"Osmanlı İmparatorluğu'nda liberalizm" sayfasının sürümleri arasındaki fark

{{Çalışma}}
{{liberalizm}}
'''Osmanlı İmparatorluğu'nda liberalizm''' modernleşme çabalarıyla birlikte [[Avrupa]]'daki liberal düşünce dünyasının gelişimini takip eden dönemlerde ortaya çıktı. [[Sakızlı Ohannes Paşa]], [[Mehmet Cavit Bey]] ve [[Prens Sabahattin]] gibi isimler bu konuda öne çıkan ilk kişiler oldu. Ohannes Paşa'nın [[sosyalizm]] karşıtlığı ve devletçi politikaları reddi ile iktisadi ve rekabetçi özgürlüğü savunması onu öne çıkan ilk Osmanlı liberalleri arasına soktu.<ref name=":Hür, Ayşe">{{Web kaynağı | yazar1 = [[Ayşe Hür]] | başlık = Bank-ı Osmanî-i Şahane'den Merkez Bankası'na | url = http://m.radikal.com.tr/yazarlar/ayse_hur/bank_i_osmani_i_sahaneden_merkez_bankasina-1172603 | yayıncı = Radikal | erişimtarihi = 23 Mart 2018 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20180325133833/http://m.radikal.com.tr/yazarlar/ayse_hur/bank_i_osmani_i_sahaneden_merkez_bankasina-1172603 | arşivtarihi = 25 Mart 2018}}</ref><ref>{{kitap kaynağı|yazar1=ed.|başlık=Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 7/ Liberalizm|yayıncı=İletişim|isbn=9789750503702|sayfa=32}}</ref> Mehmed Cavid Bey ''[[Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası]]'' ekseninde liberal düşüncede ilk kıvılcımları ortaya koyarken<ref name=":0">{{kitap kaynağı|ad1=Atilla Doğan|başlık=Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 7/ Liberalizm|yayıncı=İletişim Yayınları|isbn=9789750503702|sayfa=75}}</ref> Prens Sabahattin ise [[1902 Jöntürk Kongresi]] ekseninde Türkiye'de merkez sağ ve merkez sol ayrımında merkez sağı temsil eder hale geldi.<ref name=":1">{{Web kaynağı | soyadı1 = Örmeci | ad1 = Ozan | başlık = DOÇ. DR. HAKKI UYAR’LA TÜRK SİYASAL HAYATI ÜZERİNE MÜLAKAT | url = http://politikaakademisi.org/2015/03/03/doc-dr-hakki-uyarla-turk-siyasal-hayati-uzerine-mulakat/ | yayıncı = UPA | erişimtarihi = 23 Mart 2018 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20171021222911/http://politikaakademisi.org/2015/03/03/doc-dr-hakki-uyarla-turk-siyasal-hayati-uzerine-mulakat/ | arşivtarihi = 21 Ekim 2017}}</ref> [[Ahmed Rıza|Ahmed Rıza Bey]] grubundaki [[Auguste Comte]] fikri onda [[Pierre Guillaume Frédéric le Play|le Play]] temelli karşıtlığı etkili kıldı, [[Adem-i merkeziyetçilik|adem-i merkeziyetçi]] bir yapıya büründü.<ref>{{Web kaynağı | soyadı1 = Murtaza | ad1 = Korlaelçi | başlık = Le Play Mektebi ve İlk Türk Temsilcisi Prens Sabahattin Bey | url = http://dergipark.ulakbim.gov.tr/eruifd/article/view/5000067523 | yayıncı = Dergipark | erişimtarihi = 10 Ekim 2017 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20171010213428/http://dergipark.ulakbim.gov.tr/eruifd/article/view/5000067523 | arşivtarihi = 10 Ekim 2017}}</ref> Bu kongre erken cumhuriyet dönemini etkiledi<ref name=":1" />: [[Serbest Cumhuriyet Fırkası]] (SCF) liberal anlayışla 13 Ağustos 1930'da [[Ali Fethi Okyar]]’la Atatürk'ün isteği üzerine kurdurulurken bunu 1950'de [[Adnan Menderes]] ile iktidara gelen [[Demokrat Parti (1946)|Demokrat Parti]] takip etti. Parti milli egemenliğe dayanan [[muhafazakâr]] bir eğilime girene kadar liberal görünümdeydi.
Batı liberalizmi milliyetleşme ile aynı dönemde yükselirken Osmanlı liberalizmi Batılılaşmanın ürünü olarak doğdu. Genel olarak Tanzimat ve sonrasındaki yeniliklerin yavaş yavaş bireyi temel almaya evrilmesi liberal düşüncenin gelişmesini etkiledi. [[Yeni Osmanlılar]] liberalizm düşüncesinden de beslendiler. İmparatorluğun son dönemlerinde ise liberal yönde olan fikirler arttı. [[Keçecizade Fuat Paşa]] vasiyetinde serbest ekonomik model ve yönetimden bahsederken din ve devlet işlerinin de ayrılması gerektiğini paylaştı.<ref name=":2">{{web kaynağı|soyadı1=Gedikli Berber|ad1=Şarika|başlık=OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA LİBERALİZM-DEVLETÇİLİK ÇATIŞMASI|url=http://atam.gov.tr/wp-content/uploads/01-sarika-gedikli.pdf|sayfalar=215-221}}</ref>
 
Yeni Osmanlılar sonrasında liberal felsefe [[Jön Türkler]] tarafından benimsendi. Prens Sabahattin bu düşünce ile senkretize olarak özdeşleşti. 1906'da Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni kurarak demokratik bir program hazırladı. Din etkisinden çok sosyal yapıyı bir engel olarak gördü. Bunun için siyasete, sosyal yaşamda ve ekonomi gibi başlıklarda bireycilik ve girişimcilik vurgusu yapıyordu.<ref name=":2" />
 
1908-1912 yılları [[İkinci Meşrutiyet]] havasının fazlasıyla hissedildiği bir dönemdi. 1908'deki seçimler dönemin en demokratik seçimleriydi. [[1912 Osmanlı genel seçimleri]] ise sokak terörüne dönüşmüş ve "sopalı seçimler olarak" anılmıştı. Meşrutiyet'in yaydığı fikirler az da olsa çok sesliliği beraberinde getirmişti. Nitekim Prens Sabahattin ekseninde liberal düşünce etkin olurken karşısında ise [[İttihat ve Terakki]] ekseninde merkeziyetçi ve devletçi fikirler de gelişiyordu.<ref>A.g.e., ss. 221-226</ref> Bu dönemlerde [[Sakızlı Ohannes Paşa]] ile başlayan devletçi sistemle mücadele cumhuriyetin ilk yıllarında [[Atatürkçülük|Kemalizm]] düşüncesinin oturması sonrasında birkaç teşebbüs dışında azaldı. Bu noktada [[Demokrat Parti (1946)|Demokrat Parti]]'nin iktidara gelişi başka bir dönemin kapısını aralayacaktı.
 
== Kaynakça ==
23.571

değişiklik