"Sema (tasavvuf)" sayfasının sürümleri arasındaki fark

ek bilgi ve kaynak
(ek bilgi ve kaynak)
'''Sema''' veya '''Sama''', ([[Arapça]]: سماع ), [[sufi]]nin musiki nağmelerini dinlerken sesi ve anlamı işitmesi, vecde gelip hareket etmesi ve kendinden geçip dönmesi anlamında bir tasavvuf terimi.
 
[[Arapça]]'da "''işitmek''" anlamındaki "semi" kelimesinden gelir ve mecazi olarak "''şarkı, nağme, musiki, raks''" anlamlarındadır.<ref name=tdvia>{{web kaynağı|soyadı1=Ceyhan|ad1=Semih|başlık=Semâ|url=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c36/c360301.pdf|website=http://www.islamansiklopedisi.info|yayıncı=Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, yıl: 2009, cilt: 36|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref> Zamanla sufilerin cezbe halinde şiir ve [[ilahi]] dinlemeleri ve bu dinleme sırasında vecde gelip ayakta zikir yapmalarına isim olmuştur.<ref name=kerimkara>{{web kaynağı|soyadı1=Kara|ad1=Kerim|başlık=Tasavvufta Sema|url=http://www.kerimkara.com/tasavvufta-sema-devran.html|website=http://www.kerimkara.com|yayıncı=Kerimkara.com sitesi, 25 Aralık 2008|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref> Sema sırasında genellikle dervişler döne döne raks ettikleri için semaya "''devir ve deveran''" (dönmek) da denilmiştir.<ref name=zuhur/<> Tasavvuf anlayışına göre sema sırasında evrenin tüm gerçekleri işitilir ve sema edenler daha sonra bu gerçeklerin gerektirdiği şekilde davranıp yaşamaya çalışır.<ref name=mentes>{{web kaynağı|soyadı1=Menteş|ad1=Melih Ümt|başlık=Sema Ayini: Semboller ve Anlamlar|url=https://books.google.com.tr/books?id=hn4lBgAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25&dq=sema+sesi+ve+anlam%C4%B1+i%C5%9Fitme&source=bl&ots=5W4tIkv7O3&sig=4FlX9_YqMa1dwdZzP1Ul3F2xa64&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwir1Kzynb7ZAhVGLVAKHYGMAtsQ6AEIOjAD#v=onepage&q=sema%20sesi%20ve%20anlam%C4%B1%20i%C5%9Fitme&f=false|yayıncı=Cinius Yayınları, Şubat 2011|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref>
 
13. yüzyıl mutasavvıflarından [[Mevlânâ]] tarafından da dinî ve tasavvufi bir coşkunlukla icra edilen sema, bilhassa Mevlânâ'dan sonra gittikçe gelişmiş ve başlı başına bir ayin halini almıştır. Mevlevi sema törenleri Türkiye'nin [[UNESCO]] tarafından belirlenmiş [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri|İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi]]''ne kayıtlı miraslarından birisidir.<ref name=millikom>{{web kaynağı|başlık=Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerinde Türkiye|url=http://www.unesco.org.tr/dokumanlar/somut_olmayan_km/SOKM_TR.pdf|website=http://www.unesco.org.tr/|yayıncı=UNESCO Türkiye Milli Komisyon web sitesi|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref>
Sufiler, İslam'ın ilk devirlerinden itibaren semayı, vecdi, musiki ve şiir dinlerken kalkıp hareket etmeyi, dönmeyi kabul etmişlerdi. Ortaya çıkışından itibaren semanın İslam dini ile bağdaşıp-bağdaşmayacağı çok tartışılmış; sufilere göre helal; tarikatla ilgisi olmayan din bilginlerine göre ise haram kabul edilmiştir.<ref name=kerimkara/>
 
Mevlana çağından az önce yaşayan ve onunla çağdaş bulunan sufiler semayı ehline helal görmekte ve sema etmekteydiler.<ref name=turan>{{web kaynağı|soyadı1=Turan|ad1=Namık Sinan|başlık=17. Yüzyılda Osmanlı Tasavvuf Ritüelinde Semâ, Deveran ve Müziğin Püritanizmle İmtihan|url=https://www.academia.edu/30926672/17._Y%C3%BCzy%C4%B1lda_Osmanl%C4%B1_Tasavvuf_Rit%C3%BCelinde_Sem%C3%A2_Deveran_ve_M%C3%BCzi%C4%9Fin_P%C3%BCritanizmle_%C4%B0mtihan%C4%B1|website=https://www.academia.edu/|yayıncı=Akademik Porte, Tarih: Bahar 2016, Sayı:13|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref> SûfîlerSufiler sohbet ve zikir için bir araya geldiklerinde sohbet edilir, yapılan nasihatler dinlenir, bu arada konusu Allah sevgisi ve aşkı olan şiirler ve ilahiler okunurdu. ''Kavval'' ve ''goyende'' denilen güzel sesli kişiler tarafından söylenen şiirleri ve ilahileri dinleyen dervişler duygulanır, heyecanlanır, coşarak yerlerinden fırlar dönmeye başlarlardı. Dönme, derviş sakinleşinceye kadar sürerdi. Dervişlerin ferdî olarak da toplu olarak da döndükleri olurdu.<ref name=zuhur>{{web kaynağı|soyadı1=Uludağ|ad1=Süleyman|başlık=Tasavvufta Sema|url=http://www.zuhurdergisi.com/yazi_290_Tasavvufta-Sem%C3%A2_29.html|website=http://www.zuhurdergisi.com|yayıncı=Zuhur Dergisi, 11 Ağustos 2012|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref> Mevlâna'nın yaptığı sema, bu geleneğin devamı idi.
 
Daha önce sema ile ilgilenmeyen Mevlana, [[Şems-i Tebrizî]] ile tanışıp onun etkisine girdikten sonra çeşitli vesilelerle coşmaya ve bazen vecde gelerek döne döne semaya başlamıştı. Mevlana'nın "''doyumsuz bir aşk şarabına''" benzettiği sema,<ref name=turan/> [[Sultan Veled]] zamanındazamanla [[Mevlevilik|Mevlevîliğin]] ayin yöntemlerinden biri olarak kabul edilmiş; asırlar geçtikçe büsbütün sanatsal bir hal almıştır.<ref name=kerimkara/> Mevlevi Sema Törenleri, 2008 yılında [[UNESCO]] tarafından belirlenmiş [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri|İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi]]''ne kaydedilmiştir.
 
Mevlânâ'nın düşüncelerinin bir tarikat kimliğine bürünmesi oğlu [[Sultan Veled]]'in zamanında başlamışsa da semanın belli usul ve kurallara göre yapılması 15. yüzyılda Sultan Veled'in torunu Emîr Âlim Çelebi'nin oğlu Pîr Âdil Çelebi dönemine rastlar.<ref name=nuri/> Bu konudaki son düzenlemeler ise [[Konya]]'daki âsitânenin şeyhlerinden Pîr Hüseyin Çelebi tarafından 17. yüzyılda gerçekleştirilmiştir.<ref name=nuri>{{web kaynağı|soyadı1=Özcan|ad1=Nuri|başlık=Mevlevi Ayini|url=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c29/c290284.pdf|website=http://www.islamansiklopedisi.info|yayıncı=Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 29, Yıl: 2004|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref>
 
Mevlevi Sema Törenleri, 2008 yılında [[UNESCO]] tarafından belirlenmiş [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri|İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi]]''ne kaydedilmiştir.
 
Mevlevîlikte semanın benzerlerine [[Halvetilik]], [[Kadirilik]], [[Rufailik]], [[Sühreverdilik]], [[Celvetilik]] gibi tarikatlarda da rastlanır ve bu tarikatlarda buna daha çok "''devr''" veya "''deverân''" denir.<ref name=zuhur/>
== Mevlevi sema töreninin parçaları ==
;Semahane
[[Dosya:Galata Mevlevihanesi, semahane 8354 Nevit.jpg|thumb|[[Galata Mevlevihanesi]]'nin semahanesi]]''Semahane'', [[Mevlevihane]]lerin içinde sema ayinin yapıldığı yerin adıdır. Semahanenin içinde sadece semazenlerin girdikleri (döndükleri) alana "''meydan''" denir. Semahaneye "''cümle kapısı''" denilen bir kapıdan girilir. Cümle kapısının tam karşısında ''mihrap'' bulunur. Mihrap, kıble yönündedir. Meydana girildiğinde semazenler sağ tarafta, ayini yönetecek Mevlevi şeyhi ise mihrap tarafında durur.
 
Meydanın çevresine izleyicilerin oturabilmesi için sandalyeler yerleştirilmiştir. Meydan ile izleyiciler arasında alçak bir ahşap çit bulunur. Cümle kapısı yakında çitin giriş kapısı bulunur. Semazenler ve şeyhler "''meydan kapısı''" denen bu kapıdan meydana girerler.
 
Meydanda şeyhin oturduğu kırmızı post Mevlana'nın n makamı sayılır ve şeyh efendi vekaleten bu makama oturur. Şeyh postunun kırmızı rengi maddi dünyadan batışı, manevi dünyaya doğuşu temsil eder. Mevleviliğe yeni girenler siyah renkli postta oturur. Derviş bilgilenip yol alınca beyaz renkli posta oturmaya hak kazanır.
;Semazen kıyafetleri
[[Dosya:Mevlevi-Derwisch.jpg|thumb|Semazen]]
Semazenin [[sikke]]si insanın kötü huylarını, yani "''nefsinin mezar taşı''"nı temsil eder, [[tennure]]si "''nefsinin kefeni''"ni, [[hırka]]sı ise nefsini temsil eder. Semazenin semaya başlarken hırkasını çıkarması mânevi bir temizliğe başlamasını ifade eder.
;Mutrib heyeti
Sema ayini sırasında müzik yapan topluluk, ''mutrib heyeti''dir. Neyzenler, kudümzenler, halîezenler, rebabzenler, naathan ve ayin okuyanlardan oluşur.<ref name=fatih>{{web kaynağı|soyadı1=Erbaş|ad1=Fatih|başlık=Sema ve Semazen|url=https://www.academia.edu/13440099/SEM%C3%82_VE_SEM%C3%82ZEN|website=https://www.academia.edu/|yayıncı=Kubbealtı Akademi Mecmubası sayı 175, Temmuz 2015|erişimtarihi=24 Şubat 2018}}</ref> Keman ve kemençeler de bulunabilir.<ref name=fatih/> Mutribin şefi kuddümzenbaşıdır.
;Semazenbaşı
Semazenlerin en kıdemlisi, semazenbaşıdır. Sema töreni sırasında semazenlerin arasında dolaşarak onların rahat sema yapmalarını sağlar. Yorulan veya rahatsızlanan semazeni meydandan çeker. Bütün bunları baş,göz, kaş ve ayak hareketleri ile yapar.
== Kaynakça ==
{{kaynakça}}
== Galeri ==
<gallery>
Dosya:Mevlevi-DerwischMevlana Konya.jpg|SemazenKonya'da semazenler
Dosya:Mevlevi dervishes 1887.jpg|Semazenler, 1887
Dosya:The_World%27s_Parliament_of_Religions_-_an_illustrated_and_popular_story_of_the_World%27s_First_Parliament_of_Religions,_held_in_Chicago_in_connection_with_the_Columbian_exposition_of_1893_(1893)_(14764955982).jpg|1893 yılında Chicago'da düzenlenen Dünya Dinleri Parlamentosu'nda semazenler
11.301

değişiklik