"Asya mandası" sayfasının sürümleri arasındaki fark

değişiklik özeti yok
k (→‎Evcilleştirme tarihi: Düzeltme, yazış şekli: Tarihde → Tarihte AWB ile)
}}
 
'''Asya mandası''' (''Bubalus bubalis''), camış olarak da bilinir, [[Türkiye]]'de [[camız]], camış, kömüş adları ile de anılır. Yavrusuna malak denir. [[Boynuzlugiller]] (Bovidae) famiyasının [[sığırlar]] (Bovinae) alt familyasına ait bir [[tür]]. Çoğunlukla evcil hayvan olarak tanınır. Yabani mandaların sayıları çok azalmıştır. Türkiye'de evcil hayvan olarak yetiştirilen mandaların sayısı [[1982]] yılında 1.002.000 iken, [[2011]] yılında 85.000 'e kadar düşmüştür {{kaynak belirt}}.
 
Çoğu diğer dillerde suya bağımlı yaşama şeklini ifade eden isimleri vardır; örneğin: "''Water buffalo''". Mandalar hava sıcaklığı 30 santigrad derecenin üzerine çıktığında ter bezleri sığırınkine göre %10 daha az olduğundan yeterince vücut ısısını ter yoluyla atamazlar. Bu durum, onların metabolizmalarının bozulmasına neden olur. Bu olumsuzluğu önlemek ve serinlemek için günde birkaç kez suya girmeleri gerekir. Bu yüzden fazla kurak iklimli bölgelerde, yapay bir göl ya da duş sistemi yapılmazsa manda yetiştirilemez.
 
[[Dosya:Kwai050.jpg|thumb|260px|left|Tayland'da evcil bir manda]]
Günümüzde hangi mandaların hakiki yabani manda ve hangilerinin sonradan tekrar yabanileşmiş olan evcil manda soyu olduğunu kesin olarak belirlemek zor olmuştur. [[Kamboçya]], [[Laos]] ve [[Vietnam]]'da artık hakiki yaban mandaları bulunmadığı düşünülür. Birkaç hakiki yabani manda sürüleri dağınık şekilde [[Nepal]], [[Bhutan]] ve [[Hindistan]]'ın [[Assam]], [[Madhya Pradesh]], [[Meghalaya]] ve [[ArunachalArunaçhal Pradesh]] illerinde yaşamaktadırlar. [[Tayland]]'ın batısında ve [[Sri Lanka]]'da yaşayan mandaların hakiki yaban mandası olup olmadığı konusu hala tartışılmaktadır.
 
Mandalar yaşam bölgesi olarak geniş sulak bölgeleri, bataklıkları ve ırmak vadilerini tercih ederler. Mandaların derisi, hem çok kalın hem de koyu renk olduğu için, çabuk sıcaklar ve serinlemek için suya girmesi gerekir. Serinlemek ve böcek/sineklerden kurtulmak için her gün saatlerce suya veya çamura girerler. Çamurdan çıktıklarından sonra üzerlerinde kuruyup kalan çamur da onları bir süre kan emici sineklere karşı korur.
Dünyada 150 milyon evcil manda olduğu tahmin edilir. Mandanın ilk kez ne zaman evcilleştirildiğini söylemek zordur. Çünkü evcil ve yabani mandaların iskeletlerinde herhangi bir fark yoktur. Tarihte birbirinden bağlantısı olmayarak farklı bölgelerde evcilleştirilmeye başlandığı düşünülür.
 
Evcilleştirilmelerin en eski kanıtları MÖ 400'de Hindistan'da [[İndus Vadisi Uygarlığı|Harappa-Kültürü]]nde bulunur. Dolavira ve Shikapur bölgelerinde çok sayıda bulunan kemiklerin, orada sürü halinde tutulduklarını kanıtlamaktadır. Bu kalıntılardan az daha genç olan kalıntılar Mezopotamya'da bulunmuştur. En eski kalıntıları Hindistan'da olmak üzere, Mezopotamya'ya, Çin'e ve Güneydoğu Asya'ya doğru evcil mandaların kalıntıları bulunur.
 
Son birkaç yüzyıl içerisinde evcil mandalar insanlar tarafından daha uzak bölgelere yayılmışlardır; Güneydoğu [[Avrupa]], Kuzey ve Doğu Afrika, Avustralya, Mauritius, [[HavaiiHawaii]], [[Güney Amerika]] ve [[Japonya]]. Avrupa'da özellikle İtalya'da, [[Romanya]]'da ve [[Bulgaristan]]'da büyük kapsamlı bir şekilde yetiştirilmektedirler. Gemilerle Avustralya'ya götürülmüş olan mandaların yetiştirilmeleri bir süre sonra boş verilmiş ve mandalar yabanileşmişlerdir. Bu yabanileşen mandalar Avustralya'nın sulak bölgelerinde çok fazla türeyip bir sorun olmaya başlamışlardır. Avustralya hükümeti sayıları 200.000 olarak tahmin edilen mandaların sayılarını azaltmak için manda avını desteklemeye başlamıştır. Yeni Guinea, [[Arjantin]] ve [[Tunus]]'ta da yabanileşmiş manda sürülerine rastlamak mümkündür.
 
Mandalar insanlara karşı sakindir ve hatta çocuklar bile onları rahatlıkla yönlendirebilirler. Yabanî mandalar genelde insanlardan uzak durur ve insanlardan kaçarlar. Sadece yalnız yaşayan yaşlı boğalar saldırgan ve tehlikeli olabilirler ve sadece insanlara değil hatta bir [[Fil]]e bile saldırabilirler. Asya'da mandaların [[sarı]] ve kavuniçi rengini görünce derhal saldırdıkları söylenir. Bu yüzden kavuniçi renkli mintanlar giyen Buddha-rahipleri daima mandalardan uzak dururlar.
Mandalardan, diğer evcil sığırlardaki kadar fazla süt ve et elde edilemez. Ama zamanla geliştirilmeye devam eden yeni manda soyları biraz daha fazla süt verebilirler. 1979 senesine kadar bir yıl içerisinde bir mandanın verdiği en fazla süt miktarı 3000 litre olarak bilinmekteydi. Daha modern manda soyları ile bu miktar 5000 litreye kadar yükseltilebildi. Manda sütü, inek sütünden iki kat daha fazla yağlıdır ve daha uzun zaman bozulmadan saklanabilir. Sütteki kolesterol içeriği ise aksine yaklaşık 2,5 kat daha düşüktür.Manda yetiştiricileri, aynı diğer evcil sığırlar kadar süt verebilecek manda soylarının yetiştirilmesinin mümkün olduğuna inanmaktadırlar.
 
İtalya'ya özgü [[mozarellamozzarella peyniri]] manda sütü ile üretilmektedir.
 
=== Manda soyları ===
Anonim kullanıcı