"Risk" sayfasının sürümleri arasındaki fark

son düzenlemeler
(görsel ekleme)
(son düzenlemeler)
{{düzenle|Şubat 2017}}
 
'''Risk''' veya '''riziko''', bir olayın gerçekleşme [[Olasılık|olasılığı]] ve olaydan etkilenme olanağı. Değerler (fiziksel sağlık, [[toplumsal statü]], duygusal durum ya da görülemeyen belirli bir eylem, aksiyon, ya da eylemsizlik sonucu risk alındığında kazanılabilir ya da kaybedilebilir. Risk aynı zamanda belirsizlikle kasıtlı etkileşim olarak da tanımlanabilir.<ref>{{cite journal|last1=Cline|first1=Preston B. |title=The Merging of Risk Analysis and Adventure Education|journal=Wilderness Risk Management|date=3 March 2015|volume=5|issue=1|pages=43–45|url=http://www.nols.edu/nolspro/pdf/wrmc_proceedings_05_adventure_cline.pdf|accessdate=12 December 2016}}</ref> Belirsizlik olası, tahmin edilemeyen, ölçülemeyen ve kontrol edilemeyen sonuç olup; '''risk''' bu sonuca rağmen karar almanın bir neticesidir. <ref>{{Cite web| url=http://iosrjournals.org/iosr-jbm/papers/Vol16-issue3/Version-3/K016338389.pdf| title=Risk Management - An Analytical Study| date=Feb 2014| accessdate=6 June 2016| work=IOSR Journal of Business and Management| pages=83–89}}</ref>
 
:6. Menkul Ticaret: Değerini kaybetme veya değerin düşmesi olasılığı. Ticaret riski iki genel kategoriye ayrılır;
 
::(1)      [[Sistematik Riskrisk]] aynı sınıftaki bütün ticareti etkiler ve genel sermaye piyasası sistemine bağlıdır ve bu nedenle çeşitlendirme yolu ile elimine edilemez. Piyasa riski olarak da adlandırılır.
 
::(2)      Sistematik olmayan risk piyasa ile bağlantılı olmayan herhangi bir risktir. Ayrıca piyasa dışı risk, ekstra piyasa riski ya da çeşitlendirilebilir risk olarak da adlandırılmaktadır.
 
:7. İşyeri: Tehlikeli bir olgu ya da olayın olasılığının ve sonucunun meydana gelmesi. Örneğin, gelişmekte olan kanser riskinin potansiyel kanserojen (kansere neden olan maddeler) maruz kalmanın bir sonucu olarak bir ömür boyunca kansere yakalanma artan olasılık olarak tahmin edilmektedir.
===Uluslararası Standardizasyon Organizasyonu===
 
[[ISO 31000]] (2009) / ISO Kılavuzu 73: Riskin 2002 tanımı 'hedefler üzerinde belirsizlik etkisidir. Bu tanımla belirsizlikler (olabilen veya olamayan) olayları içerir ve belirsizlikler bilgi eksikliği yada muğlaklık (anlam belirsizliği) sebebiyledir. Üstelik nesneler üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkiye sahiptir. Riskin birçok tanımı ortak kullanımdadır, bununla beraber bu tanım 30’u aşkın ülkenin temsilcilerinden oluşan bir komite tarafından geliştirilmiş ve birkaç bin uzmanın konu ile ilgili bilgi girişlerine dayandırılmıştır.
 
===Diğer===
Nükleer endüstride sonuç sıklıkla radyasyon yayılımı açısından ölçülür ve bu sıklıkla beş veya altı onlu genişlikte bantlar halindedir.
 
Riskler hata ağacı/olay ağacı teknikleriyle değerlendirilmektedir(bkz.güvenlik mühendisliği). Risklerin düşük olduğu yerde normal olarak riskler “yaygın bir şekilde kabul edilebilir” olarak düşünülmektedir. Riskin yüksek bir seviyesi (tipik olarak 10’dan 100’e kadar yaygın bir şekilde kabul edilebilir olarak düşünülmektedir) ileri maliyetleri düşürmede ve olası faydaları göz önüne alındığında kabul edilebilir olarak değerlendirilmelidir- bu riskler “ALARP“[[ALARP]] ('''ALARP'''  "'''as low as reasonably practicable''')" kelimelerinden oluşmuş olup anlamı “Mümkün olan kabul edilebilir en düşük değer”dir) ise Kabul Edilebilir”
 
Riskin yaygın olarak kabul edilebilir seviyesi birçok ülkede çeşitli kurumlar tarafından göz önüne alınmaktadır. Bu konuda ilk girişim Londra Imperial College (Birleşik Krallık Atom Enerjisi Kurumu Güvenlik ve Güvenilirlik Müdürlüğü, SRD) için çalışan İngiliz nükleer işlemlerin organizatörü ve akademisyen olan [[F. Reg Farmer]] (1914—2001) tarafından insanların kabul edebilir olarak gördüğü tepe yürüyüşü ve benzer aktiviteler gibi örneklerin kullanılmasıyla yapılmıştır. Bu, bir olay ve sonucunun kabul edilebilir bir olasılık olarak görüldüğü '''Farmer eğrisi''' olarak adlandırılmasıyla sonuçlanmıştır.
===Finans===
 
[[Finans]] sektöründe risk bir yatırımdan elde edilen kârın beklenenden farklı olabilme ihtimalidir ve farklılığın ölçüsü göz önüne alınır. Bu orijinal bir yatırımın bir kısmının yada tamamının kaybedilme olasılığını içerir. Damadaran tarafından benimsenen bir görüşe göre, risk sadece “aşağı yönlü” değil aynı zamanda (beklenen değerleri aşan) “yukarı doğru” riski içermektedir. <ref>{{cite book |title=Investment Philosophies: Successful Investment Philosophies and the Greatest Investors Who Made Them Work |first=Aswath |last=Damodaran |page=15 |publisher=Wiley |year=2003 |isbn=0-471-34503-2}}</ref> Bazıları özel bir yatırımın tarihsel ya da ortalama kârlarının standart sapmasını riskin bazı tarihsel ölçümü olarak görmektedirler; modern portföy teorisine bkz. Finansal risk ([[Bernard Madoff]] örneğindeki gibi)hileli davranıştan kaynaklanan operasyonel yada çok sayıdaki piyasa faktörlerinin belirlediği piyasa—bağımlısı olabilir. Son çalışmalar risk almada endokrin seviyesinin finansal karar almada bir yol oynayabileceğini göstermektedir.<ref>Sapienza P., Zingales L. and Maestripieri D. 2009. Gender differences in financial risk aversion and career choices are affected by testosterone. Proceedings of the National Academy of Sciences.</ref><ref>Apicella C. L. and all. Testosterone and financial risk preferences. Evolution and Human Behavior. vol 29. Issue 6. 384–390.[http://www.ehbonline.org/article/S1090-5138%2808%2900067-6/abstract abstract].</ref>
 
Finans sektöründeki temel görüş risk ve kâr arasında bir ilişkinin olduğudur(modern portföy teorisine bkz.)Genellikle risk ne kadar büyükse muhtemel getirisi o kadar büyük varsayılmaktadır. Serbest piyasa bir enstrümanın fiyatlandırılmasına bu prensibi yansıtmaktadır. Güvenli bir enstrümana yönelik kuvvetli bir talep fiyatı arttırırken, (ki buna bağlı olarak kârı düşüktür), zayıf enstrümana yönelik zayıf bir talep fiyatı azaltır (ki buna bağlı potansiyel kâr daha yüksektir). Örneğin Amerikan Hazine tahvili en güvenilir bir yatırım araçlarından biri olarak görülmektedir. Bir yatırımla veya spekülatif dereceli şirket tahviliyle karşılaştırıldığında Amerikan Hazine senet ve tahvilleri daha az bir kâr getirir. Bunun sebebi bir şirket Amerikan Hükümeti’ne nazaran daha çok borç alma eğiliminde olmasıdır. Bu yüzden bir şirket tahviline yatırım yapmanın riski ne kadar büyükse, daha yüksek oranda bir kâr yatırımcılara önerilmektedir.
Karar teorisinde pişmanlık (beklenti ve pişmanlık) risk almada ve riskten kaçınmada önemli bir rol oynamaktadır<ref>Virine, L., & Trumper, M. ProjectThink. Gower. 2013</ref> (birisi daha kötüyse statükoyu tercih etme).
 
[[Kurgulama]]<ref>Amos Tversky / Daniel Kahneman, 1981. "The Framing of Decisions and the Psychology of Choice."{{Verify source|date=October 2008}}</ref> risk değerlendirmesinin bütün formlarında temel bir problemdir. Özellikle sınırlı mantıksallık sebebiyle (beyinlerimiz aşırı yüklendiğinden zihinsel kestirmelere başvurmalıyız)
 
Sıra dışı olayların riski göz ardı edilir. Çünkü olasılığı sezgisel olarak değerlendirmek için çok düşüktür. Örnek olarak ölümle sonuçlanan trafik kazalarının önde gelen sebeplerinden biri alkollü araç kullanımıdır—kısmen çünkü örnek verilen sürücüler ciddi yada ölümcül bir kaza riskini büyük ölçüde yada tamamıyla göz ardı edecek şekilde problemi kurgulamışlardır.
==Risk değerlendirme ve analizi==
 
Güvenlik yönetiminde risk değerlendirmesi ve yönetimi gereklidir, birbirleriyle çok sıkı bağlıdır. [[CRAMM]] gibi güvenlik değerlendirme yöntem bilimleri metodolojinin ilk adımlarının en önemli parçası olarak risk değerlendirme modüllerini içermektedir. Diğer yandan [[Mehari]] gibi risk değerlendirme yöntem bilimleri güvenlik değerlendirme metodolojilerine dönüşecek şekilde gelişmişlerdir. 13 Kasım 2009 tarihli [[ISO 31000]] kodu altında risk yönetimi üzerine bir [[ISO]] standardı yayımlanmıştır.
 
===Sayısal (nicel) analiz===
Örneğin 0,01 olasılıklı '''''A''''' tipi kazaya maruz kalma olasılığına, 1000 olan beklenen kayıp ile 0,000001 olasılıklı 2.000.000 beklenen kayba sahip olan '''''B''''' tipi kaza olasılığına sahip '''''X''''' aktivitesinin yapılmasında toplam kayıp beklentisi '''''A''''' tipi kazadan gelen 10 ile '''''B''''' tipi kazadan gelen 2’nin toplamı olan 12’dir.
 
Bu kavram ilk olarak matematikçi [[David van Dantzig’inDantzig]]’in yardımıyla Hollanda’daki[[Hollanda]]’daki selden korunmaya yönelik bir programın 1953 yılında [[Delta Works’unWorks]]’un planlamasında kullanılmıştır.<ref>[[Wired Magazine]], [http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/17-01/ff_dutch_delta?currentPage=3 Before the levees break], page 3.</ref>
 
Bu tip bir risk analizinin kullanımı, nükleer güç, havacılık ve uzay sektörüyle kimya endüstrileri gibi alanlarda bugün yaygın şekilde kullanılmasına öncülük etmiştir.
===Korkunun sezgisel risk olarak değerlendirilmesi===
 
İnsanlar pek çok bilinmeyen durumlardan uzak kalmak için [[korku]] ve tereddütlerine dayanmaktadır. Korku hissedilen tehlikeye bir karşılıktır. Risk, mantıksal şüphe, mantıkdışı korku ve bizim kendi deneyimimizden gelen belirlenmemiş bir ön yargı gurubunun birbirleriyle etkileşim haline gelerek oluşturduğu “'''gerçek korku'''”nun bizim kollektif olarak değerlendirmemiz ve bunu paylaşmamızı içeren bir yöntem olarak bahsedilebilir.
 
Davranışsal finans alanı analistlerin “mantıksal” olarak nitelendirdiğinden farklı olan insan mali davranışı olan insan risk-kaçınımı, asimetrik pişmanlık ve diğer yöntemler üzerine olmalıdır. Risk bu durumda bir değer üzerinde oluşan bir getiriyle gelen belirsizliğin derecesidir. İnsanın karar almasında mantık dışı etkilerin fark edilmesi ve göz önüne alınması gerçekte pek çok şekilde paylaşılan ön yargıyı atarak mantığı ön görecek şekilde zayıf risk değerlendirmesinden kaynaklanan felaketlerin azaltılabilmesinde çok faydalıdır.
===Endişenin Sonuçları===
 
Deneysel çalışmalar göstermektedir ki, endişedeki kısa dalgalanmalar genel risk algılayışındaki dalgalanmalarla ilişki halindedir.<ref name="Joseph" /> Tehdit algılandığında endişe meydana gelir. (ManerandSchmidtManer and Schmidt, 2006)<ref name="Jon" /> Risk algısı artarken ilgisiz risk faktörlerinin yayılımına karşı olacak bir ruh haline etki eden özel bir kaynağa bağlı kalmaktadır.<ref name="Joseph" /> Bir tehdite karşı arttırılmış bilinç endişeye alışkın insanları gereğinden fazla kaygılandırmaktadır.<ref name="Jon_a">Jon K. Maner, J. Anthony Richey, Kiara Cromer, Mike Mallott, Carl W. Lejuez, Thomas E. Joiner, Norman B. Schmidt, Dispositional anxiety and risk-avoidant decision-making, Personality and Individual Differences, Volume 42, Issue 4, March 2007, pp. 665–675, {{ISSN|0191-8869}}, 10.1016/j.paid.2006.08.016.</ref> Örneğin olumsuz sonuçlar üretmeye yatkın endişeli bireyler kötümserlik göstermeye yatkındırlar. Üstelik bulgular göstermektedir ki, kontrol eksikliği algısı ve riskli karar alma süreçlerine katılmaya yönelik alt eğilim (çeşitli davranışsal koşullar karşısında) bireylerin çok yüksek seviyede sürekli kaygı yaşamalarıyla ilişkilidir. <ref name="Jon" /> Bir önceki örnekte destekleyici klinik araştırması duygusal değerlendirme(kontrol) ile hissedilen endişe ve riskten kaçınma opsiyonu arasında bağlantı olduğunu göstermktedir.<ref name="Jon" />
 
Risk içeren karar vermede endişeli duygular insanların gönülsüz tepkiler ve yargılamalara girmelerine sebep olduğunu gösteren çeşitli görüşler sunulmaktadır. Joshua A. Hemmerich ve akranları duygulara dayalı tehlikeye karşı çabuk, otomatik ve doğal reaksiyonlardan meydana gelen “'''duygulara dayalı risk'''” kaynaklı seçimler üzerindeki endişe ve etkilere yönelik daha derin araştırmalarda bulunmuşlardır. Bu görüş simüle edilen tehlikeli cerrahi bir operasyonda hekimlerin yaptığı bir deneyde kanıtlanmıştır. Önceki pişmanlık ve endişe ile ilgili hasta sonuçlarının eninde sonunda doktorların simüle bir ameliyatta bile kendi duygularının bilgiler ya da kurallara galip gelecek şekilde etkilenmesine sebep olduğu gösterilmiştir. Ayrıca onların duygusal seviyeleri simüle edilen hasta durumuyla ayarlanacak şekilde göstermektedir ki, endişe ve buna bağlı alınan karar kötü sonuç tipne özeldir.<ref>Joshua A. Hemmerich, Arthur S. Elstein, Margaret L. Schwarze, Elizabeth Ghini Moliski, William Dale, Risk as feelings in the effect of patient outcomes on physicians' future treatment decisions: A randomized trial and manipulation validation, Social Science &amp; Medicine, Volume 75, Issue 2, July 2012, pp. 367–376, {{ISSN|0277-9536}}, 10.1016/j.socscimed.2012.03.020.</ref> Aynı şekilde endişe ve karar alma sürecine diğer bir yorumda gelecekteki bilinmeyen tehlikeler ve ödüller (kazanımlar) hakkında kavrayışsal ve bilgi sağlayan hissel durumlar yada ruh haletlerinin olduğu ruhsal kaygıdır(ManerandSchmidtManer and Schmidt, 2006). Endişe yaşandığında bireyler bunu kişisel yargılarından gelen değerlendirmelerle kötümser sonuç olarak yorumlar. Bu ise riskten kaçınma için ön yargıları ve karar vermedeki risk toleransını da arttırır.<ref name="Jon_a" />
 
===Çekinilen (korkulan) risk===
Tutum istek ve tolerans terimleri organizasyon yada bireylerin risk almaya karşı gösterdikleri durumları tarif etmekte aynı anda kullanılmaktadır. Bir risk durumunu tarif etmede kullanılan terimlere riskten kaçınım, nötr risk ve risk arama gösterilebilir. Risk toleransı beklenenden kabul edilebilen/edilemeyen sapmaları göz önüne almaktadır. Risk isteği (iştahı), birisinin riski ne kadar alabildiğini göz önüne alır. Bir risk iştahından sapmalar hâlâ olabilmektedir. Örneğin son araştırma göstermektedir ki; sigortalı bireyler (bireysel sigorta yaptıran) sağlıkta bir gerilemeye karşılık olarak riskli durumlardan kaçınmakta, gelir ve yaştaki değişimleri kontrol etmeye çalışmakta ve paket dışı (sigorta paketi) kalan sağlık harcamalarından kaçınmaktadır.<ref>[http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2009/wp2009_23.pdf Federal Reserve Bank of Chicago, ''Health and the Savings of Insured versus Uninsured, Working-Age Households in the U.S.'', November 2009]</ref>
 
[[Kumar]] risk artışı gösteren bir yatırımdır ki, bu yatırım servet olarak dönebileceği gibi, her şeyi kaybetmek şeklinde de gerçekleşebilir. Bir piyango bileti almak hiç geri dönüşü olmayacak çok yüksek bir olasılıklı yatırım ile çok yüksek kazanımın olabileceği çok küçük olasılıklı bir yatırımdır. Buna karşılık bankaya belirli bir pay alma karşılığı yatırılan para riskten kaçınımı ifade eder ki, bu da diğer yatırımlara oranla küçük bir kâr getirmesine rağmen daha yüksek gelir getirebilecek diğer yatırım araçlarına üstünlük gösterir. Hiç kâr getirmeyen yatırımın olasılığı da iflas oranı olarak bilinmektedir.
 
===Vektörel miktar olarak risk===
 
Hubbard da etki ve olasılığın ürünü olan riski tanımlarken karar vericilerin riski nötr olarak (muhtemelen uygun değil) ele aldığını savunmaktadır. Risk sadece kazanç ve kayıp miktarının “tamamıyla eşit olduğu” durumlarda nötrdür. Örnek vermek gerekirse, riskin nötr durumda olduğu durumda olan personel 1 milyon doları kazanma ihtimalinin  %20 olduğunu düşündüğü (ki bu durumda 200.000$’lık kazanç anlamına gelir) aynı anda kaybetme ihtimalinin de %20 olduğunu (ki bu durumda 200.000$’lık kayıp anlamına gelir) düşünmektedir. Bununla beraber bir çok karar vericiler riski nötr olarak ele almaz. Bu ise olasılık teorisi ve kümülatif olasılık (Prospect) Teorisinin doğmasına yol açmıştır. Hubbard bunun yerine riskin karar alıcının risk toleransına ilişkin varsaydığı bir şeyin olasılığı ve şiddetinin düşmediği bir “vektörel“[[vektörel]] miktar” türü olduğunu savunmaktadır.
 
Riskler basitçe belirli ihtimallerin eşlik ettiği olası kayıpların  kümesi ya da fonksiyonu olarak tarif edilebilir. Bu dizilimin tek bir değere dönüşmesi karar alıcının risk tolerans değeri hesaplanana kadar yapılamaz.
2.093

değişiklik