cermen imparatoru]] [[III. Lothar]] ile Norman kralı [[II. Rugerro (Sicilya)|II. Rugerro]]'ya karşı itttifak kurdu.{{sfn|Cinnamus|1976|pp=74–75}}
[[Dosya:The Byzantine Empire, c.1180.svg|thumb|left|300px|Turuncu renkli Bizans haritası c. 1180, [[Komnenos restorasyonu]]nun sonları]]
 
Yanni'nin kendi seçtiği varisi dördüncü oğlu [[I. Manuil Komnenos]], doğuda ve batıda komşulara agresif seferler düzenledi. Manuil, Filistin'de Haçlı [[Kudüs Krallığı]] ile anlaşarak [[Fatımi Devleti|Fatımi]] egemenliği altındaki Mısır üzerine büyük bir donanma gönderdi. Manuil, Antakya Prensi [[Châtillonlu Renaud]] ve Kudüs Kralı [[I. Amalrik]] ile anlaşarak, yani Antakya ile Kudüs'ü egemenlik altına alarak Haçlı devletleri arasında amir pozisyonunu güçlendirdi.<ref name="S">{{harvnb|Magdalino|2002|p=74}}.</ref> 1155'te Güney İtalya limanlarını ele geçirmek için gönderdiği sefer, koalisyon içinde çıkan tartışmalar nedeniyle başarısızlıkla sonuçlandı. Buna rağmen, Bizans güçleri 1167'de [[Sirmium Savaşı]]'nın ardından [[Macaristan Krallığı]]'nın güney topraklarını başarılı bir şekilde ele geçirdi. 1168 itibarıyla neredeyse bütün Doğu [[Adriyatik]] kıyıları Manuil'in elindeydi.<ref name="S372">{{harvnb|Sedlar|1994|p=372}}.</ref> Manuil, Papa ve Batılı Hristiyan krallıklarla bazı anlaşmalar yaptı ve [[İkinci Haçlı Seferi]] sırasında orduların ülke topraklarından geçişi başarıyla kontrol altında tutuldu.<ref name="M67">{{harvnb|Magdalino|2002|p=67}}.</ref>
 
Bunlara rağmen Manuil, 1176'da Türklerle yaptığı [[Miryokefalon Savaşı]]'nda ağır bir yenilgiye uğradı. Ancak ülke kısa sürede toparlandı ve Manuil'in güçleri ertesi sene "seçilmiş Türkler"e karşı bir zafer elde etti.<ref name="B129">{{harvnb|Birkenmeier|2002|p=128}}.</ref> Bizans komutanı İoannis Vatacis'in Türk istilacı güçlerini yok ettiği [[Hyelion ve Leimocheir Savaşı]]'nda birliklerin sadece başkentten gelmiyor oluşu ve yol üzerindeki yerleşimlerden de asker toplamaları, Bizans ordusunun halen güçlü olduğunun ve Anadolu'da yürüttüğü savunmacı politikalarının halen başarılı olduğunun ipuçlarını verir.<ref name="B196">{{harvnb|Birkenmeier|2002|p=196}}.</ref>
 
==== 12. yüzyıl Rönesansı ====
{{detailsDetaylar|12. yüzyılda Bizans medeniyeti}}
{{SeeAyrıca alsobakınız|Bizans Komnenos ordusu}}
[[Dosya:Meister von Nerezi 001.jpg|thumb|250px|Üsküp yakınlarındaki Nerezi'de bulunan [[Aziz Panteleimon Kilisesi (Nerezi)|Aziz Panteleimon Kilisesi]]'nde 'İsa'ya Ağıt' (1164) freski; 12. yüzyıl [[Komnenos]] sanatının en seçkin örneklerinden biri kabul edilir.]]
 
 
=== Gerileme ve dağılma ===
{{MainAna|Bizans İmparatorluğu'nun gerilemesi}}
 
==== Angelos Hanedanı ====
{{MainAna|Angelos Hanedanı}}
[[Dosya:Angelos Hanedanı'nın son döneminde Bizans İmparatorluğu.JPG|thumb|250px|Geç Angelos döneminde Bizans sınırları.]]
Manuil 24 Eylül 1180'de ölünce, 11 yaşındaki oğlu [[II. Aleksios Komnenos]] tahta çıktı. Aleksios görevinde oldukça beceriksizdi fakat onun saltanatını asıl kötü üne kavuşturan şey annesi [[Antakyalı Maria]] ile onun Frank geçmişiydi.<ref name="Norwich291">{{harvnb|Norwich|1998|p=291}}.</ref> Sonunda I. Aleksios'un torunu olan [[I. Andronikos Komnenos]], kendinden daha genç olan bu hükümdara karşı ayaklandı ve onu şiddetli bir darbeyle tahttan indirdi.<ref name="Norwich292">{{harvnb|Norwich|1998|p=292}}.</ref> Yakışıklılığını ve ordudaki popülerliğini kullanarak, Ağustos 1182'de Konstantinopolis'e ilerledi ve [[Latin Katliamı|Latinlerin katledilmesi için tahrikte bulundu]].<ref name="Norwich292"/> Potansiyel rakiplerini yok ettikten sonra, Eylül 1183'te kendini eş imparator ilan etti. Sonrasında II. Aleksios'tan kurtuldu ve onun 12 yaşındaki karısı [[Fransalı Agnes]]'i kendi karısı yaptı.<ref name="Norwich292"/>
 
Andronikos yönetime iyi başladı ve idari reformları tarihçiler tarafından olumlu karşılandı. [[Georgiy Ostrogorskiy]]'e göre, Andronikos yolsuzluğun kökünü kazımak konusunda kararlıydı: Onun döneminde makamların satışı durdu; işe alımlar yandaşlıktan ziyade yeteneğe göre yapıldı; memurlara yeterli maaşlar verilerek rüşvete olan istek azaltıldı. Eyaletlerde, Andronikos'un reformları hızlı ve göze çarpan bir kalkınma yarattı.<ref name="M194"/> Aristokratlar ona karşı agresif bir tutum takındı ve imparator buna karşılık gittikçe şiddete dayalı bir tutum sergilemeye başladı. Sonuç olarak karşısına çıkanları idam ettiği ve onlara şiddet uyguladığı korku ülkesinde, imparatorluğu kendisi için de istikrarsız bir hale soktu.<ref>{{harvnb|Harris|2014|p=118}}.</ref> Andronikos neredeyse bütün aristokrasinin kökünden kazınmasını savunuyordu. Bu tutumu neredeyse toplu katliamlara dönüştü ve kendi rejimini desteklemek için daha acımasız yasalara başvurdu.<ref name="M194">{{harvnb|Ostrogorsky|1969|p=397}}.</ref>
 
Askerî arka planına rağmen Andronikos, [[İsaakios Komnenos (Kıbrıslı)|İsaakios Komnenos]]'a, Hırvat topraklarını Macar topraklarına katan [[III. Béla]]'ya (taht: 1172–11961172-1196) ve Bizans'tan bağımsızlığını ilan eden Sırp [[Stefan Nemanja]]'ya (taht: 1166–1196) söz geçiremedi. Üstelik bu sorunlardan hiçbiri 1185'te Sicilyalı [[II. William (Sicilyalı)|II. William]]'ın (taht: 1166–1189) 300 gemi ve 80.000 kişilik orduyla Bizans'ın üstüne yürümesi kadar önemli değildi.<ref name="Norwich293">{{harvnb|Norwich|1998|p=293}}.</ref> Andronikos, başkenti korumak için 100 gemilik küçük bir donanmayla seferber oldu ve bunun dışında halka da kayıtsız kaldı. Sonuçta daha öncesinde bir suikast girişiminden sağ kalan [[II. İsaakios Angelos]], halkın yardımıyla Andronikos'u tahtından etti ve onu idam ettirdi.<ref name="Norwich294-295">{{harvnb|Norwich|1998|pp=294–295}}.</ref>
 
II. İsaakios ve özellikle erkek kardeşi [[III. Aleksios Angelos|III. Aleksios]]'un dönemleri, Bizans'ın idari ve savunma açısından merkezi işleyişinin çöküşünün görüldüğü yıllardır. Her ne kadar Normanlar Yunanistan'dan atılsa da, 1186'da [[Ulahlar]] ve Bulgarlar ayaklanarak [[İkinci Bulgar İmparatorluğu]]'nu kurdu. Angeloslar'ın iç politikası devletin hazinesinin çarçur edilmesi ve finansal kötü yönetim etrafında şekillendi. İmparatorluk otoritesi ciddi biçimde zayıfladı ve ve imparatorluğun merkezindeki güç vakumu parçalanmayı destekler hale geldi. Önceki Komnenos soyundan ileri gelen bazı kimselerin 1204'ten önce [[Trabzon|Trebizond]]'da yarı özerk bir devlet kurma girişimlerine dair kanıtlar bulunmaktadır.<ref name="AP">{{harvnb|Angold|1997}}; {{harvnb|Paparrigopoulos|Karolidis|1925|p=216}}</ref> Tarihçi [[Aleksandr Vasilyev (tarihçi)|Aleksandr Vasilyev]] bu süreç üzerine şunları söyledi: "Rum asıllı Angelos Hanedanı,&nbsp;... çoktan dışta zayıf içte parçalanmış haliyle imparatorluğun çöküşünü hızlandırdı."<ref name="VA">{{harvnb|Vasiliev|1928–1935}}, "[http://www.intratext.com/IXT/ENG0832/_P1B.HTM Foreign Policy of the Angeloi]".</ref>
 
==== Dördüncü Haçlı Seferi ====
{{detailsDetaylar|Dördüncü Haçlı Seferi}}
 
[[Dosya:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 012.jpg|thumb|200px|left|''Haçlıların Konstantinopolis'e Girişi'' &ndash; [[Eugène Delacroix]] (1840).]]
 
==== Sürgündeki imparatorluk ====
{{detailsDetaylar|Frankokrasi}}
Latin haçlılar 1204'te Konstantinopolis'i yağmaladıktan sonra iki Bizans ardılı devlet ortaya çıktı: [[İznik İmparatorluğu]] ve [[Epir Despotluğu]]. Bir üçüncü devlet olan [[Trabzon İmparatorluğu]], [[I. Aleksios (Trabzon imparatoru)|Aleksios]] tarafından yağmanın birkaç hafta öncesinde kurulmuştu. Bu üçü içerisinde sadece Epir ve İznik Konstantinopolis'i tekrar ele geçirme fırsatları elde etti. Ancak, İznik İmparatorluğu sonraki yıllarda var olmak için mücadele verdi ve 13. yüzyıl ortalarına gelindiğinde Güney Anadolu'nun büyük bir kısmını kaybetmişti.<ref>{{harvnb|Kean|2006}}; {{harvnb|Madden|2005|p=162}}.</ref> [[Kösedağ Muharebesi|1242–43 Moğol istilaları]]nın ardından [[Anadolu Selçuklu Devleti]] de zayıflamıştı ve ortaya çıkan irili ufaklı [[Anadolu beylikleri|beylikler]] ile [[gazve]]ler Bizans'ın Anadolu'daki gücünü iyice zayıflattı.<ref>{{harvnb|Köprülü|1992|pp=33–41}}.</ref> İlerleyen dönemlerde bu beylerden birisi olan [[Osman Gazi]] beylik sınırlarını genişletecek ve beylik Konstantinopolis'i fethedecekti. Yine de Moğol istilaları Selçukluların istilalarını geçici bir süre bir nebze yatıştırdığından İznik, kuzeydeki Latinler ile savaşa odaklandı.
 
==== Konstantinopolis'in yeniden alınması ====
{{MainAna|Paleologos Hanedanı}}
[[Dosya:1263 Mediterranean Sea.svg|thumb|300px|Bizans İmparatorluğu, c. 1263.]]
 
 
==== Osmanlı'nın yükselişi ve Konstantinopolis'in düşüşü ====
{{MainAna|Bizans-Osmanlı savaşları|İstanbul'un fethi}}
[[Dosya:Constantinople 1453.jpg|küçükresim|sol|1453'te [[İstanbul'un fethi|Konstantinopolis Kuşatması]]'nı tasvir eden 15. yüzyıl Fransız minyatürü.]]
[[Dosya:Byzantium1400.png|küçükresim|sağ|1403'te Bizans İmparatorluğu.]]
 
== Ekonomi ==
{{detailsDetaylar|Bizans ekonomisi}}
{{Bizans kültürü}}
Bizans ekonomisi, yüzyıllar boyunca [[Avrupa]] ve [[Akdeniz Havzası|Akdeniz]]'in en ileri ekonomilerindendi. Özellikle Avrupa, [[Orta Çağ]] sonlarına kadar Bizans'ın ekonomik gücüne erişemedi. [[Konstantinopolis]], zaman zaman neredeyse bütün [[Avrasya]] ve [[Kuzey Afrika]] ticaret ağının ana merkeziydi ve özellikle [[İpek Yolu]]'nun batıdaki ucuna tekabül ediyordu. 6. yüzyılın ilk yarısına kadar, gerileyen Batı'ya tezat oluştururcasına Bizans ekonomisi büyüme ve istikrar içerisindeydi.<ref>{{harvnb|Laiou|Morisson|2007|pp=1, 23–38}}.</ref>
 
== Bilim, tıp ve hukuk ==
{{SeeAyrıca alsobakınız|Bizans İmparatorluğu'nda bilim|Bizans İmparatorluğu'nda tıp|Bizans İmparatorluğu'nda hukuk}}
[[Dosya:Hagia Sophia Interior Panorama.jpg|thumb|250px|Patriyarkal [[bazilika]] [[Aya Sofya]]'nın içten panoraması. [[Miletli İsidoros]] tarafından tasarlanan ve 537'de tamamlanan yapı, [[Arşimet]]'in çeşitli çalışmalarının bir derleyicisidir. Arşimet'in katı cisimler geometrisindeki prensipler aşikardır.]]
 
 
== Sanat ve edebiyat ==
{{MainAna|Bizans sanatı|Bizans edebiyatı}}
{{SeeAyrıca alsobakınız|Bizans İmparatorluğu'nda giyim}}
[[Dosya:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|thumb|6. yüzyıldan kalma [[Rabula İncili]]'nden minyatürler, Bizans sanatının daha soyut ve sembolik doğasını gözler önüne serer.]]
 
 
== Müzik ==
{{MainAna|Bizans müziği}}
[[Dosya:Byzantine Lyra Museo Nazionale.jpg|thumb|left|200px|Bir fildişi kutusundaki haliyle, bilinen en eski [[Bizans liri|yaylı lir]] gösterimi (MS 900 – 1100), (''Museo Nazionale, Floransa'')]]
 
 
== Mutfak ==
{{SeeAyrıca alsobakınız|Bizans mutfağı}}
Bizans kültürü, ilk dönemlerinde Greko-Romen'in son dönemleriyle aynıydı, ancak imparatorluğun var olduğu sonraki bin yıl boyunca yavaş yavaş günümüz Balkanlar ve Anadolusu'nun kültürüne benzer bir yola evrildi. Mutfak, Greko-Romen balık sosu çeşnisi [[garum|garos]]a dayansa da, günümüz mutfağından aşina olunan tütsülenmiş et [[pastırma]] (Bizans Yunancasında "paston"),<ref>{{harvnb|Ash|1995|p=224: "Having inherited pastirma from the Byzantines, the Turks took it with them when they conquered Hungary and Romania."}}</ref><ref>{{harvnb|Davidson|2014|loc="Byzantine cookery", pp. 123–124: "This is certainly true of Byzantine cuisine. Dried meat, a forerunner of the ''pastirma'' of modern Turkey, became a delicacy."}}</ref><ref>{{harvnb|Dalby|Bourbou|Koder|Leontsinē|2013|p=81: "''paston'' or ''tarichon''...Cured meats were either eaten raw or cooked in ''pasto-mageireia'' with bulgur and greens, mainlyAnaly cabbage."}}</ref> [[baklava]] (ya da o zamanki adıyla ''[[placenta (yemek)|koptoplakus]]'' κοπτοπλακοῦς),<ref>{{harvnb|Ash|1995|p=223}}; {{harvnb|Faas|2005|p=184}}; {{harvnb|Vryonis|1971|p=482}}.</ref> [[tiropita]] (o zamanki adıyla ''plakuntas tetiromenus'' veya ''tiritas plakuntas''),<ref>{{harvnb|Faas|2005|pp=184–185}}; {{harvnb|Vryonis|1971|p=482}}; {{harvnb|Salaman|1986|pp=184}}.</ref> ve ünlü Orta Çağ tatlı şarapları ([[Komandarya]] ve bir halka ismini de veren [[Rumney şarabı]]) gibi birçok bileşene de sahipti. Çam reçinesi aromalı [[retsina]] şarabı da sıklıkla içilmekteydi ve günümüzde Yunanistan'da halen üretimi devam etmektedir. Cermen Kutsal Roma imparatoru [[I. Otto]] tarafından 968'de Konstantinopolis'e büyükelçi olarak gönderilen [[Kremonalı Liutprand]], bu şarap için, günümüzde de şaraba aşina olmayan içicilerin tepkisine benzer biçimde, şunları söylemiştir: "Faciamız Yunan şarabına ekleme yapacak olursak, karasakız, reçine ve yakı gibi bizim içemediğimiz şeylerle karıştırılıyordu".<ref name=Fordham>{{Web kaynağı | last = Halsall | first = Paul | year = January 1996 | title = Medieval Sourcebook: Liutprand of Cremona: Report of his Mission to Constantinople | work = Internet History Sourcebooks Project | publisher = Fordham University | accessdate = 25 June 2016 | url = http://www.fordham.edu/halsall/source/liudprand1.asp | arşivurl = http://web.archive.org/web/20141017151834/http://www.fordham.edu/halsall/source/liudprand1.asp | arşivtarihi = 17 Ekim 2014}}</ref> Balık sosu çeşnisi [[garos]] da aynı şekilde aşina olmayan insanlar tarafından pek hoş karşılanmıyordu; Kremonalı Liutprand, kendisine "fazlasıyla kötü balık likörü"yle kaplanmış yemekler sunulduğunu belirtir.<ref name=Fordham/> Bizanslılar bunun yanında çeşni olarak, mayalanmış arpadan üretilen [[murri (çeşni)|murri]] adında soya sosuna benzer bir çeşni kullanıyorlardı ve bu sayade soya sosunda olduğu gibi yemeklerine [[umami]] tadı katıyorlardı.<ref>{{harvnb|Jayyusi|Marín|1994|p=729}}.</ref><ref>{{Web kaynağı | last = Perry | first = Charles | title = The Soy Sauce That Wasn't | date = October 31, 2001 | work = Los Angeles Times | accessdate = 25 June 2016 | url = http://articles.latimes.com/2001/oct/31/food/fo-63688 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160527001857/http://articles.latimes.com/2001/oct/31/food/fo-63688 | arşivtarihi = 27 Mayıs 2016}}</ref>
 
== Eğlence ==
[[Dosya:Tabula - boardgame - Zeno game.svg|thumb|480 yılında [[Zeno (imparator)|Zeno]] tarafından oynanan ve [[Agathias]] tarafından 530 civarında kaydedilen [[Tabula (oyun)|τάβλι (tabula)]] oyununun görüntüsü. Oyunda Zeno (kırmızı), 2, 5 ve 6 şeklinde oldukça şanssız bir zar atışıyla sadece sekiz taşla kaldı. Bakınız, "Zeno'nun τάβλη oyunu" &ndash; Roland Austin.<ref name=Austin>{{harvnb|Austin|1934|pp=202–205}}.</ref>]]
Bizanslılar [[tabula (oyun)|tavli]] ([[Bizans Yunancası]]: τάβλη) oyununu severek oynarlardı. Oyun, günümüzde Türkiye ([[tavla]]) ve Yunanistan (tavli) ve diğer birçok Bizans ardılı ülkede halen oynanmaktadır.<ref name=Austin/> Bizans asilleri, başta günümüzde [[polo]] olarak bilinen [[Tzykanisterion|tzykanion]] olmak üzere, atçılığa meraklıydı. Oyun, erken dönemlerde Sasani İranı'ndan gelmişti ve [[II. Theodosius]] (taht: 408–450) tarafından bir Tzykanisterion (oyun için özel stadyum) [[Büyük Saray|Büyük Konstantinopolis Sarayı]]'nın içine inşa edilmişti. İmparator [[I. Basileios]] (taht: 867–886) bu sporda epey ustaydı; İmparator [[Aleksandros]] (taht: 912–913) oyunu oynarken çok yorulduğu için öldü, İmparator [[I. Aleksios Komnenos]] (taht: 1081–1118) oyunu [[Tatikios]] ile oynarken yaralandı, [[I. İoannis (Trabzon imparatoru)|I.İoannis]] (taht: 1235–1238) ise oyun sırasında aldığı ölümcül bir yara yüzünden öldü.<ref>{{harvnb|Kazhdan|1991}}.</ref><ref>[[Anna Komnini]],''The Alexiad'', [[s:The Alexiad/Book XIV#Chapter IV|Book XIV, Chapter IV]], translator Elizabeth Dawes</ref> Konstantinopolis ve [[Trabzon]] dışında, [[Sparta]], [[Efes]] ve [[Atina]] gibi şehirlerde de ''tzykanisteria''{{'}}ya rastlanması, gelişen kentsel aristokrasi hakkında bir ipucu verir.<ref>{{harvnb|Laiou|2002|p=643}}.</ref> Oyun, özellikle oyuna karşı bir ilgi geliştiren Batı yanlısı imparator [[I. Manuil Komnenos]] zamanında haçlı seferleri yoluyla Batı'ya ulaştı.
 
== Yönetim ve bürokrasi ==
{{SeeAyrıca alsobakınız|Bizans bürokrasisi ve aristokrasisi}}
 
Bizans devletinde [[Bizans imparatorları listesi|imparator]] tek ve [[otokrasi|mutlak yönetici]]ydi ve gücünü ilahi kaynaklardan aldığı kabul ediliyordu.<ref>{{harvnb|Mango|2007|pp=259–260}}.</ref> [[Bizans Senatosu|Senato]] gerçek bir politik ve yasa koyucu otoriteye sahip değildi fakat itibari unvanları olan onursal bir konsil şeklinde varlığını sürdürdü. 8. yüzyıl sonunda, başkentteki gücün saraya dönük birleştirilmesine odaklı bir kamu idaresi oluşturuldu (''[[sakellarios]]'' makamının önem kazanması bu değişiklikle ilgilidir).<ref name="L291">{{harvnb|Louth|2005|p=291}}; {{harvnb|Neville|2004|p=7}}.</ref> En önemli idari reform, muhtemelen 7. yüzyıl ortalarında başlayan, [[thema]] sisteminin gelişiydi ve bu sistemde her bir bölümlenmenin askerî ve kamusal yönetimini ''[[strategos]]'' adı verilen kimseler üstleniyordu.<ref name="M60">{{harvnb|Cameron|2009|pp=138–142}}; {{harvnb|Mango|2007|p=60}}.</ref>
 
=== Diplomasi ===
{{detailsDetaylar|Bizans diplomasisi}}
[[Dosya:John the Grammarian as ambassador before Theophilos and Mamun.jpg|thumb|250px|829'da [[VII. İoannis (patrik)|VII. İoannis Grammatikos]]'un elçiliği, imparator [[Theofilos]] ve Abbâsi halifesi [[Memun]] arasında.]]
Roma düştükten sonra imparatorluk için en büyük zorluklardan birisi kendi içinde ve kendi komşularıyla bir ilişki düzeni kurabilmekti. Bu milletler resmî politik kuruluşlar oluşturmaya giriştiklerinde, düzenlerini sıklıkla Konstantinopolis üzerinden kalıpladılar. Bizans diplomasisi kısa süre içinde komşularını uluslararası ve devletler-arası ilişkiler ağına çekmeyi başardı.<ref name="N1">{{harvnb|Neumann|2006|pp=869–871}}.</ref> Bu ağ, antlaşma yapımı etrafında şekillendi ve yeni hükümdarları krallar ailesine kabul etmeyi; Bizans toplumsal tutumlarını, değerlerini ve kuruluşlarını özümseyişi içeriyordu.<ref>{{harvnb|Chrysos|1992|p=35}}.</ref> Klasik yazarların savaş ve barış arasındaki etik ve yasal ayrımları verme eğilimlerine karşılık, Bizanslılar, diplomasiyi savaşın başka bir yolu olarak gördü. Örneğin, bir Bulgar tehdidi, [[Kiev Knezliği|Kiev Rusları]]'na para vererek bastırılabiliyordu.<ref name="Ant">{{harvnb|Antonucci|1993|pp=11–13}}.</ref>
 
=== Bayrak ve işaretler ===
{{mainAna|Bizans İmparatorluğu bayrakları ve sembolleri}}
 
Bizans İmparatorluğu, tarihinin çoğunda, Batı Avrupa'da bilinen şekliyle [[arma bilimi|armacılığı]] bilmiyor ve kullanmıyordu. [[Haç]] veya ''[[labarum]]'' gibi motifler içeren çeşitli amblemler ({{Dil-el|σημεία}}, ''sēmeia''; tekil σημείον, ''sēmeion'') resmî durumlarda ve askerî amaçlarla, sancak veya zırhlar üzerinde kullanılırdı. Haç kullanımı, [[İsa]], [[Meryem]] ve çeşitli azizlerin resimleri, memurların [[sfragistik|mühürlerinde kendine yer buldu]] fakat bunlar aile amblemlerinden ziyade kişiseldi.{{sfn|Kazhdan|1991|pp=472, 999}}
 
== Dil ==
{{detailsDetaylar|Orta Çağ Yunancası}}
{{multiple image
| footer =
 
== Kalıt ==
{{seeAyrıca alsobakınız|Üçüncü Roma|Rönesans'ta Yunan bilginler}}
[[Dosya:Paris psaulter gr139 fol7v.jpg|thumb|Bizans imparatorlu kılığı içinde Kral [[Davud]]; minyatür [[Paris Mezmunu]]'ndan alıntıdır.]]
 
* {{cite book|author=Geoffroy de Villeha|authorlink=Geoffroy de Villehardouin|title= Chronicles of the Crusades (translated by Margaret R. Shaw)|publisher=Penguin Classics|year=1963|isbn=0-14-044124-7|chapter=The Conquest of Constantinople|ref=harv}}
* {{cite book|last=Komnini|first=Anna|authorlink=Anna Komnini|title=The Alexiad (translated by Elizabeth A. S. Dawes)|publisher=Internet Medieval Sourcebook|chapter=Books X-XIII |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/annacomnena-alexiad00.html|year=1928|ref=harv}}
* {{cite book|editor-last=Seeck|editor-first=Otto|title=Notitia Dignitatum; accedunt Notitia Urbis Constantinopolitanae Laterculi Prouinciarum|location=Berlin|publisher=Weidmann|year=1876|url=https://archive.org/detailsDetaylar/notitiadignitat00silvgoog|ref=harv}}
{{Refend}}
 
67.671

değişiklik