"Monoteizm" sayfasının sürümleri arasındaki fark

→‎Dinsel inancın başlangıcına dair tezler: Küçük düzeltmeler yapıldı.
(→‎Tarihçe: Küçük düzeltmeler)
Etiketler: Mobil değişiklik Mobil web değişikliği
(→‎Dinsel inancın başlangıcına dair tezler: Küçük düzeltmeler yapıldı.)
Etiketler: Mobil değişiklik Mobil web değişikliği
 
== Dinsel inancın başlangıcına dair tezler ==
=== ÇoktanrıcılıkÇok tanrıcılık tezleri ===
İskoç bilim adamı [[David Hume]]: “tarihin ne kadar gerisine gidersek gidelim, insanlığın [[ÇoktanrıcılıkÇok tanrıcılık|çoktanrıcılığaçok tanrıcılığa]] o denli dalmış olduğunu görürüz” der. Ona göre, daha yetkinmükemmel bir dinden ne bir iz, ne de bir belirti vardır.<ref name=karatas />
 
==== Animizm ====
[[Antropoloji]]'nin kurucusu kabul edilen ve [[animizm]]in isim babası olan [[Edward Burnett Tylor]]; ruhiruhî varlıklara inanış olarak tanımladığı animizmin, insanlığın ilk dini olduğunu varsayar. Ona göre bu inanış, tüm ilkel ırklarda görülür.<ref name=karatas>[http://media.turuz.com/users/bey-1395/0876-Max_Muller-Hayati-Eserleri_Ve_Dinler_Tarixindeki_Yeri-Ibrahim_Ethem_Qaradash-2006-216s.pdf|Max Müller; Hayatı, Eserleri ve Dinler Tarihindeki Yeri, Dokuz Eylül Üni., Doktora Tezi, İbrahim E. Karataş]</ref> Comte’un[[Auguste Comte|Comte]]’un "fetişizm, politeizm ve monoteizm" diye sunduğu sınıflandırmayı o, “animizm A, animizm B ve [[monoteizm]]” diye sunar.
 
Buna göre animizm, bir üst gelişim aşamasına ulaşıncaya kadar kendi içinde beş basamağa ayrılır. Bunlardan ilki, insandaki maddimaddî olmayan yönün (ruh) varlığının keşfi; ikincisi, ruhun ölümden sonra da varlığını devam ettirdiğine olan inanç; üçüncüsü, ruhun rüya ya da trans halindehâlinde bedeni geçici olarak terk etme kabiliyetine sahip olduğunun keşfi; dördüncüsü, hayvanların ve hatta cansız varlıkların da ruha sahip olduklarına inanç; beşincisi de hayaletlere olan inançtır.
 
==== Atalara tapınma ====
İngiliz filozof ve sosyolog [[Herbert Spencer]];, Dinindinin kökeninin [[atalara tapınma]] ile başladığı fikrini ileri sürmektedir. Spencer, dinle ilgili görüşlerini ''First Principles'' (İlk İlkeler) (1862) ve ''The Principles of Sociology'' (Sosyolojinin İlkeleri) (1877 ve 1885) adlı eserinde dile getirmiştir.<ref name=karatas />
 
==== Totemizm ====
İskoç etnolog [[John Ferguson Mc Lennan]] (1827–1881) ise; dinlerin ilk safhasının [[totemizm]] olduğunu iddia etmiştir. Ona göre, ilkel insan hayvanlara, bitkilere ve tabii nesnelere canlılık ve kişilik atfettikten sonra her kabile saygı objesi olarak bunlardan birisini seçmiştir.<ref name=karatas />
 
[[Emile Durkheim]] ise, [[Robertson Smith’denSmith]]’den aldığı dört önemli görüşten hareket etmektedir;etmekte, İlkelilkel din, kabile kültüdür ve bu kült totemiktir demektedir. Totem ve klan birbirinden ayrılmaz. Klanın tanrısı kutsallaşmış toplumun kendisidir. Totemizm, en basit ve en ilkel din biçimidir.
Bu görüşlerden yola çıkan Durkheim’e göre ilk din [[totemizm]]dir.<ref name=karatas />
 
Dinin kökenini totemciliğe bağlayan bir başka ilim adamı da [[Sigmund Freud]]’dür. Dine psikoanalitik bir yöntemle yaklaşan Freud’e göre din, bir yanılsamadan ibarettiribaret veolup onu doğuran dave sürekliliğini sağlayan da suçluluk duygusudur. Freud, bireyin küçük yaşlarda yaşadığı bazı travmaların, uzun bir uyuklama devresinden (latens devresi) sonra [[buluğ çağı]] ve ileriki yaşlarda, tekrar gün yüzüne nevrozlarla[[nevroz]]larla çıkmasına benzer bir sendromun[[sendrom]]un soy yaşamında da olabileceğini belirtir. Buna göre mesela, geçmişte yaşanmış cinsel şiddetle de ilgili bir [[travmatik]] olay, ileride dini doğurmuş olabilir.<ref name=karatasfreud>[http://media.turuz.com/users/bey-1395/0876-Max_Muller-Hayati-Eserleri_Ve_Dinler_Tarixindeki_Yeri-Ibrahim_Ethem_Qaradash-2006-216s.pdf|Max Müller; Hayatı, Eserleri ve Dinler Tarihindeki Yeri, Dokuz Eylül Üni., Doktora Tezi, İbrahim E. Karataş, sayfa 97]</ref>
 
==== Naturalizm ====
[[Max Müller]]'in savunduğu görüşe göre ise; tek bir başlangıçtan ziyade, farklı yollar ve görünümlerde ortaya çıkan hallerlehâllerle evrimleşerek ilerleyen bir süreç olduğunu kabul edersüreçtir. Bu sürecin doğayı tanıma maksadıyla farklı basamaklarla başladığını; insanın kendini aşan durumları ister ruh, ister doğa, ister atalara tapınma, isterse tabiat güçleri/tanrıları fikrinden gelerek kavramaya çalışsın, sonraki safhanın tabii gözlem yoluyla yüce tanrı fikrine ulaşılacağını iddia etmiştir.<ref name=karatas />.
 
Müller, tabii dinidinî (naturalimzi) üç bölüme (Fiziki-Antropolojik-Psikolojik) ayırmış ve monoteizmi her bölümde olan bir safha olarak tanımlamıştır.
 
==== Fetişizm ====
[[Sosyoloji]]nin kurucusu kabul edilen [[Auguste Comte]], insanın düşünsel evrimde 3üç aşama geçirerek tek tanrıcılığa ulaştığını söyler. Ona göre:
 
1. Basamak’ta,Basamakta insan, çevresindeki eşyayı canlı, akıllı varlıklar olarak düşünmüştü; putçuluk (fetişizm dönemi),
 
2. Basamak’ta,Basamakta insan, çevresindeki olayların görünmez varlıklarca yöneltildiğine inandı; çoktanrıcılıkçok tanrıcılık (politeizm),
 
3. Basamak’ta,Basamakta insan, bu görünmez varlıkların tek ve büyük bir iradenin yönetimi altında bulunduğu inancına vardı; tektanrıcılıktek tanrıcılık (monoteizm).<ref>http://www.deu.edu.tr/UploadedFiles/Birimler/18278/pdf_161-163.pdf</ref>
 
Politeizm dönemindeki [[tanrı]]ların aşama aşama aile, kabile ve şehir ve ulus tanrılarına dönüştüğü düşünülmektedir{{olgu}}. Bir sonraki aşama ise tanrılara soyut sıfatlar verilmesi, [[panteon]]da yer alan diğer tanrıların isim, sıfat ve eylemlerinin baştanrılarda toplanmasıdır. Bazen de bu tanrılar bir sonraki kültürde baştanrınınbaş tanrının yardımcılarına, [[melek]], [[cin]], [[şeytan]] gibi varlıklara dönüşür. Bu gelişime en açık örneklerden birisini [[Marduk]] oluşturur. [[Sümerler]]in 50 kadar tanrısının ismi sonraları [[Marduk]]'a verilmiş ve tektanrıcılıktek tanrıcılık yönünde adımlar atılmıştır.<ref>https://books.google.com.tr/books?id=pYmxBgAAQBAJ&pg=PA23&lpg=PA23&dq=marduk+50+kadar+muazzez+ilmiye&source=bl&ots=n7hIa4VmlY&sig=6AdKjS09YUKvrWDZwWonQMwMuns&hl=tr&sa=X&ei=JoYBVd_oAsG6UZrWgrgE&ved=0CD8Q6AEwBjgK#v=onepage&q=marduk%2050%20kadar%20muazzez%20ilmiye&f=false</ref> Ne var ki Buhtunnasr, Marduk'un tektanrıtek tanrı olduğu inancını sadece kendi taşımış, ulusuna yaymak gücünü gösterememiştir. Bu tanrının birçok özelliklerinin Yahudi tanrısı [[Yahova]]'ya taşındığı, [[Hammurabi kanunları]]nın da Yahudi şeriatının temelini oluşturduğu ifade edilmiştir. Samuel Reinach, Orpheus adlı kitabında "Eğer Musevi kanunlarının [[Musa]]’ya Tanrı tarafından yazdırıldığı doğruysa, Tanrı, Hammurabi’nin yapıtınıeserini aşırmış demektir." ifadesini kullanmıştır.<ref>http://web.itu.edu.tr/~bulu/favorite_books_files/dusunce_tarihi_v01.pdf</ref>
 
Mısırlı [[IV. Amenotep]]'in tek tanrısı [[Aton]] ([[M.Ö. 14. yüzyıl]])'dur.
 
Günümüz tek tanrılı dinlerindeki birçok kavram ve uygulamanın kaynağı [[Sümer mitolojisi|sümerSümer mitolojileri]]nde görülmektedir; Tek tanrılı dinlerdeki kadınların [[başörtüsü]] adetinin[[âdet]]inin [[İnanna]] için yapılan tapınaklardaki tapınak fahişelerinin takmasından gelmesi; [[Meryem]]’e Madonna, yani bizim büyük hanımefendimiz denmesinin kökeninde yine İnanna’ya sesleniş şeklinin olması; [[İsa]]’nın 25 aralıktakiAralık’taki doğumu; Sümerlilerin eski tanrılarının tek tanrılı dinlerde [[Hızır]], [[İlyas]] gibi peygamberlere ya da azizlere, velilere ve hatta meleklere, cinlere dönüşmesi; Sümer’de tarlaya benzetilen kadınların [[Tevrat]]’ta ve [[KuranKur’an]]’da da aynı benzetmeyle tanımlanmaları, Sümerliler’inSümerlilerin kırmızı rahiplerinin tapınağa gelen insanlara Hıristiyanlıktakine benzer şekilde günah çıkarma seansları uygulamaları… vd.<ref name="sabitfikir.com"/>
 
=== Monoteizmin öncül olduğunu iddia eden antitez ===
==== İlkel monoteizm ====
XIX. yüzyılda, diğer evrimci görüşlerin aksine dinin kökeninkökeninde bir Yüce Varlık fikrinin olduğunu ileri süren, [[Andrew Lang’dırLang]]’dır (1844–1912). Yazar ve Gazetecigazeteci olan Lang'ın bu iddiasını sistemli halehâle getiren kişi ise [[Wilhelm Schmidt]] olmuştur.
 
İlkel tek tanrıcılık tanımını yaparak teorileştiren [[Wilhelm Schmidt]], yaşadığı dönemde; natüralizm ([[Max Müller]]), fetişizm (Charles de Brosses, Auguste Comte, John Lubock), atalar kültü ([[Herbert Spencer]]), animizm (Edward B. Tylor), totemizm (W. Robertson Smith, [[Sigmund Freud]], [[Emile Durkheim]]), büyücülük (J. G. Frazer, J. H. King) vsv.s. gibi din alanında hakimhâkim olan teorileri reddetmiş ve bunların dinin başlangıcını ve en eski dinî tecrübeyi yansıtmadığını savunmuştur.<ref>http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1146/13442.pdf Ankara Üniversitesi İ.F. Dergisi, 'Monoteizm ve Yüce Varlık ... Tartışması', Adıbelli Ramazan, syf. 125, II. paragraf</ref> [[Wilhelm Schmidt]], tek tanrıcı fikrin çok tanrıcılık öncesinde de mevcut bulunması gerektiğini belirtmiştir. 1912 tarihinde ilk kez yayımladığı "Tanrı Fikrinin Kaynağı" adlı eserinde; 'Yüce ve merhamet sahibi olan' kavramının, kimibazı ilkel toplumlarda görüldüğünü ve bu tek yüce ekolünün, çok tanrılı sistemlerden önce görülen 'Primitif Monoteizm' olarak tanımlamak gerektiğini iddia etmiştir. Dolayısıyla monoteizmin öncülü olarak iddia edilen, fetişzmfetişizm veya animizm evrelerinden de önce primitif monoteizm'inmonoteizmin olması gerektiğini belirmiştir.<ref>http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1146/13442.pdf Ankara Üniversitesi İ.F. Dergisi, 'Monoteizm ve Yüce Varlık ... Tartışması', Adıbelli Ramazan, syf. 127,128</ref>
 
==== DiniDinî eğilimleri yansıtan görüşler ====
Günümüz dinlerinin tanrı kavramı üzerine fikirleri;, vahiy olmaksızın tanrı fikrine ulaşılamayacağını iddia eden ekollerden, katolik öğretideki tanrı fikrine akıl ile ulaşılabileceğini iddia eden ekollere kadar değişkenlik göstermektedir. Dolayısıyla dinlerin (ilahiyatçı/vaiz/rahip/papaz/kelamcı ve benzerlerinin) tamamının ortak ve net bir görüşte olduğunu iddia etmek mümkün değildir.
 
==İnanç ve kavramlar==
9.865

değişiklik